شراب ایرانی

شراب در نقاشی دربار صفوی، قرن ۱۷ اصفهان.

شراب ایرانی که با نام‌های می و باده نیز شناخته می‌شود، که معمولا به دست ساقی است

از نمادهای تاریخی و باستانی ایرانی است و جایگاه درخور توجهی در اساطیر، ادبیات و نگارگری ایرانی داشته‌است.

تاریخچه

مک‌گاورن در تپه حاجی فیروز در شمال غربی ایران، قفسه‌های شرابی را پیدا کرد که ساخت دوران پیش از تاریخ هستند. در آن زمان، در این منطقه از ایران، شراب را در ظرف‌هایی در بسته، به شکلی که هوا وارد آن نشود، نگهداری می‌کردند. احتمال استفاده از پسته به عنوان مزه در آن دوران، اعلام شده‌است. مک‌گاورن و هیئت تحقیقاتی او، تقریباً در همگی آشپزخانه‌های آن دهکده، به بقایای ظروفی که در آنان، شراب نگهداری می‌شده‌است، برخوردند. مک گاورن بر این باور بود که نوشیدن الکل در آن منطقه از ایران، امتیاز ویژه‌ای برای مرفهین نبوده و تمام مردان و زنان، می‌توانستند که نوشیدنی الکلی مصرف کنند.

مک گاورن همچنین در گودین تپه در ایران، با نخستین منبع آبجو، که مربوط به بیش از ۵۵۰۰ سال پیش است، روبرو شد. هنگام ساخت آبجو، سنگ‌هایی هم شکل می‌گیرند که باید آن را از آبجو جدا کرد؛ اما ظرف‌هایی که در ایران کهن، در گودین تپه در آن آبجو تهیه می‌شد، به گونه‌ای ساخته شده بودند که در هنگام ریختن آبجو، سنگ‌ها به بیرون نریزند.

اشپیگل آنلاین در مقاله‌ای نوشت: «جالب است که کشوری که امروزه در آن نوشیدن مشروب ممنوع است و مجازات به همراه دارد، در واقع، از قدیمی‌ترین تولیدکنندگان نوشیدنی‌های الکلی بوده‌است».

پژوهش‌های اخیر باستان‌شناسی تاریخ منشأ شراب‌گیری در ایران را بسیار پیش‌تر از آنچه نویسندگان قرن بیستم گمان می‌کنند، نشان می‌دهد. برای مثال، کاوش و حفاری در محوطه گودین تپه در کوه‌های زاگرس نشان دهنده وجود سفال‌هایی با قدمت تاریخی ۲۹۰۰–۳۱۰۰ پیش از میلاد، حاوی تارتاریک اسید است که تقریباً به‌طور قطع نشان دهنده حضور شراب در آن سالیان می‌باشد. حتی شواهدی مبنی بر حضور قدیمی تر شراب در تپه حاجی فیروز در اطراف شهر ارومیه نیز به دست آمده‌است.

مک گاورن و همکارانش (۱۹۹۶) با استفاده از آزمایش‌ها و آنالیزهایی بر روی کوزه‌ای نوسنگی که قدمت آن به ۵۰۰۰–۵۴۰۰ پیش از میلاد می‌رسد، وجود مقادیر بالایی از تارتاریک اسید را به اثبات رساندند.

کشف شراب در ایران از کشف آن در فرانسه دیرین‌تر است. با توجه به گفتهٔ باستان شناسان فرانسوی، نخستین شواهد استفاده از شراب در فرانسه تنها به ۵۰۰ سال پیش از میلاد بازمی‌گردد.

تولید انبوه

در مورد تولید شراب به صورت انبوه، مهم‌ترین تولید کننده در این زمینه شرکت  پاکدیس (سهامی خاص) بود که در سال ۱۳۵۰ به ثبت رسید و در سال ۱۳۵۳ در رضائیه (ارومیه امروز) بهره‌برداری از آن آغاز شد. هدف از تاسیس این شرکت، استفاده از ظرفیت تاکستان‌های منطقه و فراتر برای کسب بالاترین ارزش افزوده از طریق تولید شراب مرغوب بود که با حضور کارشناسان فرانسوی تهیه و عرضه می‌شد. تا آن زمان، انگور مازاد بر فروش تازه در منطقه عمدتا به کشمش تبدیل می‌شد. در تولید مهمترین محصولات این شرکت شراب قرمز و سفید و ودکا بود. به خصوص شراب قرمز آن کیفیتی قابل مقایسه با شراب‌ مرغوب خارجی داشت. این شرکت بعد از انقلاب مصادره شد و در حال در مالکیت بنیاد مستضعفان و شرکت گسترش صنایع  غذایی سینا قرار دارد. شرکت در سال ۱۳۹۴ به شرکت عام تبدیل و سهام آن در بورس تهران عرضه شد. محصولات اصلی آن در حال حاضر انواع آب‌میوه و همچنین الکل طبی و صنعتی است.

در جشنواره‌ها

شب یلدا

مقالهٔ اصلی: شب یلدا

شب یَلدا یا شب چلّه یکی از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی است. خوراکی‌هایی چون آجیل، انار، هندوانه، سبزی‌پلو با ماهی و گاهی آش رشته، به همراه نوشیدن شراب همگی از رسم‌هایی هستند که در شب یلدا خانواده‌های ایرانی را گرد هم آورده‌اند.

در ادبیات

در گذشته از این شراب به عنوان دارو نیز استفاده می‌کردند؛ به عنوان نمونه، در این بیت از شعر حافظ: شراب تلخ می‌خواهم که مردافکن بود زورش - که تا یک دم بیاسایم ز دنیا و شر و شورش. به آن اشاره شده‌است.

جستارهای وابسته

• فرهنگ ایرانی
• آشپزی ایرانی
• شراب شیراز
• آبجو در ایران

پیوند به بیرون

• Persian wine tradition and symbolism: Evidence from the medieval poetry of Hafiz
• Ancient Wine Production Found in Bolaghi Gorge, Iran
• Depiction of Wine in Persian Miniature