بحران نفتی سال ۱۹۷۳

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

ازهنگام جنگ جهانی اول ، نفت ازنقطه نظر اقتصادي و سياسي اهميت ويژه اي پيدا كرد به گونه اي كه پس از آن هريك ازقدرت هاي جهاني به نوبه خود براي كسب امتياز بيشتر نفتي به رقابت پرداختند. بسياري از رجال سياسي دنيا در آن زمان نيز بر اهميت نفت به عنوان يك سلاح تاكيد كرده اند.به عنوان نمونه کلمانسو نخست وزیر فرانسه خطاب به دیلسون رئیس جمهور آمریکا در 15 دسامبر 1918 چنین نوشت:«ارزش یک قطره نفت برابر است با ارزش یک قطره خون.»[۱]

بنابراين شايد بتوان نفت را علاوه بر كالاي اقتصاد ی بااهميت، يك شاخص مؤثر براي تعيين قدرت اقتصادي قلمداد نمود.به دليل همين چند بعدي بودن كالاي نفت، بازار نفت جهان همواره كشمكش هاي فراواني را تجربه كرده و مي نمايد كه از مهم ترين آنهاميتوان به بحران نفتي 1973اشاره نمود.به گونه اي كه گريفين گفته است:«درست مثل بحران بزرگ كه به دهه 1930ويژگي بخشيد، بحران انرژي نيز به دهه 1970 ويژگي داد.»[۲]


بحران نفتی سال 1973[ویرایش]

نقطه شروع بحران هنگامي بود كه نمايندگان مجلس ملي كويت در تاريخ 6 ژانويه 1973 به اتفاق آرا پيشنهاد كردند كه نفت به عنوان يك اسلحه سياسي عليه اسرائيل به كار گرفته شود و از تمامي كشورهاي عربي خواستند قراردادهاي فعلي خود را با شركت هاي نفتي به عنوان يك اقدام عليه دشمن صهیونیستی به حالت تعليق درآورند. شيخ صباح امير كويت نيز در مارس 1973 اعلام داشت چنانچه جنگي بين اعراب و اسرائيل روي دهد كويت شيرهاي نفت را خواهد بست.

موج پديد آمده در اكثر كشورهاي عربي حتي نزديكترين متحد آمريكا يعني عربستان صعودی را نگران ساخت و ملك فيصل پادشاه عربستان طي پيامي به واشنگتن چنين اظهار داشت :«جداً نگران كننده است كه ايالات متحده در سياست خود در خاورميانه تغييري نمي دهد و همچنان طرفدار اسرائيل باقي مانده است.جهت گيري آمريكا مارا در دنياي عرب در موقعيتي غير قابل توجيه قرار داده است ولذا چنين وضعي بر روابط ما با دوستان آمريكايي مان تاثير خواهد گذاشت.» دولت آمريكا بدون توجه به اظهارات پادشاه عربستان صعودي، حمايت خويش را از اسرائيل تشديد كرد و يك ماه بعد جنگ اكتبر 1973بين مصر و اسرائيل به تحریم نفتي اعراب عليه آمريكا و ساير حاميان اسرائيل منتهي شد.اين امر موجب گرديد كه در اواخر ماه نوامبر و اوايل دسامبر1973 حدود 5/4 ميليون بشكه در روز نفت خام از بازار حذف شود و يك نوع نگراني بي سابقه كشورهاي صنعتي را از نظر تامين نفت فرا گيرد و قيمت هاي نفت خام و فرآورده هاي نفتي به نحو بي سابقه اي در بازار آزاد افزايش يابد. ايران با توجه به دگرگوني بازار توانست مقداري نفت را به بهاي بيش از 17 دلار در هر بشكه به طور مستقل به فروش رساند.[۳]


دلایل افزایش قیمت نفت[ویرایش]

علاوه بر جنگ اكتبر و تحريم نفتي اعراب تمايل اعضاي اوپك به قيمت هاي بالاتر نيز جو مناسبي را براي افزايش قيمت ها پديد آورد كه مهم ترين عامل آن همكاري ايران و عربستان در آن مقطع خاص بود به طوريكه در 23 دسامبر 1973 هنگاميكه كنفرانس اوپك بحث و گفتگو درباره قيمت ها را از سر ميگرفت وزراي نفت ايران و عربستان قبلا در حدود قيمت نفت توافق كرده بودند.سپس كميسيون اقتصادي اوپك قيمت نفت خام عربستان صعودي(شاخص اوپك) را در حدود 65/11 دلار براي هر بشكه از اول ژانويه 1974 تعيين كرد.بدون شك افزايش ناگهاني قيمت هاي نفت اثر شوك مانندي بر كشورهاي مصرف كننده داشت كه اين امر اجتناب ناپذير بود.زيرا مدتي بسيار طولاني قيمت هاي نفت به طور مصنوعي به جاي افزايش به همراه ساير كالاها پايين نگه داشته شده بود. اين بحران در شرايطي بوجود آمد كه :

1. نياز جهاني به نفت بسي افزون تر گشته بود .

2. افزايش توليد نفت در آمريكا وبسياري از كشورهاي ديگر،البته نه در خاور ميانه امكان نداشت.

3. آمريكا براي مصرف داخلي روزانه نزديك به 5/2مليون بشكه نفت از كشور هاي عرب خاور ميانه واردمیکرد.

