فهرست واژگان عربی با ریشه فارسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

واژگان عربی با ریشه پارسی یا واژه معرب از پارسی به واژگانی گفته می‌شود که در زبان و ادبیات عربی بکار گرفته می‌شوند و ریشهٔ پارسی دارند. بیشتر این واژه‌ها در زمان ساسانیان[۱] وارد زبان عربی کهن شده و برخی فراموش شده‌اند، ولی برخی هنوز از واژه‌های پرکاربرد این زبان هستند؛ مانند: ادب، دین، هوس، و بسیاری دیگر.

گونه های عربی سازی[ویرایش]

اعراب در واژه های بیگانه دگرگونیهای بسیار و شگفت آوری انجام می دهند که از آن دست است:

۱. واج یا واجهایی از آغاز یا میان یا پایان ساختمان واژه بیگانه می اندازند. برای نمونه بیمارستان را مارستان، پیشپاره[۲] را شفارج، نشخوار یا نشوار، چلغوزه[۳] را جِلّوز، سوه کاریز را سوهقه، و هزار دستان را هزار گویند.

۲. واج یا واجهایی به ساختمان واژه بیگانه می افزایند چنان که ستو را تستوق[۴]، راه را تُرَّهات[۵]، پنجه را فنزج و پاچه را بالِغا گویند.

۳. واجهای واژه بیگانه را به واجهایی دیگر می گردانند و برای معرَّب سازیِ واژه های بیگانه بیشتر همین روش را به کار می برند. برای نمونه ن و ر را به ل ، گ را به ج، خ را به ح، پ را به ف یا به ب، ک را به ق، چ را به ص یا به ش، س را به ص، ت را به ط، الف را به ع یا به ح، ش را به ز و ز را به ذ جایگزین می کنند و در این راه هیچ آیین و رویه ای را دنبال نمی کنند؛ از همین رو برای برخی از واژه های بیگانه بیش از یک گونه آواسازی گفتاری و سیمای نوشتاری دارند. پس زَریون[۶] را به جریال، گرده بال را به جردبیل، شَنبک[۷] را به شَفَلَّقه، گنده پیر را به قندفیل، ژاغَر[۸] را به زَقَلَّه، خُربا[۹] را به حَرباء، گرم را به جرم، پَرَند را به فرند یا برند، کُرته[۱۰] را به قرطق، چوبه[۱۱] را به صوبج یا شوبق و اُبره[۱۲] را به حباری جانشین می کنند.

۴. در پایان واژه های عربی شده ج یا ق می افزایند و این روش را بیشتر درباره واژه های پایان یافته به ه برمی گزینند؛ مانند دگرش تازه به طازج، نموده (نمونه) به نموذج، برنامه به برنامج و کُربه[۱۳] به قربق یا قربج.

۵. گاهی واژه ای را به ساختارهای جورواجور عربی می کنند به گونه ای که نزدیکی اندک یا بسیاری با واژه بیگانه دارد؛ مانند زونکل[۱۴] که آن را زَوَنکل، زَوَترَک، زونَّک، زوّاک، زوّن و زَون ، تنبل[۱۵] که آن را تَنبور[۱۶]، تِنبَل، تِنبال، تَنبول و تِنتَل و کِهتر که آن را جَیتَر، جَیدر، جَعدر، جَیدَری، جعبر و جِعطار گویند.

