تلمیح

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

تلمیح (در لغت یعنی: به گوشهٔ چشم اشاره‌کردن) از جملهٔ صنایع معنوی بدیع است که در آن نویسنده یا گوینده در ضمن نوشتار یا گفتار خودش به آیه، حدیث، داستان، یا مثل معروفی اشاره داشته باشد. (صفحهٔ ۳۲۸ فنون بلاغت و صناعات ادبی، جلد دوّم) به عنوان نمونه می‌توان موارد زیر را بیان کرد:

شاه ترکان سخن مدّعیان می‌شنود شرمی از مظلمهٔ خون سیاووشش باد (حافظ)

که اشاره‌اش به داستان سیاووش در شاهنامهٔ فردوسی ست.

بوی پیراهن گم‌گشتهٔ خود می‌شنوم گر بگویم همه گویند ضلالی‌ست قدیم (سعدی)

که به داستان یوسف در قرآن اشاره می‌کند.

تلمیح غیر از معنای اصلی آن که در عرصهٔ ادبیات است در عرصه‌های دیگر مثل موسیقی نیز به‌کار می‌رود. در جاز نوازنده یا خواننده در جریان بداهه‌نوازی یا بداهه‌خوانی به آهنگ‌های مشهور دیگر اشاره می‌کند و به این کار نیز می‌توان تلمیح گفت.

ارزش تلمیح به میزان تداعی بستگی دارد که از آن به دست می‌آید. هر قدر اسطوره‌ها و داستان‌های مورد اشاره لطیف‌تر باشد، تلمیح بلیغ‌تر محسوب می‌شد. لازمهٔ بهره‌مندی از تلمیح، آگاهی از دانسته‌ای است که شاعر یا نویسنده بدان اشاره می‌کند؛ به همین سبب دریافتن تلمیح‌هایی که یک شاعر ژاپنی در شعر خود آورده، برای خوانندهٔ فارسی‌زبان دشوار به نظر می‌رسد و همین‌طور بالعکس. تلمیح در شعر فارسی، می‌تواند با مراعات نظیر همراه باشد. تلمیح با تضمین تفاوت دارد.

منابع[ویرایش]

  • همایی، استاد جلال‌الدّین. فنون بلاغت و صناعات ادبی، جلد دوّم (صنایع بدیع و سَرَقات ادبی)، چاپ سوّم، انتشارات توس، تهران، ۱۳۶۴