ترموکوپل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
ترموکوپل نوع K
مولتی‌متری که با متصل کردن یک ترموکوپل دمای اتاق را به °C نشان می‌دهد.

ترموکوپل (Thermocouple) یک سنسور تشخیص دمای ترمو-الکتریکی مدار-بسته شامل دو سیم غیر هم جنس است، که در یک انتها به هم متصل شده‌اند.[۱] زمانیکه دما در یک سمت با دما در سمت دیگر تفاوت داشته باشد یک جریان الکتریکی در مسیر برقرار می‌شود. به این پدیده اثر سیبک (به انگلیسی: Seebeck Effect) گفته می‌شود[۱] که اساس کار ترموکوپل‌ها می‌باشد.

به یک طرف این اتصال، اتصال گرم و به طرف دیگر آن اتصال سرد گفته می‌شود. سمت گرم داخل یک محفظه محافظ قرار داده شده و در معرض فرایند قرار داده می‌شود.

اگر محل اتصال دو فلز ترموکوپل حرارت داده‌شود، به دلیل اثر ترموالکتریکی در دو سر دیگر آن‌ها که آزاد هستند اختلاف پتانسیلی (ولتاژ) تولید شود. این ولتاژ تابع دما است و با اندازه‌گیری آن، می‌توان دما را اندازه گرفت.

ترموکوپل یک مبدّل (ترانسدیوسر) خودمُولّد است که از اتصال دو فلز ناهم‌جنس تشکیل شده‌است. اتصال سرد بایستی در دمای مرجع قرار داده شود. به عنوان مثال، اتصال مرجع را بایستی در ظرف حاوی یخ در حال ذوب شدن قرار داد. سمت دیگر ترموکوپل بایستی به جسمی که می‌خواهیم دمای آن را اندازه بگیریم، کاملاً جفت شود.

فلزات ترموکوپلی به‌طور کلی نسبت به قیمت‌شان به دو گروه تقسیم می‌شوند؛ ترموکوپل فلز پایه و ترموکوپل فلزات قیمتی.

مزیت اصلی ترموکوپل‌ها، محدودهٔ وسیع اندازه‌گیری آن‌هاست که معمولاً از ۱۸۰- تا ۱۸۰۰+ درجه سلسیوس را در برمی گیرد. دیگر مزیت ترموکوپل‌ها، عملکرد خطی آن‌ها در محدوده اندازه‌گیری است.

عملکرد[ویرایش]

طبق اثر سیبک، ولتاژ اندازه‌گیری شده در اتصال سرد، متناسب با اختلاف دما بین اتصال گرم و اتصال سرد می‌باشد. به این ولتاژ ولتاژ سیبک، ولتاژ ترموالکتریک یا EMF ترموالکتریکی گفته می‌شود. با افزایش دما، ولتاژ اندازه‌گیری شده در اتصال سرد با رابطه ای غیر-خطی افزایش می‌یابد. میزان خطی بودن رابطه دما-ولتاژ به ترکیب فلزهای انتخاب شده برای ساخت ترموکوپل وابسته است.[۱]

برای محاسبه اختلاف ولتاژ بین اتصال سرد و اتصال گرم نیاز به دانستن دمای اتصال سرد داریم. در نتیجه دمای اتصال سرد باید مشخص باشد. به این فرایند «جبران اتصال سرد» (به انگلیسی: Cold Junction Compensation) گفته می‌شود. این کار معمولاً توسط ترنسمیتر انجام می‌شود. انجام دقیق جبران اتصال سرد در تعیین دقیق دما امری حیاتی است. صحت انجام اینکار به دو عامل وابسته است: دقت محاسبه دمای نقطه مرجع و میزان نزدیک بودن محل دمای مرجع به اتصال سرد. بسیاری از ترنسمیترها از یک بلوک دما-ثابت (که معمولاً از مس ساخته می‌شود) به همراه یک ترمیستور داخلی، یا RTD یا یک مدار ترانزیستوری برای محاسبه دمای بلوک استفاده می‌کنند.[۱]

انواع[ویرایش]

ترموکوپل‌ها دارای انواع مختلفی (تیپ‌ها) برای اندازه‌گیری دما هستند. به‌طور مثال انواع R - S - B با قابلیت اندازه‌گیری دما در محدوه ۲۰۰- الی ۱۸۰۰ و انواع L - K- J با قابلیت اندازه‌گیری دما در محدوده ۱۸۰- الی ۱۰۰۰ درجه سلسیوس بکار می‌روند.

ولتاژ تولید شده دو سر انتهای ترموکوپل، در حد میلی‌ولت، و رفتار الکتریکی ترموکوپل، بسته به آلیاژ آن، تابع جداول استانداردی است که تقریباً در هر نوع، یکسان است. یکی از انواع معمول آن، آلیاژ کروم و نیکل (نیکروم) است. معمولاً برای جلوگیری از آسیب دیدن ترموکوپل آن را درون محفظهٔ فلزی یا سرامیکی قرار می‌دهند. روش اتصال (جوشکاری) دو سر ترموکوپل تابع ضوابط خاصی است بطوری که نباید هنگام جوشکاری فلز یا چیز دیگری در فرایند جوش دخالت نماید در غیر این‌صورت رفتار ترموکوپل، رفتار استاندارد تعریف شده در جداول مربوطه نخواهد بود.

