استرآباد

مختصات: ۳۶°۵۰′۳۱″شمالی ۵۴°۲۶′۰۰″شرقی / ۳۶٫۸۴۱۹۴۲°شمالی ۵۴٫۴۳۳۳۳۳°شرقی / 36.841942; 54.433333
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از استراباد)
استرآباد (شهر قدیم گرگان)
Old Gorgan.jpg
بافت قدیمی گرگان (استرآباد)
ناماسترآباد (شهر قدیم گرگان)
کشورایران
استاناستان گلستان
شهرستانگرگان
اطلاعات اثر
کاربریشهر تاریخی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت۴۱
تاریخ ثبت ملی۲۴ شهریور ۱۳۱۰
کاخ آقامحمدخان قاجار در بافت قدیمی گرگان (استرآباد)

استرآباد (شهر قدیم گرگان) مربوط به دوران‌های تاریخی پس از اسلام است و در گرگان، بافت قدیم شهر واقع شده و این اثر در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۴۱ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۱]

گرگان فعلی پیش از سال ۱۳۱۶ خورشیدی، «استرآباد» خوانده می‌شد. در قرون وسطی، عنوان «گرگان» به شهر باستانی گرگان در حومهٔ گنبد کاووس امروزی اطلاق می‌شد؛ ولی در سال ۱۳۱۶ و به دستور رضاشاه پهلوی، این عنوان به شهر استرآباد داده‌شد.

وجه تسمیه[ویرایش]

«اَستَراباد» در منابع مختلف به صورت «استارآباد، «ستارآباد» و «استراباد» ذکر شده‌است. دربارهٔ ریشهٔ نام «استرآباد» اقوال مختلفی وجود دارد:[۲][۳]

  • استرآباد به معنی چراگاه استرها و اسب‌ها؛ چراکه گرگین پسر میلاد در این محل مستقر شدند و چراگاه استرها و اسب‌هایشان بود.
  • استرآباد از «استر» (به معنی ستاره) و «آباد» (به معنی عمارت) تشکیل یافته و به معنی «عمارت ستاره» است. چراکه ایرانیان زرتشتی، ستاره را مظهر نور مقدس می‌دانستند.
  • استرآباد برگرفته از نام استر همسر خشایارشا بوده و وی این شهر را بنا کرده‌است.

موقعیت[ویرایش]

یاقوت حموی در کتاب معجم‌البلدان می‌نویسد: «استرآباد شهر بزرگ مشهوریست از اعمال طبرستان در میانه ساری و گرگان از اقلیم پنجم».[۴]
از قول مهلبی در تقویم البلدان نیز آمده‌است: «استرآباد بر حد طبرستان است و از آن تا آمل که مرکز طبرستان است ۳۹ فرسنگ است».[۵] همچنین به گفته مهلبی «استرآباد بلده‌ایست از بلاد مازندران».[۶]
ظهیرالدین مرعشی در کتاب تاریخ طبرستان و رویان و مازندران می‌نویسد:

حد طبرستان از طرف شرقی دیناره‌جاری و از طرف غربی ملاط که آن قریه شهر هوسم که اکنون به فرضه روده‌سر اشتهارد دارد. حد مازندران از طرف شرقی بیشه انجدان می‌باشد و از طرف غربی ملاط می‌باشد. حد گرگان حالیا که به استرآباد مشهور است و اصلاً دهستان می‌گفتند شرقی دیناره جاری است که حد شرقی تمام طبرستان است و غربی انجدان که حد شرقی مازندران است.[۷]

به گفتهٔ ظهیرالدین مرعشی مازندران بخشی از طبرستان است و سرزمین طبرستان، هر دو ولایت گرگان و مازندران را در بر می‌گرفت.[۸]

تاریخ[ویرایش]

تاریخ پیشااسلامی[ویرایش]

امروزه به غیر از تپه‌ای تاریخی در مرکز شهر گرگان به نام «قلعه خندان» (ارگ استرآباد) که گفته می‌شود پیشینهٔ ۳ هزار ساله دارد، بقیهٔ بخش‌های باستانی این شهر از بین رفته‌است.[۲]

از ورود اسلام تا عصر صفویه[ویرایش]

اولین اشاره‌ها به استرآباد به دورهٔ خلافت هارون الرشید عباسی برمی‌گردد. در دورهٔ طاهریان، سلیمان بن عبدالله در این شهر ساکن بوده و از آن به عنوان پایگاه نظامی برای نبرد با حسن بن زید علوی استفاده کرده‌است. در این دوره، این شهر بخشی از ایالت طبرستان بوده و به عنوان پناهگاه طاهریان در برابر علویان عمل می‌کرده‌است.[۳]