4. بحران ويتنام سياست خارجي وداخلي آمريكاراتحت تاثير قرار داده بودوآمريكا مايل نبود كه در بحراني مشابه غرق شود.

5. تحريم يا افزيش بهاي قيمت نفت بيش ازآن كه به آمريكا صدمه بزند در بلند مدت رقبايي چون آلمان و ژاپن راكه ذخاير زيادي در اختيار نداشتند از ميدان خارج ميكرد.


منافع آمریکا[ویرایش]

بدون شک افزايش قيمت نفت خام دراين بحران آمريكارا به اهدافش نزديك ميكرد به خصوص هنگامي كه مقامات دولتي در كشورهاي صادر كننده نفت بدون آينده نگري هرآنچه را كه باپول مي توانستند به دست آورند خريداري كرده و علاوه بر ورود مواد غذايي به ميزان زياد خريد و واردات ساير كالاها را نيز تشديدكردند به طوري كه اتومبيل هاي بزرگ خارجي و مونتاژ داخلي شهرهايي چون تهران ، بغداد و لاگوس رابه جنگل هاي آهني تبديل كرده بود. مسئله مهم ديگر خريد تسليحات عمده توسط كشورهايي مانند ايران و عربستان بود.كه سود سرشاري را نصيب توليد كنندگان تسليحات نظامي آمريكا مي نمود. ارتباط ويژه آمريكا با عربستان كه بعداً با كشورهايي چون كويت و امارات متحده عربی نيز برقرار شدباعث گرديد كه دلارهاي نفتي اين كشورها نيز كه عمدتاً از جيب كشورهاي اروپايي و ژاپن خارج شده بود به بازارهاي مالي و توليدي آمريكا بازگردد.و لذا تسلط اقتصادي اين كشور بر رقباي صنعتي خود تا حدي حفظ شد.بخش بزرگي از درآمدهاي نفتي عربستان و ديگر كشورهاي صادر كننده نفت منطقه از طريق خريد فزاينده كالاها و خدمات آمريكايي يا از راه سرمايه گذاري در بازارهاي مالي آمريكايي به آن كشوربازگردانده شد. بنابراين هرچند كه فشارها و خواسته هاي آمريكا نبود كه وقايع 1973-74 و افزايش قيمت نفت را موجب شد و اين رويدادها اصولاً بسيار غير منتظره بود و اكثر كشورها را غافلگير كرد اما توانست ايالات متحده آمريكا را به هدفي كه سال ها در پي آن بود برساندو منافع آمريكا بيشتر از همه كشورها تامين شد.


آتش بس و پایان بحران[ویرایش]

آنچه كه مسلم است اين است كه آمريكا از افزايش قيمت ها واهمه اي نداشت .او بيشتر نگران اين بود كه اعراب بتوانند بر پايه اتحاد درآينده از سلاح نفت براي تغيير وضع موجود در منطقه استفاده نمايند.وضع موجود يعني اختلاف و تفرقه ميان كشورهاي عربي، در واقع درراستاي اهداف آمريكا و هم پيمان اصلي آن در منطقه يعني اسرائيل بود.[۴] از آنجايي كه آتش بس نه از سوي اسرائيلي ها به اجرا در مي آمد و نه مصر خواهان توقف جنگ بود و اين امر موقعيت آمريكا را در خاورميانه متزلزل مي ساخت،هنري كسينجر رئيس جمهور وقت آمريكا مامور شد تا مداخله نمايد و بدين ترتيب آمريكا در 11 نوامبر موفق به برقراري آتش بس ميان طرفين درگير شد. با اين حال در 31 ماه مي 1974 قرارداد قطعي بين اسرائيل و مصر به امضا رسيد كه در آن عقب نشيني واحدهاي اسرائيلي و نيز استقرار نيروهاي سازمان ملل متحد قيد شده بود.[۵]


پانویس ها[ویرایش]

  1. موهر،، آنتون. جنگ نفت. نشر مروج، 1324 ص17. 
  2. خلعتبری،، فیروزه. اقتصاد نفت. انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1357. 
  3. دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، وزارت خارجه. اوپک. انتشارات وزارت امور خارجه، 1388 صص 239و 240. 
  4. دفتر مطالعات بین المللی، وزارت خارجه. اطلاعات بین المللی. انتشارات وزارت خارجه، 1379 ص 5. 
  5. کروبرگر، هانس. خون در راه نفت. انتشارات ثالث، 1381. 



منابع[ویرایش]

-خلعتبري، فيروزه(1357): اقتصاد نفت،انتشارات دانشگاه ملي(شهيد بهشتي)،تهران

-دفتر مطالعات سياسي و بين المللي(1388) :اوپك، انتشارات وزارت امور خارجه، تهران

-صفاتاج، مجيد(1386): سناريوي جنگ نفت، انتشارات سفير اردهال، قم

-موهرآنتون،ترجمه محمود محمود(1324):جنگ نفت، انتشارات مروج، تهران

-هانس كروبرگر،ترجمه محمد اشعري(1381): خون در راه نفت، انتشارات ثالث،تهران

-همتي،عبدالناصر(1374):اقتصاد نفت، انتشارات سروش، تهران


پیوند به بیرون[ویرایش]