۶. نه تنها فعل (کارواژه) را از واژه عربی شده مشتق می کنند، که گاهی درست همانگونه که هست از واژه های بیگانه وام می گیرند، به زبان دیگر از واژه عربی ناشده فعل می سازند؛ همچون از بوسیدن باسَ یَبوسُ، از کوشیدن کاشَ یَکوشُ، از زینهار[۱۷] زَنهَرَ یُزَنهِرُ ساخته اند.[۱۸]

فهرست[ویرایش]

بالای صفحه - آ الف ب پ ت ث ج چ ح خ د ذ ر ز ژ س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ل م ن و ه ی

آ[ویرایش]

ب[ویرایش]

ت[ویرایش]

ج[ویرایش]

ح[ویرایش]

خ[ویرایش]

د[ویرایش]

ر[ویرایش]

ز[ویرایش]

س[ویرایش]

ش[ویرایش]

ص[ویرایش]

ض[ویرایش]

ط[ویرایش]

ع[ویرایش]

غ[ویرایش]

ف[ویرایش]

ق[ویرایش]

ک[ویرایش]

ل[ویرایش]

م[ویرایش]

ن[ویرایش]

و[ویرایش]

ه[ویرایش]

ی[ویرایش]

پیوست[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. امام شوشتری، محمدعلی؛ فرهنگ واژه‌های فارسی در عربی، صفحهٔ ۱۴
  2. «گونه ای حلوا».
  3. «میوه صنوبر».
  4. «پول ساختگی با روکش نقره».
  5. «چرت و پرت، چرند، بیهوده، یاوه».
  6. «همان زرگون».
  7. «یک جور بازی».
  8. «چینه دان پرنده».
  9. «آفتاب پرست».
  10. «پیراهن».
  11. «جست‌وجوی شوبق». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۲۵.
  12. «هوبره، آهوبره».
  13. «کلبه».
  14. «مرد کوتاه قد، پست بالا». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۲۵.
  15. امام شوشتری، محمدعلی؛ فرهنگ واژه‌های فارسی در عربی، سلسله انتشارات انجمن آثار علمی ۵۸، چاپ ۱۳۴۷، ص ۱۳۴
  16. با واژه عربی طنبور یکسان گرفته نشود که عربی شده واژه فارسی تنبور است.[۱]
  17. «=زنهار: بپرهیز، مبادا؛ پناه خواستن، پناه جستن».
  18. شیر، السید اَدَّی؛ طبیبیان، حمید؛ واژه های فارسی عربی شده، امیرکبیر (۱۳۸۶) ص ۱۱
  19. ۱۹٫۰۰ ۱۹٫۰۱ ۱۹٫۰۲ ۱۹٫۰۳ ۱۹٫۰۴ ۱۹٫۰۵ ۱۹٫۰۶ ۱۹٫۰۷ ۱۹٫۰۸ ۱۹٫۰۹ ۱۹٫۱۰ ۱۹٫۱۱ ۱۹٫۱۲ شیر، السید اَدَّی؛ طبیبیان، حمید؛ واژه های فارسی عربی شده، امیرکبیر (۱۳۸۶)
  20. https://www.vajehyab.com/?q=%D8%A2%D8%A8%D8%B2%DB%8C%D9%85&d=en
  21. https://lamtakam.com/dictionaries/dehkhoda/5825/%D8%A7%D8%A8%D8%B2%DB%8C%D9%86
  22. https://www.vajehyab.com/?q=%D8%A2%D8%A8%D9%82&d=en
  23. http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A7%D8%A8%D9%84%D9%88%D8%AC
  24. http://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A2%DA%AF%D9%88%D8%B1
  25. https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A2%D8%B3%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AC%D9%88%D9%86%DB%8C
  26. http://www.vajehyab.com/?q=%D8%A7%D8%AE%D8%B4%DB%8C%D8%AF//
  27. https://web.archive.org/web/20071212082532/http://www.cgie.org.ir/shavad.asp?id=123&avaid=363
  28. http://www.vajehyab.com/dehkhoda/ادب
  29. "Daftar" in Bernard Lewis (1991), Encyclopaedia of Islam, 2nd edition, volume 2: C-G, edited by B. Lewis, Ch. Pellat and J.Schacht, assisted by J. Burton-Page, C. Dumont and V.L. Ménage, Leiden: E. J. Brill, شابک ‎۹۰-۰۴-۰۷۰۲۶-۵, page 77b
  1. دربارهٔ ریشه این واژه ناسازگاری است: تاریخ#واژه‌شناسی
  2. خودش از دیفثرا یونانی.
  3. در گویش خوزستانی «جگرسیاه» نیز است؛ زیرا آن را کانون سودا می‌دانستند.

