زمین‌لرزه ۱۳۰۹ سلماس

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مختصات: ۳۸°۱۲′۰۰″شمالی ۴۴°۴۵′۵۸″شرقی / ۳۸٫۲°شمالی ۴۴٫۷۶۶°شرقی / 38.2; 44.766

زمین‌لرزه سلماس
تاریخ ۱۷ اردیبهشت ۱۳۰۹
بزرگی ۷٫۲ ریشتر
زیان ۲۵۰۰ تا ۴۰۰۰ نفر کشته

زلزله بزرگ و مخرب سال ۱۳۰۹ سلماس جزء یکی از مخرب‌ترین زلزله‌های منطقه آذربایجان محسوب می‌گردد. این زلزله پانزده ساعت پس از پیش لرزه سلماس در نیمه‌شب سه‌شنبه یا در حقیقت بامداد روز چهارشنبه ۱۷ اردیبهشت زلزله اصلی در آن واحد موجب تخریب کامل دیلمقان و حدود شصت روستا در دشت سلماس و مناطق حاشیه آن شد. دامنه آسیب‌ها از دشت سلماس به دهستان قطور و مسیر علیای زاب در ترکیه کشیده شده بود و موجب کشته شدن ۲۵۰۰ تا ۴۰۰۰ نفر در سلماس شد.

در منطقه سلماس به سبب ناامنی‌های پس از دوران صفویه آثار باستانی جدی و قابل تأمل وجود نداشته و اگر اثری موجود بوده پس از دوره قاجاریه بوده که آن هم در حوادث پس از جنگ اول جهانی تقریباً نابود شد. بررسی آثار باقی‌مانده باستانی در سلماس نشان می‌دهد آثار موجود در کوهستان نظیر قلاع باستانی و دخمه‌های اورارتوئی یا بناهائی که به نوعی در ساختمانشان سنگ می‌باشد از استحکام نسبتاً مناسبی در برابر زلزله بزرگ ۲/۷ درجه سلماس داشته‌اند. بر اساس این مطالعه کل آثار خشتی و گلی منطقه از بین رفته‌اند. در این زلزله اکثر آثار باستانی سلماس از جمله حصار ۴ متری شهر دیلمقان، مساجد و بقاع قدیمی و عبادتگاه‌های مسیحیان، مناره قرون وسطایی میرخاتون در کهنه‌شهر، پلهای قدیمی از بین رفت. این زلزله که بزرگی آن را بربریان (۱۹۷۴) ۴/۷=M و مؤسسه ژئوفیزیک ۲/۷=M برآورد کرده‌است یکی از مخربترین زلزله‌های آذربایجان و شاید منطقه خاورمیانه می‌باشد به‌طوری‌که سال ۱۹۳۰در تاریخ زلزله‌شناسی به نام ۱۹۳۰سلماس ثبت شده‌است.

پس از زلزله در ۱۰کیلومتری شمال گسل سلماس یک چشمه آب گازدار هیجده درجه به وجود آمد که در سلماس زلزله بولاغی (چشمه زلزله) نامیده شد. این چشمه بعدها پس از زلزله‌ها مخصوصاً زلزله ۲۲ ژوئن ۱۹۷۳ سلماس رنگ گل به خود گرفت. در نتیجه این زلزله سطح ایستابی منطقه موقتاً بالا رفته و مناطق پست را آب فرا گرفت اما به زودی به سطح پیشین خود فرو نشست. آب دریاچه که خیلی پایین رفته بود به تدریج بالا آمد و زمین لغزش‌های متعدد در دره سلماس و در شیب‌های لشکران و سایر مناطق رخ داد که ریزش تپه‌های باستانی هفت‌وان تپه و دیریش تپه قابل ملاحظه بود. امبرسیز (۱۹۸۲) شعاع تخریب زلزله را ۲۳ کیلومتر و شعاع احساس را۳۵۰ کیلومتر برآورد کرده‌است یعنی این زلزله در بغداد و تفلیس احساس شده‌است. پس از استقرار آرامش در سلماس، شهر جدیدی در یک کیلومتری دیلمقان - در محل فعلی شهر سلماس با نقشه صحیح شهرسازی و مهندسی و به صورت شطرنجی مهندس اسدالله خاورزمین احداث و به هر یک از اهالی شهر ویران شده سلماس قطعه زمین مناسبی جهت خانه‌سازی و اسکان داده شد. از ویرانه‌های سلماس امروزه چیزی باقی نمانده‌است، بجز پایه دیوارهای مسجد آقا «آقامچیدی» و سنگ‌های منشوری شکل ستون‌های مسجد که جای دارد محل این آثار توسط میراث فرهنگی حصار کشی شده و به عنوان یادگاری از زلزله مشهور و ویرانگر ۱۹۳۰میلادی سلماس برای آیندگان جهت عبرت و برنامه‌ریزی اصولی جهت تلاش برای بسط دانش زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله در منطقه استفاده گردد.

منابع[ویرایش]

  • امبرسیز. ن.ن. وملویل. چ.پ. ۱۳۷۰، تاریخ زمین لرزه‌های ایران، ترجمه: رده، ۱/ ناشر آگاه، تهران
  • بربریان. م. قریشی. م. ۱۳۶۶، پژوهش و بررسی لرزه زمین ساخت کاربردی، خطر زمین لرزه، گسلش در گستره دریاچه تکتونیکی اورمیه، سازمان زمین‌شناسی کشور
  • سیاهپوش. م.ت. ۱۳۷۰، پیدایش تمدن در آذربایجان، انتشارات قومس، تهران
  • شاه پسندزاده. م و، زارع. ۱۳۷۴، بررسی مقدماتی لرزه خیزی، لرزه زمین ساخت و خطر زمین لرزه، گسلش در پهنه استان آذربایجان شرقی، مؤسسه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، تهران
  • شهرابی. م. ۱۳۷۳، شرح نقشه زمین‌شناسی چهارگوش اورمیه به مقیاس ۱:۲۵۰۰۰۰، سازمان زمین‌شناسی کشور، تهران
  • ملک‌زاده دیلمقانی، توحید، ۱۳۷۸، سلماس در سیر تاریخ و فرهنگ آذربایجان، مؤلف، سلماس
  • ملک‌زاده دیلمقانی، توحید، ۱۳۸۳، زلزله بزرگ و مخرب سال ۱۳۰۹ سلماس، مؤلف، سلماس
  • ملک‌زاده دیلمقانی، توحید، ۱۳۸۴، تاریخ ده هزار ساله سلماس و غرب آذربایجان، ائلدار، تبریز