خطبه زینب در شام

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

خطبه زینب در شام یا خطبه زینب در مجلس یزید خطبه ای است که زینب بن علی در حضور یزید بن معاویه در پی نبرد کربلا ایراد کرده‌است. پس از واقعه کربلا نیروهای لشکر عمر سعد اهل بیت محمد پیامبر اسلام و سرهای کشتگان کربلا را به شام منتقل کردند. زینب خطبه ای را در دربار یزید ایراد و در آن یزید را تحقیر کرد. او ضمن تمجید از اهل بیت و کسانی که در کربلا کشته شده‌اند، به بیان ظلم‌های لشکر یزید پرداخت.[۱][۲]

زینب[ویرایش]

زینب کبری سومین فرزند فاطمه زهرا و علی بن ابی‌طالب است. وی از زنان مقدس نزد شیعیان به‌شمار می‌آید. او با عبدالله ابن جعفر ازدواج نموده، از وی پنج پسر و یک دختر به دنیا آورد. زینب خواهر حسین بن علی در واقعه کربلا حاضر بود و پس از آن نیز هنگام اسارت، در دفاع از حقانیت برادر خود، همانند علی بن حسین (امام چهارم شیعه) نقشی ویژه داشت. دو فرزندش به نام‌های عون و محمد در واقعه کربلا کشته شدند.[۳][۴] پس از کشته شدن حسین در نبرد کربلا، زینب نقش مهمی در محافظت از جان برادرزاده‌اش علی بن حسین ایفا کرد. زینب در سال ۶۸۱ میلادی معادل با سال ۶۲ هجری قمری درگذشت.[۵]

زمینه[ویرایش]

پس از نبرد کربلا، اهل بیت اسیر شده پیامبر و سرهای کشتگان کربلا توسط نیروهای یزید به شام برده شدند. به گفته ترابی کاروان اسیران، در روز اول ماه صفر به شام رسید. یزید به مناسبت پیروزی خود بزرگان و سران اهل شام را به مجلس خود دعوت کرده بود. اهل بیت اسیرشده پیامبر و سرهای کشتگان نیز به حضور یزید برده شدند.[۶] هنگامی که چشم زینب به سر برادرش حسین افتاد، فریاد زد: «ای حسین ای محبوب رسول خدا، ای پسر مکه و منا، ای پسر فاطمه زهرا، بانوی همه زنان جهان، ای پسر دختر مصطفی.»[یادداشت ۱] به گفته راوی این سخنان وی حضار مجلس را به گریه انداخت.[۷]

طبق روایت شیخ مفید، در حضور یزید مرد سرخ‌پوستی از اهالی شام از یزید خواست که یکی از زنان اسیر شده را به کنیزی بگیرد.[۸] اما زینب از این کار جلوگیری کرد و گفتگوهای تندی میان او و یزید شکل گرفت.[۶] یزید چوب خیزرانی برداشته و به لب و دندان‌های حسین می‌زد و می‌گفت: «ای کاش پیران قبیله من که در جنگ بدر کشته شدند، [اکنون می‌بودند] و می‌دیدند که چگونه قبیله خزرج در برابر نیزه‌ها به ناله و زاری افتاده‌اند.[۹] در آن حال، از شادی فریاد می‌زدند و می‌گفتند: ای یزید! دستت درد نکند.[۱۰] من از فرزندان خندف[یادداشت ۲] نیستم، اگر از فرزندان احمد انتقام نگیرم.[۱۱]» در این زمان، زینب برخاست و خطبه اش را شروع کرد.[۱۲][۱۳]

محتوی[ویرایش]

کاشی کاری در داخل تکیه معاون‌الملک در کرمانشاه، که علی بن حسین، زینب و سایر اسیرانی را که به دربار یزید برده شدند، به تصویر می‌کشد.

زینب خطبه خود را با ستایش خداوند آغاز کرد:[۱۰][۱۳][۱۴]

حمد وسپاس مخصوص خداوندی است که پروردگار جهانیان است و درود خدا بر فرستاده خدا و بر خاندانش باد. خداوند راست گفت، آنجا که فرمود: «عاقبت آنان که اعمال بد مرتکب شدند، به جایی رسید که آیات خدا را تکذیب کردند وآن را به سخره گرفتند.[۷]»

مهلت خداوند به کافران[ویرایش]

زینب با استناد به آیه ای دیگر از قرآن که در مورد مشرکان مکه مانند ابوسفیان بن حرب نازل شده پیروزی یزید را یک پیروزی ظاهری و موقتی برشمرد که لذت آن به زودی به پایان خواهد رسید و کارهای آنان در پرونده اعمالشان ثبت خواهد شد. او گفت: «ای یزد! تو چنین می‌پنداری که چون … ما را همانند بردگان و اسیران به هر سو کشاندی، ما نزد خدا خوار هستیم و تو نزد خدا گرامی هستی؟ و می‌پنداری این چیره شدن تو بر ما، بیانگر شکوه و ارزشمندی تو در پیشگاه خداست؟»[۱۵] سپس آیه ۱۸۷ از سوره آل عمران را برای یزید که نوه ابوسفیان بود، خواند و گفت:[۱][۱۰][۱۴][۱۶] «آنان که به راه کفر رفتند گمان نکنند که مهلتی که ما به آنها می‌دهیم به حال آنان بهتر خواهد بود، بلکه آنها را (برای امتحان) مهلت می‌دهیم تا بر گناه و سرکشی خود بیفزایند، و آنان را عذابی خوارکننده است.[۱۷][۱۸]»

