گاندو (مجموعه تلویزیونی)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
گاندو
ژانراجتماعی
اکشن
جنایی
معمایی
سیاسی امنیتی
نویسندهآرش قادری
کارگردانجواد افشار
بازیگرانداریوش فرهنگ
وحید رهبانی
پیام دهکردی
محمدرضا شریفی‌نیا
امیرعلی ابراهیمی سوخته کوهی
پندار اکبری
لیلا اوتادی
فرهاد قائمیان
علیرام نورایی
سارا خوئینی‌ها
آزیتا ترکاشوند
خسرو شهراز
نگار عابدی
سوگل طهماسبی
رضا توکلی
کامبیز دیرباز
صالح میرزاآقایی
سیدمهرداد ضیایی
کمند امیرسلیمانی
اتابک نادری
جمشید جهان‌زاده
جواد طاهری
محمد حاجی بابایی
رابعه اسکویی
آهنگسازافشین عزیزی
کشور سازندهایران
زبان اصلیفارسی
شمار فصل‌ها۲
شمار قسمت‌ها۶۷
تولید
تهیه‌کنندهمجتبی امینی
فیلم‌برداریفرشاد گل‌سفیدی
تدوین‌گرسید حامد محسن پور
تولیدکنندهآوینی فیلم
پخش
شبکهٔ اصلیشبکه ۳
انتشار اولیه۱۵ خرداد ۱۳۹۸ –
۱۵ تیر ۱۳۹۸
انتشار
پیش ازگاندو ۲
پیوندهای بیرونی
وبگاه

گاندو یک مجموعه تلویزیونی محصول گروه فیلم و سریال شبکه ۳ در سبک اجتماعی، اکشن و امنیتی است که نخستین قسمت آن در ۱۵ خرداد ۱۳۹۸ از شبکه ۳ تلویزیون ایران با کارگردانی جواد افشار و نویسندگی آرش قادری پخش شد و در ۱۵ تیر ۹۸ به پایان رسید. فصل دوم این مجموعه تلویزیونی با نام گاندو ۲ از ۳۰ اسفند ۱۳۹۹ در ۱۳ قسمت از شبکه ۳ پخش شد.[۱][۲] فصل دوم این مجموعه به دلیل ژانر سیاسی که داشت، با اعتراض برخی از مسئولان دولت متوقف شد و ادامه آن بعد از انتخابات ۱۴۰۰ پخش شد.[۳][۴][۵]

ساخت[ویرایش]

ساخت مجموعه گاندو به کارگردانی جواد افشار با حضور تعدادی از بازیگران اصلی از ۱۹ شهریور کلید خورد. این در حالی است که علاوه بر تهران، در شهر استانبول کشور ترکیه نیز تصویربرداری سریال ادامه داشت و گروه‌هایی ساخت برخی دکورها را در تهران ادامه دادند. تصویربرداری مجموعه گاندو در فروردین ماه در کشور چین به پایان رسیده بود.[۶]

کارگردان مجموعه «گاندو» دربارهٔ بودجهٔ این سریال گفت: من پیش‌تر سریال آنام را با بودجهٔ دولت ساختم اما کل بودجه سریال «گاندو» را سازمان صدا و سیما پرداخت کرده‌است. وقتی سریال آنام را کار کردیم، پراید بیست میلیون بود. اما حالا بودجه سریال «گاندو» تنها سی درصد بیشتر از آن سریال است و فکر نمی‌کنم بیشتر از هفت میلیارد بوده باشد.[۷]

داستان[ویرایش]

سریال «گاندو» یک مجموعه امنیتی است و فیلمنامه آن بر اساس مستندات و وقایع تاریخی و کشف جاسوس‌های داخل و خارج از ایران است و همچنین به موضوع آقازاده‌ها نیز اشاره‌هایی می‌کند. در مجموعه گاندو تمامی اسامی افراد و اشخاص حقیقی در آن عوض شده‌است. به‌طور مثال بخشی در سریال در ارتباط با جیسون رضاییان است که ایران رضائیان را به همراه همسرش (یگانه صالحی) در ۳۱ مرداد ۱۳۹۳ به اتهام جاسوسی از طرف سیا دستگیر کرد که در این مجموعه با نام مایکل هاشمیان شناخته می‌شود.[۸][۹]

