شیوه پارسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
Persepolis 06.jpg

شیوه پارسی نام یکی از شیوه‌های معماری ایرانی است.[۱] شیوهٔ پارسی در دورهٔ تاریخی هخامنشیان سبک غالب معماری ایران بوده‌است. پاسارگاد، سیَلک، چُغازنبیل، و تخت جمشید، نمونه‌هایی از این سبک هستند. شیوهٔ پارسی نخستین شیوهٔ معماری ایران است که روزگار هخامنشی تا حمله اسکندر به ایران یعنی از سده ششم پیش از میلاد تا سده چهام را در بر می‌گییرد. نام این شیوه از تیرهٔ پارس برگرفته شده است که در این روزگاران بر کشور پهناور ایران فرمانروایی می‌کردند.

معماری پیش از پارسی[ویرایش]

تا پیش از کوچ آریاییان به ایران، تیره‌ها و ملت‌هایی نه چندان شناخته شده در ایران زندگی می‌کردند که معماری پیشرفته‌ای داشتند.

تپه زاغه[ویرایش]

تپه زاغه یکی از مراکز اولیه استقرار کشاورزی در ایران است. این مکان در دشت قزوین قرار دارد و آثا مهمی از اواخر هزاره پنجم پیش از میلاد در ان بدست آمده است. پنچه که در زاغه به وسیله باستان شناسان بزرگ ایرانی یافت و به جهان تاریخ هنر معرفی شده در نوع خود یکی از قدیمی‌ترین مراکز استقرار باویژگی‌های مهم معماری و هنر است. در بیشتر نوشته‌های تاریخی بخصوص تاریخ معماری و هنر به دو مرکز در خاورمیانه به عنوان نخستین مکان‌های استقرار مردم متمدن اشاره می‌شود. چتل هویک در ترکیه کنونی و اریحا در اردن. از ویژگی‌های معماری این دو مکان بافت متراکم مجموعه ترکیب انواع خانه‌ها و ساخت معابد می‌باشد.

سیَلک[ویرایش]

۴۰۰۰تا۳۰۰۰پ. م

ایلامییان[ویرایش]

ایلامییان مردمی بودند که نژادشان ناشناخته ماند. آنها تا حدودی از فرهنگ سومرییان اثر پذیرفتندو همچنین به چند خدا باور داشتند. ایلامیان از هزاران سال پیش در دشت خوزستان خانه گزیده بودند و فرمانروایی داشتند. آنها همیشه در برابر حملات ساکنین بین‌النهرین بخصوص اشوریان بودند و سرانجام در میانه سده هفتم پیش از میلاد بدست آنها برافتادند. مرکز تمدن ایلامییان شهر شوش بود که تاریخی چند هزار ساله داشت و دارای همه عناصر حکومتی مانند ارگ و بویژه یک نیایشگاه بنام زیگورات که شباهت نزدیکی به معماری پیشرفته سومریان دارد، داشته‌اند. در هفت تپه خوزستان بازمانده معماری ایلامی هنوز برجاست و نمودار پیشرفت در فن ساختمان است. ساختمان‌های آنها طرحی راست گوشه داشت و آسمانه‌ها بیشتر دارای تاق ضربی بود و همچنین از تیر و آسمان تخت هم بهره‌گیری می‌کردند.

چغازنبیل[ویرایش]

یکی از باقی مانده‌های ارزشمند معماری ایلامی نیایشگاه یا زیگورات چغازنبیل در نزدیکی شوش است که از ۱۲۵۰ پیش از میلاد برجای مانده است. این ساختمان دارای چند اشکوب است که همگی از خشت ساخته شده است. هر اشکوب از زیریِ کوچکتر شده و ساختمان را پله پله نشان می‌دهد. گفته شده که این ساختمان از نخست دارای یک اشکوب بوده وسپس سکوهای بعدی، درون میانسرا هرکدام بطور جداگانه بالا آورنده شده‌اند. از آجر لعابدار اآی وسفید در نما بهره‌گیری شده و روی برخی آجرها خط میخی کنده شده است. در نزدیکی این نیایشگاه ساختمان پالایش آب شهر ساخته شده بود که نمودار پیشرفت تمدن ایلامی است. از دید نیارشی یکی از کهن‌ترین تاق‌های تیزه دار هنوز در چغازنبیل و آرامگاه‌های پیرامون ان برجای مانده است. روش ویژه آجر چینی تاق به گونهٔ هره است که به آن رومی می‌گویند. شاید نخستین بار در ارامگاه‌های بیرون شهر دورانتاش با آجرهای بزرگ و ملات قیر طبیعی ساخته شده و این زمانی بوده که رومیان زندگی ابتدایی داشته‌اند. ساختمایه (مصالچ) آنها بیشتر خشت، آجر، ساروج دیگر ملات‌ها بوده است.

ارارتوها[ویرایش]

در سده نهم و هشتم یش از میلاد در شمال باختری ایران و خاور آناتول اقوام ارارتو با فرهنگی پیشرفته زندگی می‌کردند. آنها بومیانی بودند که از پیش از کوچ اریایی‌ها در ایران زندگی می‌کردند. تمدن آنها از تمدن‌های آشوری و بابلی گرفته شده بود. آنها تا اواخر سده هفتم یش از میلاد که ارمنی‌ها حکومت وان را برانداختند حکومت کردند. روش نیارشی ساختمانهای ارارتوها تیر وستون با آسمانه تخت بوده است. ساختمان‌های آنها چهار گوش بوده و نیایشگاهایی با تالاری ستون دار داشتند که بیشتر بر روی سکو ساخته می‌شده است. آنها ستون‌ها را باسرستون‌های پیچیک دار می‌آراستند و ساختمایه (مصالح) اصلی شان سنگ و چوب بوده است. آنها گونه‌ای ساختمان داشتند به نام کلاوه که ساختمان‌هایی ۲ طبقه بوده‌اند و به دلیل امنیت فقط در طبقه بالا زندگی می‌کردند و با نردبان به ان دسترسی داشتند و طبقه پایین انبار بوده است. از نمونه ساختمان‌های ارارتویی می‌توان اتار تپه حسنلو از سده نهم پیش از میلاد دژهای پیرامون دریاچه وان را نام برد.