تحقیر دشمن و تمجید از اهل بیت[ویرایش]

یکی از اهتمام‌های زینب پس از نبرد کربلا تحقیر دشمن و تمجید از اهل بیت بود.[۲] او با معرفی خاندان محمد تلاش می‌کند تهمت خارجی بودن را از ذهن مردم پاک کند. او در ادامه یزید را خطاب قرار می‌دهد و می‌گوید: «آیا عادلانه است، یا بن الطلقا[یادداشت ۳] که زنان و کنیزگان خود را پشت پرده نگه داری، اما دختران محمد اسیر باشند؟ و حرمت آن‌ها را حفظ نکنی و در میان دشمنان آنان را شهر به شهر ببرند، بومی و غریب چشم بدانها دوزند و نزدیک و دور و همه نوع آدم به آن‌ها نظاره کنند، در حالی که مردانی از محرمان همراه آنها نیستند، اما یزید تو فرزند هند جگرخوار هستی جگر آزادگان را جویده و حالا ادعای شرافت می‌کنی؟[۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳]»

جایگاه کشتگان کربلا[ویرایش]

زینب به یزید می‌گوید که به خاطر پیروزی خود خوشحال نباشد. وی آیه ۱۶۹ آل عمران را یادآور می‌شود و تأکید می‌کند که «آنان که در راه خدا کشته شده‌اند، مرده مپندارید، بلکه زندگان جاویدند و نزد پروردگارشان روزی می‌خورند[۲۴]» و شادی یزید با عذاب خداوند پایان خواهد یافت.[۱] زینب می‌گوید: «به زودی آن کس که حکومت را برای تو هموار ساخت و تو را بر گرده مسلمین سوار کرد، خواهد دانست که چه کیفر بدی نصیب ظالمان خواهد شد و خواهد فهمید که جایگاه چه کسی بد است و لشکر چه کسی ضعیف تر و ناتوان‌تر است.[۷][۲۰]»

سابقه بنی امیه[ویرایش]

در ادامه خطبه، او به همه ظلم‌ها و بی عدالتی‌های بنی امیه از زمان ابوسفیان تا زمان یزید بن معاویه اشاره می‌کند. او همچنین معتقد است که بنی امیه قدرت خود را مدیون عدم موفقیت امت اسلامی در حفظ قرآن و مسیر صحیح خلافت پس از محمد هستند.[۲] او می‌گوید:[۲۰][۲۱][۲۵]

یزید جنایتی عظیم مرتکب شده‌ای چون نجیبانی که لشکر خداوندند به دست طلقاء (آزاد شدگان) که حزب شیطانند، کشته شدند و خون ما از دستهایشان ریخت و آن جسدهای پاک و پاکیزه در بیابان رها شده‌است.

پیامدهای نبرد کربلا[ویرایش]

در فراز پایانی زینب به تأثیرات مثبتی که نبرد کربلا بر تاریخ خواهد داشت اشاره می‌کند. او معتقد است جهاد و مبارزه در راه خدا، تأثیرات ابدی دارد.[۲] زینب خطاب به یزید می‌گوید: «هر چه نیرنگ داری به کار بند و نهایت تلاشت را بکن؛ امّا به خدا سوگند یاد ما را [از خاطره‌ها] محو نخواهی کرد.» در نهایت نیز بار دیگر خداوند را حمد و ستایش می‌کند و دعا برای کشتگان کربلا به پایان می‌رساند.[۱۰][۲۵][۲۶]

آثار دربارهٔ خطبه[ویرایش]

علی کریمی جهرمی در کتاب خود، «شرح خطبه حضرت زینب (س) در شام»، که توسط انتشارات بوستان منتشر شده اس، نظرات مختلف در مورد این خطبه را بررسی می‌کند.[۲۷] عبدالکریم پاک نیا تبریزی در کتابش با عنوان «نگاهی به خطبه‌های حضرت زینب (ع) در کوفه و شام» به بررسی خطبه‌های زینب در مجلس یزید در شام و مجلس ابن زیاد در کوفه می‌پردازد. این کتاب همچنین بخش‌هایی را به زندگی‌نامه، پیام‌ها و ویژگی‌ها زینب اختصاص می‌دهد.[۲۸]

دیدگاه‌ها پیرامون خطبه[ویرایش]

مرتضی مطهری با توجه خلیفه بودن یزید در شام که به سبب مجاورت با امپراتوری‌های بیزانس، ساسانی و روم، به بهانه نمایش شکوه ظاهری اسلام، دستگاه سلطنتی بزرگ تشکیل داده و برای اسیران نبرد کربلا مجلسی پرشکوه با حضور سفیران کشورها و فرماندهان خود برگزار کرده بود، سخنرانی زینب در این مجلس را نشانه شجاعت وی و عدم ترس از مرگ می‌داند.[۲۹]