نام[ویرایش]

گاندو، تمساح پوزه کوتاه ایرانی است.[۱۰] جواد افشار در توضیح انتخاب این نام می‌گوید گاندو موجودی است که می‌تواند مدت‌ها با صبر و حوصله‌ای زیاد به کمین شکارش بنشیند و در لحظه مناسب، ضربه خودش را بزند که بر همین اساس به شکارچی کمین‌گر هم مشهور است. ویژگی جاسوسان و حتی ضدجاسوس‌ها نیز همین است که بیشتر در کمین، جستجو، کشف و شهود، طرح و برنامه‌ریزی، کسب اطلاعات، چیدن منابع و سرنخ‌ها و درنهایت تکمیل کردن پازل‌ها به سر می‌برند.[۱۱]

ادعای تخیلی بودن داستان[ویرایش]

طی نشست مطبوعاتی سریال «گاندو»، آرش قادری نویسنده این سریال دربارهٔ این موضوع که ۸۰ درصد متن واقعی نیست، اظهار کرد: تیتری که از مصاحبه من منتشر شد واقعی نبود. ما کارمان بر اساس یک پرونده واقعی بود، اما برای درام و قصهٔ مجموعه نیاز به داستان داشتیم. در پرونده جیسون رضاییان همه اتفاقاتی که شاهد بودید موبه‌مو رقم خورده‌است. ما چند پرونده واقعی داشتیم که باید آن‌ها را با رابط و قصه به هم مرتبط می‌کردیم.[۷]

البته مجتبی امینی، تهیه‌کننده این سریال در توییتی نسبت به ادعای جواد ظریف که این سریال را دروغ خوانده بود، اظهار داشت: «‏سریال گاندو «دروغ» نبوده و نیست. «گاندو» صدای در گلو مانده مردم است نمایش «خیانت» و «فریبکاری» آمریکا و انگلیس است، دروغ، تضمین امضای جان کری بود. دروغ، وعده‌های آمریکا و انگلیس برای برداشته شدن همه تحریم‌ها بود. دروغ، وعده رونق اقتصادی است، که نتیجه آن کوچک شدن سفره مردم بوده‌است. ‏گاندو بر اساس اسناد واقعی ساخته شده… اسناد و مدارکی که پشتوانه پژوهشی نگارش فیلم نامه بوده را، در فیلم مستندی در اختیار مردم قرار خواهیم داد.»[۱۲]

نظرسنجی[ویرایش]

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما به نقل از روابط عمومی رسانه ملی، مرکز تحقیقات سازمان صدا و سیما براساس نظرسنجی که ۲۰ تیر از سراسر کشور داشته‌است اعلام کرد: ۸۰ و نیم درصد از مردم بیننده برنامه‌های صدا و سیما بوده‌اند که در این بین مجموعه تلویزیونی «گاندو» با حدود ۴۴ درصد بیننده در صدر مجموعه‌های جدید تلویزیون قرار گرفت.[۱۳]


انتشار بین المللی[ویرایش]

مهدی رضوانی مدیرگروه فیلم و سریال موسسه آوینی در مصاحبه با خبرگزاری مهر گفته گاندو در بیشتر از ۱۵ تا ۲۰ کشور از جمله تایلند دوبله و پخش شده است.

نامزدها[ویرایش]

سال جایزه پده نامزد نتیجه
۱۳۹۹
بهترین مجموعه تلویزیونی مجتبی امینی نامزدشده
بهترین کارگردان تلویزیونی جواد افشار

بازیگران[ویرایش]

