پایه (عروض)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

در اصطلاح عروض (ترازشناسی شعر) هر یک از میزان‌ها یا افاعیل را پایه یا رُکن می‌گویند مانند فعولن، مفاعیلن، فاعلاتن و مستفعلن.

پایه عروضی مجموع چند هجا (حدّاکثر ۴ هجا) است.

دو گونه اصلی پایه عبارت است از:

  • پایه سالم؛ آن است که چنانچه در اصل وضع شده‌است همچنان باشد بی زیاد و کم. مانند مفاعیلن [هزج] و فاعلاتن [رمل] که بدون افزودن یا کم کردن حرفی بطورسالم بیاید.
  • پایه غیرسالم؛ آنکه در او تغییری واقع شود از زیاده کردن چیزی بر او یا کم کردن چیزی از او، اما زیاده کردن چنانکه در میان لام و نون مفاعیلن الف زیاده سازی و مفاعیلان گویی، و اما نقصان چنانکه نون و حرکت لام مفاعلین را بیندازی و مفاعیل گویی و رکن غیرسالم را مزاحف خوانند و تغییری که در رکنی واقع شود آن را زحاف گویند.

دسته‌بندی سنتی پایه‌ها در شعر فارسی[ویرایش]

در علم عروض فارسی اساس وزن بر سه حرف ف ع ل قرار دارد، و واژگان بر اساس هجایی که دارند به سه دسته تقسیم می‌شوند. به نام‌های ۱سبب ۲وتد ۳ فاصله این طبقه بندی افاعیل را مدار اوزان می‌نامند.

سبب: که خود بر دوقسم است ۱ سبب خفیف ۲ سبب ثقیل

سبب مداری است که تمام واژگان دو حرفی بر آن استوار است.
سبب خفیف دارای ۱حرف متحرک و۱حرف ساکن است.
سبب ثقیل: شامل تمام واژگان دوحرفی ست یا دو هجایی.

وتد: خود ۲نوع است ۱ وتد مقرون ۲ وتد مفروق

وتد مقرون :واژگانی ست که از ۲متحرک و۱ساکن تشکیل شده‌است.
وتد مفروق: دارای ۳حرف است، که حرف دوم یا سوم ساکن است.

فاصله: خود بر دو نوع است ۱ فاصله صغری ۲فاصله کبری

فاصله صغری: دارای ۳حرف متحرک ویک حرف ساکن است.
فاصله کبری: دارای ۴ حرف متحرک و۱ ساکن است.

مدار اوزان
دسته زیردسته نام‌های معادل توضیح تقطیع نمونه
سبب خفیف تک‌کوتاهه یک حرف متحرک و یک حرف ساکن ˘ بر، در، گُل، جم
ثقیل دوبلنده spondee شامل دو حرف متحرک ¯ ¯ همه، رمه، زمه
وتد مقرون وتد مجموع، بلندآخر iamb به صورت متحرک + متحرک + ساکن شناخته می‌شود.
یک هجای کوتاه و یک هجای بلند دارد.
˘ ¯ چمن و جسد
مفروق بلندآغاز trochee دارای سه حرف است، که حرف دوم یا سوم ساکن است. ¯ ˘ نامه، جامه، دانه
فاصله صغری دوکوتاه‌آغاز anapaest دارای سه حرف متحرک و یک حرف ساکن است. ˘ ˘ ¯ چه شدم، دل من، سر من
کبری چهارچهارم‌بلند quartus paeon دارای چهار حرف متحرک و یک ساکن است. ˘ ˘ ˘ ¯ نَفَس من، بکُشمش


عروضیان علاماتی را نیز برای هجاها در نظر گرفته‌اند به طور مثال سبب خفیف که دارای ۱حرف متحرک است و۱ساکن عدد ۱۰وبرای سبب ثقیل که ۲ حرف متوالی دارد، عدد دو صفر برای وتد مقرون عدد ۱۰۰برای مفروق که متحرک +ساکن +متحرک است عدد ۰۱۰برای فاصله صغری که متحرک +متحرک+متحرک+ ساکن است عدد۱۰۰۰

