کوهنوردی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از صعود کننده)

کوهنوردی ورزشی است که در آن با استفاده از ابزار ویژه از کوه بالا می‌روند [۱] یا بررفتن از کوه است برای دست یافتن بر ارتفاعات و قلل آن.[۲]

کوهنوردان در ارتفاعات لواسانات
کوهنوردان در یک صعود زمستانه

بر خلاف بسیاری از ورزشها، کوهنوردی قوانین جهانی مدون و تعریف همه‌پذیر ندارد.[۳] برای مثال فدراسیون بین‌المللی کوهنوردی تعریفی از این ورزش به دست نمی‌دهد. فدراسیون کوهنوردی و صعود‌های ورزشی ایران، در تعریف کوهنوردی می‌گوید ارتفاع مناطق پیموده شده باید بالاتر از ۱۸۰۰ متر از سطح آبهای آزاد باشد؛[۴] کوه‌پیمایی نیز از ارتفاع ۱۸۰۰متر تا ارتفاع ۳۰۰۰ متر تعریف شده است.[۵] اما منابع دیگر ارتفاع مشخصی را برای کوهنوردی تعیین نمی‌کنند. همچنین فدراسیون کوهنوردی ایران، کوهنوردی را فعالیتی حرفه‌ای و کوه‌پیمایی را مختص افراد آماتور دانسته است. البته این شرط چندان با واقعیت تطابق ندارد. زیرا بسیاری از کوهنوردان قَدَر و نامدار ایرانی، این رشته را حرفهٔ خود قرار نداده‌اند و نمی‌توان آنها را حرفه‌ای دانست بلکه همگی آماتور محسوب می‌شوند زیرا درآمد اصلی آنها از راه کوهنوردی نیست. اصولاً در دنیا نیز کسب درآمد به عنوان قهرمان کوهنوردی چندان مطرح نیست.

تاریخچه[ویرایش]

آثار حضور انسان در کوهستان از دوره پیشاتاریخ وجود دارد. کهن‌ترین آنها، اوتسی، یک مومیایی طبیعی مربوط به ۳۳۰۰ سال پیش از میلاد مسیح است که در منطقه آلپ اوتستال پیدا شده است.[۶] در متون تاریخی نیز شواهد زیادی از کوهنوردی یافت می‌شود که به منظور کشورگشایی، زیارتهای مذهبی، جهانگردی و... انجام شده‌اند. اما می‌توان گفت کوهنوردی به عنوان ورزش، در سال ۱۷۸۶، با اولین صعود ثبت شده به قله مون‌بلان شروع شد.[۷] سپس، در قرن نوزدهم میلادی، ورزش کوهنوردی گسترش بیشتری پیدا کرد. برای نمونه در سال ۱۸۵۷ اولین کلوپ کوهنوردی در لندن تاسیس شد که سرآغازی بود برای آنچه به عنوان سالهای طلایی کوهنوردی (۶۵-۱۸۵۷) شناخته می‌شود چرا که بسیاری از قله‌های مهم رشته کوه آلپ برای اولین بار در این دوره فتح شدند.[۸] پس از این دوره، کوهنوردی شکل امروزی خود را گرفت یعنی همراهی راهنمایان حرفه‌ای و استفاده از ابزار و تکنیکهای ویژه کوهنوردی، امری متداول شد.[۶] در سالهای پایانی همین قرن بود که تلاش برای صعود به قله‌های هیمالیا نیز آغاز شد.[۹]