نام نقش توضیحات
داریوش فرهنگ امیرحسین عبدی معاون ضد جاسوسی اطلاعات سپاه در فصل اول و معاون کل فرمانده اطلاعات سپاه در فصل دوم
وحید رهبانی محمد نقش اصلی و سرگروه تیم امنیتی
پیام دهکردی مایکل هاشمیان خبرنگار دورگه ایرانی آمریکایی و جاسوس که نقش جیسون رضائیان را داشته
محمدرضا شریفی‌نیا مهندس بهروز کاظمی جاسوس و واردکننده قطعات الکترونیکی
پندار اکبری سعید شهریاری عضو تیم امنیتی
عرفان ابراهیمی امیر عضو تیم امنیتی
امیرعلی ابراهیمی سوخته کوهی محسن عضو تیم امنیتی
مجید نوروزی رسول عضو تیم امنیتی
علی افشار داوود مسئول تعقیب و مراقب تیم امنیتی
لیلا اوتادی خانوم فهیمی مأمور امنیتی
فرهاد قائمیان ساعد بهرامی جاسوس، نویسنده و منتقد
علیرام نورایی فرهاد حقی (مهران عربی) جاسوس، خبرنگار و مدرس خبرنگاری
سارا خوئینی‌ها مرجان شرفی دوست گلی، جاسوس و عکاس
آزیتا ترکاشوند گلی ثابتی جاسوس و حمایتگر از تمساح گاندو
خسرو شهراز آقای شهیدی بازجو
نگار عابدی ثریا مسعودی خدمتگار گلی
نیلوفر شهیدی سیما عزیزی خواهرزاده رئیس‌جمهور، نقاش، طراح گرافیک و معشوقه آیدین که جایگزین اسماعیل سماوی شده‌است
سوگل طهماسبی عطیه همسر محمد و کارمند وزارت امور خارجه
رضا توکلی دکتر فرمند پدر علیرضا
نسرین نکیسا عزیز مادر محمد
کامبیز دیرباز محسن مسئول بخش مفاسد اقتصادی وزارت اطلاعات
صالح میرزاآقایی آیدین ستوده شوهر مرجان و همکلاسی فرهاد حقی
سید مهرداد ضیایی فرشید ریاضی جاسوس و پزشک عمومی
کمند امیرسلیمانی مهتا سلطان‌آبادی جاسوس و نقاش
اتابک نادری پزشک
جمشید جهان‌زاده ابراهیم شعرباف تولیدکننده یخچال ساید بای ساید
جواد طاهری اسماعیل عضو شورای امنیت ملی
بهزاد رحیم‌خانی سهراب کاشانی دوست ابراهیم شعرباف
رابعه اسکویی آدم جورکن
ناصر هاشمی تبریزی قاضی جیسون رضاییان
فیلیپ ساپرکین ادوارد دنزل جاسوس و گردشگر
میثم ولیخانی سینا امینی عکاس، صاحب آتلیه و دوست بهرامی
فرشته آلوسی زیبا روزبه کارمند آژانس هواپیمایی
ناره گریگوریان فرزانه ناصری یا همان یگانه صالحی نامزد مایکل و خواهرزاده آیدین
علیرضا نعمت‌اللهی منشی دایی سیما
یاسمین پی داودی
آیدا جعفری مأمور امنیتی
حمید متقی علی هکر تیم امنیتی اطلاعات سپاه
سارا محمدی مریم کَلایی همسر فرهاد حقی
عباس محمدی
بهامین تورانی علیرضا فرمند آقازاده و جاسوس
مهدی عبادتی حسام عضو تیم امنیتی اطلاعات سپاه در ترکیه
وحید ندایی دکتر نماینده مجلس
محبوبه صادقی عضو تیم مذاکره کننده هسته‌ای
امیرحسین ابراهیمی حامد چهره‌نگار و عضو تیم امنیتی
محمد حاجی‌بابایی سهیل محمدی فرش فروش
حسن علیرضایی فروشنده صنایع دستی در اصفهان
رامک صرافان مجد وکیل دعاوی
مصطفی سلطانی مصطفی عضو تیم امنیتی
مرتضی فرجی مرتضی مأمور سایت و عضو تیم

فصل دوم[ویرایش]

فصل دوم این مجموعه با نام گاندو ۲ برای نوروز ۱۴۰۰ برای پخش از شبکه سه در ۳۰ قسمت آماده شد و پس از پخش ۱۳ قسمت از آن به علت اعتراض شماری از مسئولان دولت دوازدهمِ حسن روحانی، پخش آن متوقف شد تا پس از انتخابات ریاست جمهوری ۱۴۰۰ در قالب گاندو ۲ پخش شود که پخش آن پس از چهار ماه وقفه در ۳۱ تیر ۱۴۰۰ بر روی آنتن شبکه ۳ رفت.