از ورود صفویان تاکنون[ویرایش]

استرآباد در دورهٔ شاه عباس یکم برای اولین بار به عنوان ایالت ذکر گردید. در دورهٔ صفویان، قبایل ترکمن در استرآباد ناآرامی‌هایی را سبب شدند. پس از سقوط اصفهان به دست افغان‌ها، استرآباد به اختیار روسیه درآمد؛ اما بعدها نادرشاه این شهر را از روسیه پس گرفت.[۳]

مذهب[ویرایش]

با توجه به تمایل مردم سرزمین‌های کاسپینی به آیین زرتشت و سبک زندگی ایرانی و هم‌چنین شورش‌های آن‌ها بر ضد سلطهٔ اعراب، اسلامی‌سازی در این شهر و منطقه آهسته بود. با این حال، بعدها مذهب شیعه به‌شکل قدرتمندی در استرآباد ظاهر شد. در گزارش‌های متون سال‌های ۴۳۰، ۴۹۹ و ۵۷۷ میلادی از گرگان به عنوان اسقف‌نشین یاد شده‌است؛ لکن از اینکه چگونه مسیحیت نسطوری در آنجا رو به زوال رفت، اطلاعی در دست نیست.[۹]

ابنیه تاریخی[ویرایش]

جغرافی‌دانان قرون وسطی، بیش از آنکه راجع‌به ابنیه تاریخی استرآباد توضیح داده‌باشند، پیرامون آب‌وهوای مساعد و محصولات مرغوب آن صحبت نوشته‌اند. مقدسی می‌نویسد که در قرن چهارم هجری، ارگ استرآباد تخریب شد؛ و علت این خرابی بدون شک حملهٔ بوئیان و نبرد آنان با آل زیار بوده‌است. مسجد جامع شهر در بازار است و قدیمی‌ترین بنای آن، مناره‌ای آجری است که در جوار مسجد جامع قرار دارد. نقش‌های آجری و کتیبه‌های قرآنی آن مربوط به قرن ششم هجری هستند، ولی سازه‌های اطراف آن جدیدتر هستند. بر روی یک کتیبه چوبی (متعلق به سال ۱۰۱۸ قمری) که بر بالای منبر نهاده شده‌است، اینطور نوشته شده که ساخت مسجد در زمان ابوالقاسم بابا بهادرخان شروع و در عصر شاه عباس اول به اتمام رسید. کتیبهٔ چوبی دیگری به تاریخ ۱۱۵۷ قمری مرمتی را در زمان نادرشاه افشار ثبت کرده‌است.[۱۰]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «سازمان میراث فرهنگی و صنایع‌دستی و گردشگری». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. دریافت‌شده در ۲۰۱۱-۰۵-۱۹.
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ «تاریخ و مشاهیر گرگان تاریخ و مشاهیر گرگان». شهرداری گرگان. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۲۲.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ «استراباد». مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی. دریافت‌شده در ۲۷ مه ۲۰۲۲.
  4. ستوده، شهرهای ایران، دوم:‎ ۳۰۹.
  5. ستوده، شهرهای ایران، دوم:‎ ۳۰۸.
  6. ذبیحی، استرآبادنامه، ۷.
  7. کیا، شاهنامه و مازندران، ۲۹–۲۸.
  8. کیا، شاهنامه و مازندران، ۲۹–۲۸.
  9. Bosworth, “Astarābād”, Iranica.
  10. Bosworth, “Astarābād”, Iranica.

منابع[ویرایش]

  • Bivar, A. D. H. "GORGĀN v. Pre-Islamic history". Encyclopaedia Iranica (به انگلیسی).
  • Bosworth, C. Edmund. "GORGĀN vi. History From The Rise Of Islam To The Beginning Of The Safavid Period". Encyclopaedia Iranica (به انگلیسی).
  • Neyestāni and EIr, Jawād. "GORGĀN vii. History from the Safavids to the end of the Pahlavi era". Encyclopaedia Iranica (به انگلیسی).
  • Bosworth, C. E.; Blair, S. "Astarābād". Encyclopaedia Iranica (به انگلیسی).
  • کیا، صادق (۱۳۵۳). شاهنامه و مازندران. انتشارات وزارت فرهنگ و هنر.
  • ستوده، منوچهر (۱۳۶۶). شهرهای ایران. ج. دوم. انتشارات جهاد دانشگاهی. ص. ۳۰۸.
  • ذبیحی، مسیح. استرآبادنامه. تهران: انتشارات امیرکبیر. ص. ۷.