کوهنوردی در ایران نیز به زمان باستان برمی‌گردد. هرودوت در کتاب خود حوادث نبرد ترموپیل (سال ۴۸۰ پیش از میلاد) و لشکرکشی خشایارشا به یونان را توصیف می‌کند. در این جنگ، تنگه ترموپیل در دست ارتش اسپارت بود اما لشکر پارس با بالا رفتن از کوه‌های مشرف به تنگه، اسپارتی‌ها را دور زد و پشت سر سپاه دشمن در آمد. البته طبق سنگ‌نگارهٔ آرامگاه خشایارشا در نقش رستم، سربازان لشکر پارس از همه اقوامِ زیر سلطه امپراطوری ایران بسیج شده بودند و مشخص نیست کدام قسمت سپاه در این عملیات شرکت داشتند. ابودلف نیز در سفرنامه‌اش (سال ۳۴۱ هجری قمری یا ۳۳۱ هجری خورشیدی) از تلاش ناموفق خود برای صعود به قله دماوند سخن گفته است که برای آشنایی با جغرافیا و کانی‌های منطقه انجام داده بود.[۱۰] در کتاب خداوند الموت نیز از کوه‌پیمایانی یاد می‌شود که در قرن پنجم هجری قمری در قهستان پیش قراول جنگ در مناطق کوهستانی بودند.[۱۱] (به این کتاب انتقادات بسیاری وارد است؛ از جمله تحریف تاریخ توسط مترجم و ساختگی بودن نام نویسنده آن. بنابراین نمی‌توان آن را منبع تاریخی قابل استنادی به شمار آورد). در سال ۱۲۳۶ خورشیدی (زمان سلطنت ناصرالدین شاه) یک تیم چهارنفره‌ٔ ایرانی (سرهنگ توپخانه محمد صادق خان قاجار، مصطفی خان یاور توپخانه، میرزا فتح‌الله پسر نصیرالملک وزیر اوقاف و عسگر خان برادر صاحب جمع) صعودی اکتشافی به قله دماوند داشتند که شرح آن در روزنامه وقایع اتفاقیه نیز چاپ شد.[۱۲]

اما در سده ۱۴ هجری خورشیدی بود که «ورزش کوهنوردی» در ایران پا گرفت. شاهد این ادعا رخدادهایی است چون: چندین صعود به دماوند، توچال، علم‌کوه و سبلان در سالهای ۱۳۱۰، ظهور کوهنوردان نامداری مانند محمود اجل[۱۳]، کیغام میناسیان و محمدکاظم گیلانپور، تاسیس باشگاه‌های کوهنوردی مانند باشگاه کوهنوردی عباس‌آباد تبریز (۱۳۱۹)[۱۴]، باشگاه حزب پیکار (بعدها باشگاه نیرو و راستی) (۱۳۲۲)[۱۵]، باشگاه کوهنوردی و اسکی افسران ارتش (۱۳۲۲)[۱۶]، انتشار هفته‌نامه ورزشی نیرو و راستی (۱۳۲۲) توسط منوچهر مهران[۱۵]، ساخت اولین جانپناه کوهنوردی ایران در اسپیدکمر (۱۳۲۶)، تاسیس فدراسیون کوهنوردی و اسکی ایران (۱۳۲۷)[۱۷] (با نام کنونی فدراسیون کوهنوردی و صعودهای ورزشی جمهوری اسلامی ایران).

مدارک موجود نشان می‌دهد که زنان نیز در همین سالها پابه‌پای مردان کوهنوردی را به طور جدی شروع کردند. برای مثال در خرداد ماه ۱۳۱۵ «مجله نیرو و راستی» گزارش داده است که گروهی آلمانی به هنگام صعود توچال، ملوک تیموری را بر قله دیده‌اند و از او عکسی گرفتند تا برای چاپ در نشریه‌ای آلمانی بفرستند.[۱۸] او اولین زن ایرانی است که یک دهه بعد (در سال ۱۳۲۵)، قله دماوند را صعود کرد.[۱۸] سپس در سال ۱۳۲۷ روح‌انگیز حکیمی به قله ۶۵۰۰ متری پوکادله در رشته کوه هیمالیا صعود کرد.[۱۹]

به این ترتیب، ورزش کوهنوردی در ایران رشد سریعی داشت و امروزه همچنان محبوب مانده است.

لوازم کوهنوردی[ویرایش]

با توسعه ورزش کوهنوردی ابزار و لوازم مخصوص آن نیز به بازار آمد. شاید اساسی‌ترین وسیله کوهنوردی کفش کوه باشد زیرا کوهنوردی و کوه‌پیمایی بدون آن توصیه نمی‌شود. کفشهای کوهنوردی ابتدایی تنها برای حفاظت پاها در محیط خشن کوهستان ساخته می‌شدند و هدف اصلی آنها حفظ گرما، ایجاد اصطکاک مناسب با سطوح و حفاظت پا در پهنه‌های خشن بود. امروزه علاوه بر این اهداف شکل طبیعی پا هم در نظر گرفته می‌شود تا کفش راحتتر باشد. به علاوه با توجه به مواد جدیدی که بر پایه پلاستیک ساخته می‌شوند، تولید کنندگان توانسته‌اند وزن کفشها و به طور کلی وسایل کوهنوردی را به اندازه قابل ملاحظه‌ای کاهش دهند.