برای فاصله کبری ۴متحرک و۱ساکن است عدد ۱۰۰۰۰

با توجه به علامات انحصاری، ارکان فوق به شرح ذیل است:

فعولن ۱۰۰۱۰

فاعلن ۱۰۱۰۰

مستفعلن ۱۰۱۰۱۰۰

فاعلاتن ۱۰۱۰۰۱۰

متفاعلن ۱۰۰۰۱۰۰

مفعولات ۱۰۱۰۰۱۰

مفاعلتن ۱۰۰۱۰۰۰

مفاعیلن ۱۰۰۱۰۱۰

اجزای سازنده ارکان:

فعولن: وتد مجموع (فعو) + سبب خفیف (لنْ).
فاعلن: سبب خفیف (فا) + وتد مجموع (علنْ).
مفاعیلن: وتد مجموع (مفا) + دو سبب خفیف (عی و لنْ)
مفاعلتن: وتد مجموع (مفا) + سبب ثقیل (علَ) + سبب خفیف (تنْ).
فاعلاتن: وتد مفروق (فاع) + دو سبب خفیف (لا و تنْ).
متفاعلن: سبب ثقیل (متَ) + سبب خفیف (فا) + وتد مجموع (علن).
فاعلاتن: سبب خفیف (فا) + وتد مجموع (علا) + سبب خفیف (تن).
مستفعلن: دو سبب خفیف (مسْ و تفْ) + وتد مجموع (علن).
مستفعلن: سبب خفیف (مسْ) + وتد مفروق (تفعِ) + سبب خفیف (لن).
مفعولات: دو سبب خفیف (مفْ و عو) + وتد مفروق (لات).

پایه‌های ترازشناسی شعر غربی[ویرایش]

¯ = هجای مؤکد/بلند ˘ = هجای غیرمؤکد/کوتاه

دوهجایی[ویرایش]

˘ ˘ دوکوتاهه pyrrhus, dibrach
˘ ¯ بلندآخر iamb
¯ ˘ بلندآغاز trochee, choree
¯ ¯ دوبلنده spondee

سه‌هجایی[ویرایش]

˘ ˘ ˘ سه‌کوتاهه tribrach
¯ ˘ ˘ دوکوتاه‌آخر dactyl
˘ ¯ ˘ دوسوکوتاه amphibrach
˘ ˘ ¯ دوکوتاه‌آغاز anapaest, antidactylus
˘ ¯ ¯ دوبلندآخر bacchius
¯ ¯ ˘ دوبلندآغاز antibacchius
¯ ˘ ¯ دوسوبلند cretic, amphimacer
¯ ¯ ¯ سه‌بلنده molossus

چهارهجایی[ویرایش]

˘ ˘ ˘ ˘ چهارکوتاهه tetrabrach, proceleusmatic
¯ ˘ ˘ ˘ چهاریکم‌بلند primus paeon
˘ ¯ ˘ ˘ چهاردوم‌بلند secundus paeon
˘ ˘ ¯ ˘ چهارسوم‌بلند tertius paeon
˘ ˘ ˘ ¯ چهارچهارم‌بلند quartus paeon
¯ ¯ ˘ ˘ چهاردوبلندآغاز major ionic, triple trochee
˘ ˘ ¯ ¯ چهاردوبلندآخر minor ionic, double iamb
¯ ˘ ¯ ˘ بلندآغاز دوگانه ditrochee
˘ ¯ ˘ ¯ بلندآخر دوگانه diiamb
¯ ˘ ˘ ¯ دومیان‌کوتاه choriamb
˘ ¯ ¯ ˘ دومیان‌بلند antispast
˘ ¯ ¯ ¯ چهاریکم‌کوتاه first epitrite
¯ ˘ ¯ ¯ چهاردوم‌کوتاه second epitrite
¯ ¯ ˘ ¯ چهارسوم‌کوتاه third epitrite
¯ ¯ ¯ ˘ چهارچهارم‌کوتاه fourth epitrite
¯ ¯ ¯ ¯ چهاربلنده dispondee

منابع[ویرایش]

  • لغتنامه دهخدا: سرواژه رکن.
  • Howatson, M. C., ed. (1976). The Oxford Companion to Classical Literature. New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-866121-5.