داریوش فرهنگ، وحید رهبانی، خسرو شهراز، مجید نوروزی، پندار اکبری، شهرام قائدی، حسن میرباقری،‌ محمد مختاری، شهرزاد کمال‌زاده، امیریل ارجمند، سارا منجزی، سوگل طهماسبی، بهمن دان،‌ شاهد احمدلو، حسن اسدی، پیام دهکردی، جواد طاهری، روح‌الله مهرابی، بیاینا محمودی، نسرین نکیسا، حسین پارسایی و… در «گاندو ۲» ایفای نقش کرده‌اند.[۱۵]

حاشیه و واکنش‌ها[ویرایش]

پخش مجموعه گاندو واکنش‌های مختلفی را از سوی جریان‌های سیاسی، افراد وابسته و غیر وابسته به دولت و دیگر سیاسیون به همراه داشت. در رسانه‌های داخلی و خارجی نیز قسمت‌های متعددی از این سریال مورد نقد، بررسی و تحلیل قرار گرفت.[۱۶][۱۷]

روزنامه جروزالم پست چاپ اورشلیم در تحلیل گاندو نوشت: نمایش تلویزیونی جدید ایران در تلاش است تا به شیوه‌ای نو سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را خوب نشان بدهد.[۱۸]

تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی با اشاره به برخی واکنش‌ها به سریال گاندو، این سؤال را مطرح کرد که آیا گاندو پروژه‌ای برای مقابله با دولت ایران است؟[۱۹]

آرمان امروز در انتقاد به پخش سریال نوشت: نوک پیکان هجمه گاندو به سمت رئیس‌جمهور، وزیر خارجه و دیپلمات‌های کشور است و البته گاهی برای ایجاد تلطیف به سعدی شاعر پرآوازه کشور هم انتقاد وارد کردند.[۲۰]

رادیو فردا در تحلیل گاندو با تیتر «گاندو» چه سودی برای سپاه پاسداران دارد، نوشت: این سریال، هم دولت حسن روحانی را زخمی کرده و هم زخم‌های امنیتی که این چند سال به این دولت زده را یادآوری کرده و مهم‌تر اینکه به گفته مسئولان دولت روحانی، قصد دارد برخی دستاوردهای این دولت مثل پول گرفتن در ازای آزاد کردن گروگان‌های دوتابعیتی را به نام خودش ثبت کند. مجموع این رویدادها که نمک بر زخم دولت پاشیده، سبب شده که صدای دولت بلند شود و جنجال گاندو هم بیشتر نمود پیدا کند. آنچه که اکنون در متن و حاشیه سریال گاندو می‌بینیم، نه یک جنگ قدرت تازه یا رویداد عجیب بلکه ادامه منطقی فعالیت‌های نهادی است که به تعبیر کنایه‌آمیز حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران، «سرمایه، سایت، روزنامه، خبرگزاری، توپ و امکانات نظامی و دیگر مظاهر قدرت» را در خود جمع کرده‌است.[۲۱]

محمدجواد ظریف در جمع خبرنگاران در پاستور در واکنش به این مطلب که «فردی در سریال گاندو به شما شبیه و در نقش منفی است»، گفت: «من بحمدالله نگاه نمی‌کنم بنابراین نگران نیستم.»[۲۲] وی همچنین یک سال بعد در گفت و گویی ضمن شرح پرونده جیسون رضائیان گفت: «آنچه که شما در سریال گاندو دیدید یک دروغ تمام‌عیار بود.»[۲۳] ظریف، پس از پخش قسمت مربوط به شخصیت هادی صابونچی، با انتشار ویدیویی در صفحه اینستاگرامی خود، در شرح آن نوشت، «منو بشناس که من ایرانم». که انتشار این ویدئو و این جمله، از سوی برخی رسانه‌ها، واکنش احتمالی به سریال «گاندو ۲» تعبیر شد.[۲۴]

رادیو بین‌المللی فرانسه در انتقاد به شیوه برچسب زندن نهادهای حکومتی به ویژه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نوشت: در گاندو سعی شد شخصیت‌های خبرنگار، فعال محیط زیست، عکاس و نقاش به عنوان جاسوس نشان داده شود، افرادی با این عنوان‌ها و شغل‌ها که هر از چندگاه به اتهام جاسوسی در جمهوری اسلامی بازداشت می‌شوند چندان هم بی‌دلیل دستگیر نشده‌اند.[۲۵]