جستارهای وابسته[ویرایش]

یادداشت‌ها[ویرایش]

  1. یا حُسَیْناهُ! یا حَبیبَ رَسُولِ اللهِ! یا بنَ مَکَّةَ وَ مِنی، یا بنَ فاطِمَةَ الزَّهْراءِ سَیِّدَةَ النِّساءِ، یا بنَ بِنْتِ الْمُصْطَفی.[۷]
  2. از اجداد اعلای قریش و از جمله یزید محسوب می‌شود.[۷]
  3. اشاره است به ماجراى فتح مكه كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله)، ابوسفيان و معاويه و ديگر سران قريش و معاندان را بخشيد و فرمود: «إذْهَبُوا فَأَنتُمُ الطُّلَقاءُ»؛ (برويد! شما آزاديد).[۷]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ Tahmasebi Beldaji, Asghar (April 2013). "Documentary review of Quran in sermons of Zainab bint Ali". science of Quran and Hadith. 16.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ Rezaei, Sara (July 2011). "Principles and guidelines for revivalism in the life of Zaynab bint Ali". Tahura. 9.
  3. مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۲۵
  4. اسماعیل منصوری لاریجانی (بهار ۱۳۹۵)، «اول»، زینب کبری (س) پیام‌آور عاشورا، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ص. ۳۹، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۰۴-۶۵۶-۹
  5. Esposito, J.L. , ed. , The Oxford Dictionary of Islam, New York:2003
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ «خطبه ماندگار زینب (س) در مجلس یزید بر اساس لهوف». شفقنا. شفقنا. تاریخ وارد شده در |تاریخ= را بررسی کنید (کمک)
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ ۷٫۵ «خطبه تاریخی حضرت زینب (س) در شام». پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی. ۱ بهمن ۱۳۹۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱ فوریه ۲۰۱۶. دریافت‌شده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۱۹.
  8. شیخ مفید. الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. p. ۴۷۹.
  9. Qumi, Abbas. Nafasul Mahmum, Relating to the heart rending tragedy of Karbala'. Islamic Study Circle.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ اعیان الشیعه (به عربی). ۱۱ جلد. به کوشش سید محسن امین.
  11. . به کوشش یحیی ستوده. «تجلی کربلا در آثار سنایی، خاقانی، عطار سعدی، مولانا و استاد شهریار». فصلنامه ادبیات فارسی (۶). ۱۳۸۵.
  12. "Martyrdom of Imam al-Hussain (Radhi Allah Anhu)". ahlus-sunna.com. Retrieved 25 October 2015.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Syed Akbar Hyder Assistant Professor of Asian Studies and Islamic Studies University of Texas at Austin N.U.S. (23 March 2006). Reliving Karbala: Martyrdom in South Asian Memory: Martyrdom in South Asian Memory. Oxford University Press, USA. pp. 96–. ISBN 978-0-19-970662-4.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ معالم الدرستین. ۳ جلد. به کوشش سید مرتضی عسکری.
  15. «سخنرانی حضرت زینب در شام و پیام‌های آموزنده آن». به کوشش عبدالکریم پاک نیا. مبلغان. ۱۳۸۹.
  16. المجالس السنیّة فی مناقب ومناصب العترة النبویّة (به عربی). ۱ جلد. به کوشش سید محسن امین.
  17. وَلَا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ ۚ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُوا إِثْمًا ۚ وَلَهُمْ عَذَابٌ مُهِینٌ
  18. سوره آل عمران، آیه 187.
  19. معالم المدرستین (به عربی). ۳ جلد. به کوشش مرتضی عسکری.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ «خطبه‌های حضرت زینب (س) در کوفه و شام؛ اسارت دشمنان در دام کلمات». خبرگزاری صدا و سیما. ۲۴ فروردین ۱۳۹۶. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۴ ژانویه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۱۹.
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ المجالس السنیّة فی مناقب ومناصب العترة النبویّة (به عربی). ۱ جلد. به کوشش سید محسن امین.
  22. مواقف الشیعة (به عربی). ۳ جلد. به کوشش میرزا علی احمدی میانجی.
  23. بلاغات النساء (به عربی). ۱ جلد. به کوشش ابن طیفور.
  24. سوره آل عمران، آیه 169.
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ شهادت نامه امام حسین علیه السّلام. ۱ جلد. به کوشش محمد محمدی ری‌شهری.
  26. مجموعه آثار. ۲۸ جلد. به کوشش مرتضی مطهری.
  27. Staff writer. "Explanations on Sermon of Zaynab bint Ali at the Levant". Young journalist club. Retrieved 2014. Check date values in: |accessdate= (help)
  28. عبدالکریم پاک‌نیا. «نگاهی به خطبه‌های حضرت زینب (ع) در کوفه و شام».
  29. تعلیم و تربیت در اسلام. ۱ جلد. به کوشش مرتضی مطهری.

«جلوه‌های بلاغت در کلام پیام آور عاشورا، حضرت زینب (س)». به کوشش زهرا سلیمانی. مجله سفینه. ۱۳۸۸.