ورود آریایی‌ها[ویرایش]

۱۹۰۰پ. م

مادها[ویرایش]

استودانها:نمونه از معماری مادها هگمتانه نوشیجان قرن ۸تا۷ پ. م

معماری پاسی[ویرایش]

یکی از ویژگی‌های ایرانییان کهن و هنرمندان آن باور به تقلید درست بوده که انرا بهتر از نو آوری بد می‌دانسته است. تقلید یا برداشتی که منطق داشته باشد و با شرایط زندگی سازگار باشد. اریایی‌ها چون مردمی کشاورز بودند ودر سرزمینی آباد و خرم زیسته بودند خویی آشتی جو و سازگار داشتند. به گمان فراوان آریایی یا هنگام گذر از کنار دریاچه ارومیه در برخورد با معماری ارارتویی از ان الگو گرفته و انرا برساو کرده‌اند مردم ایران از هزاران سال پیش از چنین شیوه معماری پیروی می‌کرده‌اند چنان‌که مردم ابیانه و افواشته (در نطنز) هم که نامی از ارارتو نشنیده چنین کرده‌اند نمونه‌ای از این الگو برداری هم در معماری و هم نیارش شیوه پارسی یافت می‌شود که دو نمونه از آنها، تالار ستوندار و کلاوه بوده است نیایشگاه ارارتویان دارای تالاری با آسمانه تخت چوبی در میان تالار هم زده می‌شد. همین روش را آریایی‌ها در شوش پی گرفتند. البته آنها ستون‌ها را از سنگ و دیوارهای گرداگرد تالار را از خشت می‌ساختند که ستبرای برخی دیوارها تا پنج گز می‌رسید. با بکاربردن خشت وپوشش دو پوسته تلاش می‌کردند جلوی ورود گرما به درون را بگیرند. بدین گونه از معماری ارارتویی الگو برداری می‌شد در حالی که ساختمایه سازگار با آب و هوای سرد قفقاز بود، در شوش دگرگون شده بود. ساخت تالار ستون‌دار با پوشش دو پوسته تیر پوش پس از اسلام نیز دنبال شد. نمونه از ان در مسجد جامع ابیانه مسجد گزاوشت و مسجد میدان در بناب یافت می‌شود. کلاوه‌های ارارتویی به گونه‌ای دیگر در معماری پارسی ساخته شد. نمونه ان الگو برداری ساختمان کعبه زرتشت در نقش رستم است که ساختمانی چهارگوشه سنگی که درگاه ان بلندتر از کف زمین است

نیارش[ویرایش]

در معماری پارسی آسمانه تخت با تیر وستون اجزاء اصلی ساختمانی بوده است. از چوب بسادگی می‌شد برای پوشش دهانه‌هایی از ۲٫۵ تا۳٫۵ گز بهره‌گیری کرد؛ ولی در معماری تخت جمشید دهانه میان ۲ ستون را تا حدود ۶ گز رسانده‌اند و این بزرگتریین دهانه چوب پوش در جهان انروزبود. چنین چوبی در خور این دهانه در ایران یافت نمی‌شد. از این رو آنها چوب‌های درخت کنار را از جبل عامل لبنان از راه شوش به تخت جمشید رسانده‌اند و آنرا بکاربرده‌اند. نیز پارسیان اتاق‌هایی می‌ساختند که دو ستون در میان ان بود و دو تیرچوبی را برروی هم با کنف می‌بستند و روی ستونها می‌گذاشتند. بدین گونه به توانایی باربری تیر می‌افزودند. در تخت جمشید تالار هدیش خشیارشاه را با بیست ستون ساخته‌اند که فاصله دیر سری آنها نزدیک به سه کز و دهانه میان دو ستون چهارگز می‌باشد در معماری پارسی نو آوری‌های شگفتی در ساخت آسمانه تخت بکار برده می‌شد. برای نمونه در تیر ریزی آسمانه برای اینکه تیرچه‌ها در دودهانه کنار هم سنگینی بار را بر روی یک تیر باربر نگذارد راستای چیدن آنها را تغییر می‌دادند بدین گونه سر هر تیرچه بالشتکی به پهنای یک تیر باربر پیدا می‌کرده است؛ و این برای گسترش بار تیرچه بهتر بود.

ارایه[ویرایش]

در شیوه پارسی آرایه‌های بکار رفته که هرکدام منطقی خاص داشته است. آرایه سر ستون در معماری ایران ریشه کهنی دارد. در دخمه‌های مادی سرستون‌هایی بر دیواره کنده شده که همانند سرستون‌های ایونی یونان هستند شاید بتوان منطق دست یافتن به این ریخت‌ها را چنین پنداشت که چون برای سوار کردن و نگهداشتن دو تیر درکنار هم بر بالا و دو سوی یک ستون آنها را با ریسمانی بنام کبال بهم می‌بسته‌اند وسپس تخته ایی بر روی آنها برای بالشتک می‌گذاشتند. این چفت و بست و پیچش ریسمان سر تیرها کم‌کم دگرگون شده و همانندی چون سرستون ایونی پیدا کرده است. در تخت جمشید این ارایه در چند جا یافت می‌شود.

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. سعید فلاح‌فر. فرهنگ واژه‌های معماری سنتی ایران. انتشارات کامیاب. ۱۳۷۹. تهران