در تحلیلی دیگر با موضوع هدف دار بودن سریال در ایران وایر نوشته شد: سریال گاندو با هدف تأیید تئوری نفوذ مدنظر رهبر انقلاب اسلامی ساخته شده‌است. این سریال تلاش می‌کند نشان دهد نگرانی رهبر از نفوذ در ارکان قدرت جدی و واقعی بوده‌است.[۲۶]

در یکی از پربازدیدترین و سیاسی‌ترین سکانس‌های قسمت اول این سریال عملیات به زمین نشاندن هواپیمای مسافربری برای جلوگیری از خروج آقازاده با پول بیت‌المال از کشور توسط نیروهای امنیتی ایران به تصویر کشیده شد که به نظر می‌رسید کاملاً برگرفته از قصه دستگیری عبدالمالک ریگی، رهبر پیشین گروه تروریستی جندالله باشد.

جواد افشار دربارهٔ سکانس نشاندن هواپیما به ایلنا گفت: این اتفاق به صورت مستند چندین بار اتفاق افتاده و تنها مربوط به دستگیری ریگی نبوده‌است.[۲۷]

در سکانسی از قسمت بیست و ششم، صحبت از کتاب گلستان سعدی به میان می‌آید. در این سکانس یکی از شخصیت‌های منفی آمریکایی به آیدین ستوده (جاسوس) رو می‌کند و با نشان دادن نسخه‌ای از گلستان سعدی می‌گوید: «ممکنه باورت نشه این قدر که این کتاب در تقابل با ایران به من کمک کرده، منابع مالی آمریکا و قدرت دولت آمریکا نکرده. این کتاب شاهکار بشره. توصیه می‌کنم شما هم بخونیش».[۲۸] تابناک به نقل از روزنامه خراسان در واکنش به بخش ابتدایی این جملات گفت: «حقیقت این است که سعدی در کنج آرامگاه خود آرام گرفته و شوربختانه باید بعد از حضور عجیب بدلش در ویژه برنامه تحویل سال شبکه ۴ و مراسم بزرگداشت پرحاشیه چند ماه اخیرش در سعدیه، چشمش به جمال سکانسی از سریال گاندو روشن شود که یک شخصیت منفی آمریکایی، گلستان را بزرگ‌ترین نقشه راه برای تقابل با ایرانی‌ها می‌خواند! دود سیگار، نگاه‌های مرموز و تعقیب‌کننده چند جاسوس و گلستان سعدی؛ این شاید ناهمگون‌ترین سکانس از همنشین‌های سعدی در ذهن‌مان باشد».[۲۸]

علی جنتی وزیر سابق فرهنگ و ارشاد اسلامی، در توئیتی به صدا و سیمای ایران پیشنهاد کرد سریالی دربارهٔ شیوه‌های نفوذ جاسوسان اسرائیلی در نهادهای اطلاعاتی و امنیتی بسازند که چگونه بخشی از مرکز مهم هسته‌ای نطنز را منفجر کردند و هزاران سند سری را به سرقت بردند و محسن فخری زاده را کشتند.[۲۹]

محسن حاجی‌میرزایی، وزیر آموزش و پرورش در واکنش به این سریال با ارسال توئیتی گفت که چگونه می‌توان اعتماد ملی و امید به آینده را در نسل نو تقویت کرد وقتی که رسانه ملی چنین تصویری از اداره کنندگان کشور ارائه می‌دهد؟ در رسیدن به مقاصد کوتاه، به اهداف بلند آسیب نرسانیم.[۳۰]

درخواست تهیه سریال دربارهٔ گلستان هفتم[ویرایش]