وسیله مهم بعدی کوله کوهنوردی است که برای توزیع درست وزن بر بدن طراحی می‌شود تا موجب خستگی و آسیب‌دیدگی کوهنورد نشود. همچنین باتوم کوهنوردی نیز بسیار مرسوم است تا از فشار بیش از حد به زانوها جلوگیری شود. علاوه بر اینها بسته به نوع صعود (سنگنوردی، دره‌نوردی، کوه‌پیمایی،...)، فصل سال، ارتفاع صعود و طول مدت حضور در کوهستان، وسایل دیگری به همراه برده می‌شود؛ مانند انواع لوازم فنی (طناب، کارابین، کلنگ،...)، لباس گرم (از جنس گورتکس،پلار، پشم)، وسایل مسیریابی (نقشه، قطب‌نما، GPS)، وسایل حفاظت از تابش آفتاب (کلاه، کرم ضدآفتاب، لباس مناسب)، دارو و جعبه کمکهای اولیه، وسایل شبمانی (چادر، کیسه‌خوابکیت بقا.

تشکیلات کوهنوردی[ویرایش]

از آنجایی که کوهنوردی انفرادی به خصوص در مسیرهای کم‌تردد خطرات زیادی دارد، کوهنوردان به صورت گروهی این ورزش را انجام می‌دهند. به همین دلیل معمولا گروه‌های کوهنوری تشکیل می‌شود. در بیشتر شهرهای ایران نیز چندین گروه کوهنوردی وجود دارد.

پس از تأسیس وزارت ورزش و جوانان فدراسیون کوهنوردی و هیئت‌های کوهنوردی استانی زیر نظارت این وزارتخانه قرار گرفتند. در سال ۱۳۹۵ نیز فدراسیون کوهنوردی، گروه‌های کوهنوردی را موظف کرد به صورت رسمی از وزارت ورزش مجوز تأسیس باشگاه دریافت کنند. تا قبل از این، عنوانهای گروه کوهنوردی یا باشگاه کوهنوردی یا کلوپ تنها یک نام بود که به سلیقه بنیان‌گذاران برگزیده می‌شد، اما هم‌اکنون باشگاه‌های کوهنوردی مجوز رسمی دارند در حالی که گروه‌های کوهنوردی مجوز ندارند. قانوناً، باشگاه‌ها موظف هستند اعضای حاضر در هر برنامه را بیمه کنند و یک مربی رسمی به ازای هر ۱۲ نفر شرکت‌کننده[۲۰] با گروه همراه باشد. گفته می‌شود اگر در جریان برنامه‌ای حوادث مرگبار یا منجر به مجروحیت رخ دهد، سیستم جدید باعث می‌شود مسائل قانونی در دادگاه بهتر قابل پیگیری باشد. این که چنین قوانینی چقدر در باشگاه‌ها رعایت می‌شود و چقدر در روند پرونده‌های قضایی حوادث کوهستان تأثیرگذار بوده، هنوز بررسی نشده است.

هم اکنون فدراسیون کوهنوردی ایران کلاسهای عملی و نظری بسیاری برگزار می‌کند و مربیان رشته‌های کوهنوردی تنها با گذراندن این دوره‌ها و دریافت مدرک از فدراسیون می‌توانند به طور رسمی مربیگری کنند. باشگاه‌های کوهنوردی نیز موظف هستند حداقل یک مربی مرد و یک مربی زن داشته باشند تا مجوز تأسیس بگیرند.

