اسفندگان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

اسفندگان (سپندارمزدگان؛ اسپندگان) یا جشن مردگیران، یکی از جشن‌های باستانی ایرانی است که در روز ۵ اسفند (اسپند) باستانی برابر با 29 اسفند در تقویم جلالی بر‌گزار می‌شود. ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه آورده‌است که ایرانیان باستان روز پنجم اسفند (اسپند) را روز بزرگداشت زن و زمین می‌دانستند.[۱] اگرچه منابع کهن از جمله ابوریحان این جشن را در روز پنجم اسفند (اسپند) ذکر کرده‌اند. ولی با توجه به تغییر ساختار تقویم ایرانی در زمان خیام که پس از ابوریحان می‌زیست، و سی و یک روزه شدن شش ماه نخست سال در گاهشماری ایرانی، تاریخ ذکر شده در منابع کهن را باید به روز رسانی کرد. امروز زرتشتیان ایران و انجمن ها و بنیادها آنرا در روز اسفند (سپندارمزد - پنجمین روز) از ماه اسفند یا اسپند (سپندارمزد) برابر با بیست و نهم بهمن در گاهشماری خورشیدی امروزین یا در نزدیک ترین روز به آن بر‌گزار می‌کنند. [۲] [۳] [۴] [۵] [۶] [۷] [۸] [۹]


واژه اسفند[ویرایش]

واژه فارسی «اسفند» (اسپند) در زبان فارسی امروز، از واژه پهلوی «سپندارمت-Spandarmat» و اوستایی «سپِنتَه آرمَئی تی-SpentaArmaiti» بر گرفته شده است.[۱۰]

پیشینه[ویرایش]

در گاه‌شماری‌های گوناگون ایرانی، علاوه بر این که ماه‌ها نام داشتند، هریک از روزهای ماه نیز یک نام داشتند. برای نمونه روز نخست هر ماه «روز اورمزد»، روز دوم هر ماه، روز بهمن (سلامت، اندیشه) که نخستین صفت خداوند است، روز سوم هر ماه، اردیبهشت یعنی «بهترین راستی و پاکی» که باز از صفات خداوند است، روز چهارم هر ماه، شهریور یعنی «شاهی و فرمانروایی آرمانی» که خاص خداوند است و روز پنجم هر ماه، «سپندارمزد» بوده‌است. سپندارمزد لقب ملی زمین است. یعنی گستراننده، مقدس، فروتن. زمین نماد باروری است چون با فروتنی، تواضع و گذشت زندگی را به همه زیستمندان هدیه می‌کند. به همین دلیل در فرهنگ باستان اسفندگان (اسپندگان) را به‌عنوان نماد تمایلات مادرانه و باروری می‌پنداشتند.

پورداوود در مورد این جشن نوشته بود: "در میان جشن‌های بزرگ ایران باستان، سپندارمزدگان جشنی است در پنجمین روز از اسفند (اسپند) ماه. همین روز شایسته و برازنده است که جشن پرستاران میهن ما باشد". [۱۱]

از این روی، روز پنجم ماه دوازدهم (اسفند) یا اسپند، روز «سپندارمزد» یا «اسپندارمزد» نام داشت که جشنی با همین عنوان می‌گرفتند. «سپندارمزدگان» یا «اسفندگان» (اسپندگان) روز زن و زمین است.

آیین‌ها[ویرایش]

در این روز مردان به همسر خود هدیه می‌دادند. مردان زنان خانواده را بر تخت شاهی می‌نشاندند و از آنان اطاعت می‌کردند و به آنان هدیه می‌دادند. این یک یادآوری برای مردان بود تا مادران و همسر خود را گرامی بدارند و چون یاد این جشن تا مدت‌ها ادامه داشت و بسیار باشکوه بر‌گزار می‌شد همواره این آزرم و احترام به زن برای مردان گوشزد می‌گردید. دکتر محمد نجاری در سخنرانی خود با عنوان " سوگ و سورنامه،جستاری در آداب و رسوم مردم همدان" با استناد به " ابوریحان" و " گردیزی" می گوید:((جشن زنانه ی «مردگیران» یا «مژدگیران» که اختصاص به طبقه نسوان داشته است در روز پنجم ماه اسفند برگزار می شده است. بنا به گفته ی ابوریحان اسفندارمذ ایزد موکل بر زمین و ایزد حامی و نگاهبان زنان شوهر دوست و پارسا و درستکار بوده و به همین مناسبت این روز، عید زنان، تلقی می گشته است و مردم به جهت گرامیداشت زنان، به ایشان هدیه می دادند و بخشش می کردند. گردیزی در «زین الاخبار» آورده است» .... از این جهت جشن را مردگیران می گفتند که زنان به اختیار خویش و با آزادی، شوی و مرد زندگی خود را برمی گزیدند....».)) سپندارمزد نگهبان زمین است و از آنجا که زمین مانند زنان در زندگی انسان نقش باروری و باردهی دارد جشن اسفندگان (اسپندگان) برای گرامیداشت زنان نیکوکار بر‌گزار می‌گردد. ایرانیان از دیر باز این روز را روز زن و روز مادر می‌نامیدند.

آیین‌ها و دیگر نام‌ها[ویرایش]

این جشن را با نام‌های جشن برزیگران هم نامیده‌اند.[۱۲] در روز اسپندگان چند جشن با مناسکی به‌خصوص بر‌گزار می‌شده‌است. نخستین آنان جشن مردگیران یا جشن مژدگیران بود که ویژه زنان بود. در این روز مردان برای زنان هدیه می‌خریدند و از آنان قدردانی می‌کردند.[۱۳] امروزه نیز بیشترین جنبهٔ مورد تأکید در اسپندگان قدردانی از زنان است. در زمان گذشته -چنانکه ابوریحان روایت کرده‌است- عوام کارهای دیگری هم می‌کردند چون آیین‌های جادویی برای دورکردن خرفستران. اما ابوریحان این آیین‌ها را تازه و نااصیل خوانده‌است.[۱۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ابوریحان بیرونی، آثارالباقیه - اکبر داناسرشت
  2. http://www.berasad.com/fa/content/view/12209/50/
  3. http://mehriran.tv/article_read.php?a=153
  4. http://www.berasad.com/fa/content/view/10933/50/
  5. http://titr.co/view/26470930
  6. http://anjomanafraz.com/?p=287
  7. http://anjomanafraz.com/?p=1457
  8. http://www.berasad.com/fa/content/view/12220/43/
  9. http://www.berasad.com/fa/content/view/1333/50/
  10. گاهشماری و جشن‌های ایران باستان، هاشم رضی، ص ۶۸۷.
  11. (پورداود، ابراهیم، مجموعه مقالات آناهیتا، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، ۱۳۴۲، ص ۱۶۵).
  12. رضی ۶۸۷
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ رضی ۶۸۸

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]