کاربردها[ویرایش]


ترموکوپل‌ها در صنعت دارای کاربردهای بسیاری هستند. از جمله مهم‌ترین کاربردها در صنایع تولید لوازم گرمازا است. مثلاً از ترموکوپل برای ایمنی تجهیزات گازسوز وقتی شعله گاز به دلایلی (از جمله باد) خاموش می‌گردد و برای قطع‌کردن گاز استفاده می‌شود.

مقایسه انواع ترموکوپل‌ها[ویرایش]

نوع محدوده دما C° (پیوسته) محدوده دما C° (کوتاه مدت) تلورانس کلاس یک (C°) تلورانس کلاس دو (C°) کد رن IECتت کد رنگ BS کد رنگ ANSI
K ۰ تا +۱۱۰۰ −۱۸۰ تا +۱۳۰۰ ±۱٫۵ بین −۴۰ و ۳۷۵
±۰٫۰۰۴×T بین ۳۷۵ و ۱۰۰۰
±۲٫۵ بین −۴۰ و ۳۳۳
±۰٫۰۰۷۵×T بین ۳۳۳ و ۱۲۰۰
IEC Type K Thermocouple.svg
BS Type K Thermocouple.svg
MC 96.1 K Thermocouple Grade Color Code.svg
J ۰ تا +۷۵۰ −۱۸۰ تا +۸۰۰ ±۱٫۵ بین −۴۰ و ۳۷۵
±۰٫۰۰۴×T بین ۳۷۵ و ۷۵۰
±۲٫۵ بین −۴۰ و ۳۳۳
±۰٫۰۰۷۵×T بین ۳۳۳ و ۷۵۰
IEC Type J Thermocouple.svg
BS Type J Thermocouple.svg
MC 96.1 J Thermocouple Grade Color Code.svg
N ۰ تا +۱۱۰۰ −۲۷۰ تا +۱۳۰۰ ±۱٫۵ بین −۴۰ و ۳۷۵
±۰٫۰۰۴×T بین ۳۷۵ و ۱۰۰۰
±۲٫۵ بین −۴۰ و ۳۳۳
±۰٫۰۰۷۵×T بین ۳۳۳ و ۱۲۰۰
IEC Type N Thermocouple.svg
BS Type N Thermocouple.svg
MC 96.1 N Thermocouple Grade Color Code.svg
R ۰ تا +۱۶۰۰ −۵۰ تا +۱۷۰۰ ±۱٫۰ بین ۰ و ۱۱۰۰
±[۱ + ۰٫۰۰۳×(T − ۱۱۰۰)] بین ۱۱۰۰ و ۱۶۰۰
±۱٫۵ بین ۰ و ۶۰۰
±۰٫۰۰۲۵×T بین ۶۰۰ و ۱۶۰۰
BS Type N Thermocouple.svg
BS Type R Thermocouple.svg
تعریف نشده.
S ۰ تا ۱۶۰۰ −۵۰ تا +۱۷۵۰ ±۱٫۰ بین ۰ و ۱۱۰۰
±[۱ + ۰٫۰۰۳×(T − ۱۱۰۰)] بین ۱۱۰۰ و ۱۶۰۰
±۱٫۵ بین ۰ و ۶۰۰
±۰٫۰۰۲۵×T بین ۶۰۰ و ۱۶۰۰
BS Type R Thermocouple.svg
تعریف نشده.
T −۱۸۵ تا +۳۰۰ −۲۵۰ تا +۴۰۰ ±۰٫۵ بین −۴۰ و ۱۲۵
±۰٫۰۰۴×T بین ۱۲۵ و ۳۵۰
±۱٫۰ بین −۴۰ و ۱۳۳
±۰٫۰۰۷۵×T بین ۱۳۳ و ۳۵۰
IEC Type T Thermocouple.svg
BS Type T Thermocouple.svg
MC 96.1 T Thermocouple Grade Color Code.svg
E ۰ تا +۸۰۰ −۴۰ تا +۹۰۰ ±۱٫۵ بین −۴۰ و ۳۷۵
±۰٫۰۰۴×T بین ۳۷۵ و ۸۰۰
±۲٫۵ بین −۴۰ و ۳۳۳
±۰٫۰۰۷۵×T بین ۳۳۳ و ۹۰۰
IEC Type E Thermocouple.svg
BS Type E Thermocouple.svg
MC 96.1 E Thermocouple Grade Color Code.svg

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ Solutions, Emerson Automation. "FREE Engineer's Guide to Industrial Temperature Measurement". go.emersonautomation.com. Retrieved 2019-08-21.