دو سال پس از اعتراضات گلستان هفتم مادر یکی از مأموران کشته شده در پیامی به تهیه‌کننده سریال گاندو عنوان کرد انتظار آن دارم تا در آینده نزدیک به مردم بگویید چه عواملی دست به دست هم دادند تا جوان انقلابی را در قلب تهران ارباً اربا کردند.[۳۱]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ««گاندو» از امشب به تلویزیون می‌آید». خبرگزاری تسنیم. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۳.
  2. «گاندو». tv3.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۳.
  3. «ساعت و زمان پخش سریال گاندو». شمانیوز.
  4. «چرا پخش سریال گاندو متوقف شد؟». سرناخبر - رسانه هنر و فرهنگ. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۳.
  5. «علت قطع ناگهانی سریال گاندو؛ انتخابات، ظریف یا جاسوس انگلیس؟». بررسی‌های رسانه ای تحریریه. ۲۰۲۱-۰۴-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۳.
  6. ««گاندو» در سراشیبی راه تولید/افشین عزیزی آهنگساز سریال». ایسنا. ۲۰۱۹-۰۵-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ «نشست مطبوعاتی سریال «گاندو» با حضور عوامل و بازیگران این مجموعه تلویزیونی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۶ ژوئیه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۹.
  8. «معرفی سریال گاندو +تصاویر و خلاصه داستان». www.yjc.ir. ۲۷ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
  9. علمیه، خبرگزاری رسا | تازه‌ترین اخبار حوزه های (۱۵ فروردین ۱۴۰۰). «جاسوس زن گاندو واقعاً کیست؟». fa. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  10. «ترسناک‌ترین و مقدس‌ترین حیوان ایران، گاندو». لست سکند. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
  11. «گاندو نمایش گوشه ای از امکانات امنیتی کشور/صحنه‌های اکشن منحصر بفرد در گاندو».
  12. «واکنش تهیه‌کننده سریال گاندو به اظهارات ظریف». مشرق نیوز. ۲۰۲۱-۰۴-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۴-۰۵.
  13. ««گاندو» پربیننده‌ترین مجموعه تلویزیونی». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۴ ژوئیه ۲۰۱۹.
  14. «گزارش کامل مهر از جشن بیستم». خبرگزاری مهر. ۲۵ مرداد ۱۳۹۹.
  15. «آغاز بازپخش فصل دوم گاندو در آخرین روزهای دولت دوازدهم». همشهری آنلاین. ۲۰۲۱-۰۷-۲۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۰۷-۳۰.
  16. نگاه متفاوت جریان‌های سیاسی به سریال "گاندو" / ایرنا
  17. «بازتاب پخش سریال «گاندو» در رسانه‌های خارجی». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
  18. «بازتاب پخش «گاندو» در رسانه‌های خارجی/ دست و پا زدن صهیونیست‌ها برای تبرئه جیسون رضائیان». خبرگزاری فارس. ۲۰۱۹-۰۷-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
  19. تقی‌زاده، فرن (۲۰۱۹-۰۷-۱۱). «گاندو؛ پروژه‌ای برای مقابله با دولت ایران؟». BBC Farsi. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
  20. نگاه متفاوت جریان‌های سیاسی به سریال "گاندو"
  21. «سریال «گاندو» چه سودی برای سپاه پاسداران دارد؟». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
  22. «واکنش ظریف به شباهت شخصیتش در «گاندو»: اصلاً تلویزیون نگاه نمی‌کنم». خبرآنلاین. ۲۰۱۹-۰۷-۰۳. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
  23. «ظریف: دربارهٔ حوادث آبان، هشدار داده بودم». ایسنا. ۲۰۲۰-۱۰-۰۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۰۵.
  24. ویدئو | این فیلم واکنش ظریف به سریال گاندو است؟ | منو بشناس که من ایرانم
  25. «گاندو، سریال اطلاعات سپاه علیه خبرنگاران و دولت ایران». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۱۹-۰۷-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
  26. «۱۵ پرسش مهم دربارهٔ سریال گاندو». IranWire | خانه. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
  27. «حواشی صحنه دستگیری یک آقازاده در «گاندو»».
  28. ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ «یک شاهکار دیگر از «گاندو» این بار علیه «سعدی» !». تابناک. ۱۳۹۸-۰۴-۱۵. دریافت‌شده در ۲۰۱۹-۰۷-۲۹.
  29. آذر، مسعود (۱۰ فروردین ۱۴۰۰). «گاندو۲؛ از 'عجله' نهادهای امنیتی تا 'عجله' آیت‌الله خامنه‌ای». bbc.com/persian. بی‌بی‌سی فارسی. دریافت‌شده در ۲۵ فروردین ۱۴۰۰.
  30. «گاندو»؛ از پخش غیرمنتظره تا توقف یکباره
  31. «عوامل گاندو دربارهٔ «گلستان هفتم» روشنگری کنند». خبرگزاری فارس.

پیوند به بیرون[ویرایش]