استعاره مکنیه

استعارهٔ مَکنیه از آرایه‌های ادبی و نوعی از استعاره است که در آن شاعر مشبه را همراه با یکی از اجزا یا ویژگی‌های مشبه‌ٌبه می‌آورد. مَکنیه در لغت به معنی کُنیه (لقب) داده شده است. هرگاه مشبه‌به از تشبیه حذف شود، استعارهٔ مکنیه به وجود می‌آید. در این حالت، مشبه همراه با یکی از متعلقات و لوازم مشبه‌به می‌آید تا مخاطب، مقصود شاعر یا نویسنده را بهتر تشخیص بدهد. این بخش یا ویژگی می‌تواند به مشبه اضافه گردد یا به آن اسناد داده شود.

• مثال:

  هزار نقش برآرد زمانه و نَبوَد

  یکی چنانکه در آیینه تصور ماست

در بیت بالا از انوری، شاعر زمانه را به نقاشی تشبیه کرده است که می‌تواند طرح و نقش‌های گوناگونی را خلق کند. سپس مشبه‌به، یعنی «نقاش» را از تشبیه حذف کرده و آرایه استعاره مکنیه را به وجود آورده است.

ادیبان قدیمی استعاره را این‌گونه تعریف کرده‌اند: استعاره عبارت از آن است که یکی از دو طرف تشبیه را ذکر و طرف دیگر را اراده کرده باشند. در استعارهٔ مکنیه که یکی از چهار نوع استعاره است، مشبه ذکر می‌شود ولی مشبهٌ‌به ترک شود استعارهٔ مکنیه می‌باشد.»

تشبیه در این نوع استعاره برای ما آشکار نیست و کمی پیچیده‌تر از استعاره مصرحه می‌باشد. ولی همین پیچیدگی باعث زیباتر شدن و خیال انگیزتر بودن استعاره مکنیه می‌شود.

تفاوت استعارهٔ مکنیه و تشخیص

اگر در استعاره مکنیه مشبه به حذف شده انسان باشد، آرایهٔ تشخیص یا جان‌بخشی درست می شود. ۹۹ درصد استعاره‌های مکنیه تشخیص هستند. به نوعی هر تشخیصی نوعی استعارهٔ مکنیه است. اما هر استعارهٔ مکنیه‌ای، تشخیص نیست.

استعارهٔ مکنیه به شکل ترکیب اضافی

استعارهٔ مکنیه‌ای که از اضافه شدن چیزی یا واژه‌ای به مشبه، به دست آید، همان است که اضافهٔ استعاری نامیده می‌شود.

مثال: «دوشِ زمانه» نوعی اضافه استعاری است. در حقیقت، «زمانه» را به انسان تشبیه شده، سپس مشبه‌به (انسان) از ساختار تشبیه حذف و در مرحله بعد، با اضافه کردن مشبه (زمانه) به یکی از متعلقات انسان‌ها (دوش یا کتف) این اضافه استعاری پدید آمده است.

استعارهٔ مکنیه به شکل جمله

وقتی استعارۀ مکنیه به صورت جمله می‌آید، دیگر یک کلمه نیست؛ بلکه می‌گوییم این جمله استعاره مکنیه است. مثال:

جاده نفس‌نفس می‌زند.

یعنی جاده به انسان تشبیه شده که نفس‌‌نفس می‌زند.

● مشبه: جاده است

● مشبه به حذف شده: انسان

● ویژگی مشبه به: نفس نفس زدن که از ویژگی‌های مشبه به حذف شده است.

استعارهٔ مکنیه به شکل منادا

اگر منادا انسان نباشد، استعارهٔ مکنیه و تشخیص است.

مثال: ای کوه! نیم ز گفته خرسند

در این نیم‌بیت از ملک‌الشعرای بهار، منادا کوه است و بعد از حرف ندا آمده و خطاب قرار گرفته است؛ در حالی که جاندار نیست.

منابع

• آرایه‌های ادبی، سوم متوسطه رشته ادبیات و علوم انسانی. شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران. ۱۳۹۱. صص. ۷۱. شابک ۹۶۴-۰۵-۰۰۳۶-۴.