منابع[ویرایش]

برای آگاهی بیشتر[ویرایش]

  • ۱.اینجا تنها چکیده ای از کتاب محمد التونجی "معجم المعربات الفارسیه منذ بواکیر العصر الجاهلی حتی العصر الحاضر" آمده:

منبع

  • ۲. نسخه pdf دکتر محمد نورالدین عبدالمنعم نویسنده کتاب "معجم الألفاظ العربية في اللغة الفارسية" در اینجا در دسترس است. روی تحمیل الکتاب pdf کلیک کنید تا دریافت کنید:

منبع

  • ۳.این کتاب هم چاپ ۱۳۴۷ از سوی انجمن آثار ملی است: نوشته محمد علی امام شوشتری:

فرهنگ واژه های فارسی در زبان عربی:

منبع

  • ۴.ترجمه استاد طبیبیان (۱۳۸۶) از کتاب ادی شیر، " واژه های فارسی عربی شده" است: این کتاب از کهن ترین و معتبرترین کتابها در این باره است. پیوند سرراست بارگیری:

منبع

  • ۵.این پیوند نیز از کتاب استاد اﻟﻤﻨﺠﺪ، ﺻﻼح اﻟﺪﻳﻦ (. 1978. ). اﻟﻤﻔﺼﻞ فﻲ اﻻﻟﻔﺎظ اﻟﻔﺎرﺳﻴﺔ اﻟﻤﻌﺮﺑﺔ ﻓﻲ اﻟﺸﻌﺮ اﻟﺠﺎﻫﻠﻲ و اﻟﻘـﺮآن اﻟﻜـﺮﻳﻢ و اﻟﺤـﺪﻳﺚ. اﻟﻨﺒﻮي و اﻟﺸﻌﺮ اﻻﻣﻮي. چاپ بنیاد فرهنگ ایران ۱۳۵۶ است: نیازی به دانستن زبان عربی هم نیست. سرواژه ها را نگاه کنید و جاهایی که برای نمونه نوشته فارسیُّهُ (فارسی آن می شود...) برابر فارسی واژه را بر پایه چند منبع می نویسند:

منبع

  • ۶.مقاله حسین حدیدی قمبوانی را هم بنگرید:

منبع

  • ۷.این را هم با فیلترشکن می شود دید: ألفاظ دخيلة ومعربة في اللهجة القطرية نام کتابی است از نویسنده قطری نور عبدالله المالکی:

منبع

  • ۸.الألفاظ الفارسية في اللهجة البغدادية (حسن شوندی) درباره واژگان امروزی تر در اینجا دیدنی است:

منبع

  • ۹. کتاب آرتور جفری "وامواژه های قرآنی" به زبان اصلی در این پیوند: (صفحه ۳۰۹ کتاب را بنگرید) انتشارات توس با ترجمه فریدون بدره ای آن را به چاپ رسانده:

منبع

  • ۱۰.فهرست واژه ها و بررسی فشرده در نسخه اینترنتی پژوهشهای قرآنی با نام واژگان بیگانه قرآن به قلم مسعود ربیعی آستانه آمده است (برگرفته از کتاب واژه های دخیل در قرآن مجید نوشته آرتور جفری ترجمه فریدون بدره ای):

منبع

  • ۱۱. درباره وامواژه های فارسی قرآن از استاد بهاءالدین خرمشاهی مقاله ای با نام کلمات فارسی در قرآن مجید در مجله قرآن پژوهی (۱۳۸۹) در این نشانی دسترس است:

منبع

  • ۱۲. چکیده ای از کتاب سرشناس المُنجِد در مقاله ای از فصلنامه تخصصی ادبیات فارسی:

منبع