در سطح جهانی فدراسیون بین‌المللی کوهنوردی شناخته شده‌ترین تشکیلات مربوط به ورزشهای کوهستانی است. این فدراسیون در ۲۷ اوت ۱۹۲۳ با هدف اشاعه کوهنوردی ایمن و پایدار در فرانسه آغاز به کار کرد و امروزه در شهر برن سوییس مستقر است. این فدراسیون از ۸۹ کشور دنیا از جمله ایران عضو دارد.[۲۱] بیشتر اعضای فدراسیون بین‌المللی کوهنوردی باشگاه‌های فعال در کشورها هستند اما از ایران تنها فدراسیون کوهنوردی و صعودهای ورزشی در آن عضو است. این نهاد بیشتر در زمینه صدور گواهینامه ایمنی برای ابزار فنی کوهنوردی و آیین‌نامه‌های حفظ امنیت صعود فعال است.[۲۲] گذشته از این چندین کلوپ معتبر و سابقه‌دار نیز در سطح جهانی فعالیت می‌کنند که عضو فدراسیون بین‌المللی نیستند؛ مانند فدراسیون کوهنوردی و ورزشهای کوهستانی فرانسه و کوهنوردان که باشگاهی است در ایالت واشنگتن ایالات متحده آمریکا.

شبمانی[ویرایش]

بیواک
غار برفی
غار برفی

برنامه‌هایی که مسیرهای طولانی دارند (چه در دامنه‌ها و چه بر دیواره‌ها) باید چند روزه پیموده شوند و ناچار باید تمهیداتی برای شبمانی در برنامه در نظر گرفته شود. ابتدایی‌ترین روش شبمانی بیواک است یا سرپناهی که معمولاً در کنار عوارض طبیعی مناسب ساخته می‌شود و در آن از هر ابزار در دسترس استفاده می‌شود. در صعودهای زمستانی در صورت وجود برفِ مناسب، غار برفی نیز ساخته می‌شود. دیگر وسیله شبمانی، چادر کوهنوردی است که امروزه برای کاربردها و فصول مختلف با تنوع بسیار در بازار یافت می‌شود.

در بسیاری از مسیرهای کوهستانی ساختمانهایی برای شبمانی ساخته می‌شود. در اروپا شبکه گسترده‌ای از کلبه‌های کوهستانی وجود دارد که بیشتر در تابستانها بهره‌برداری می‌شوند و کارکنان خدماتی یا داوطلبان آنها را اداره می‌کنند. در زمستانها بسیاری از این کلبه‌ها بسته هستند یا کسی در آنها خدمات ارائه نمی‌دهد. امکانات کلبه‌ها ابتدایی است. معمولا میزی در میان کلبه قرار دارد و در اطراف آنها فضاهایی با تخت برای خوابیدن وجود دارد. در آمریکای شمالی بیشتر کلبه‌ها مسئولین خدماتی ندارند. این کلبه‌ها باید در ازای مبلغی از قبل رزرو شوند. در نپال که با وجود رشته کوه هیمالایا کوهنوردان بسیاری به آن سفر می‌کنند، محلهای شبمانی، نسبت به تعداد متقاضی، گسترش مناسبی ندارد، از این رو در سال ۲۰۱۵ مسابقه‌ای برای طراحی کلبه‌های کوهستانی اجرا شد.[۲۳]

در کوهستان‌های ایران دو نوع سازه شبمانی ساخته می‌شود.[۲۴] یکی جانپناه‌ها که اطاقهای کوچک سنگی یا فلزی هستند و به جز ایجاد سرپناه، امکانات دیگری ندارند، مانند جانپناه امیری یا جانپناه اردلان. بنا بر این است که درِ جانپناه باز باشد تا هر کسی بتواند از آن استفاده کند. نوع دوم یا پناهگاه‌های کوهستان، ساختمانهای مجهزتری هستند که کارمندان خدماتی دارند و به جز محل شبمانی، تخت، رختخواب و بوفه هم دارند، مانند بارگاه سوم دماوند یا پناهگاه شیرپلا. پناهگاه‌ها تحت نظارت فدراسیون کوهنوردی ایران هستند و باید از قبل رزرو شوند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. فرهنگ بزرگ سخن. به کوشش حسن انوری. تهران: سخن. ۱۳۸۱. ص. ۶۰۲۳.
  2. «مدخل کوه‌نوردی». موسسه لغتنامه دهخدا. ۲۰۲۱-۱۰-۱۰.
  3. Thomas Kublak (۲۰۱۴). Mountaineering Methodology – Part 1 – The Basics (به Thomas Kublak (8 June 2014). Mountaineering Methodology – Part 1 – The Basics. Tomas Kublak – MMPublishing. ISBN 978-80-87715-12-3.). MMPublishing. شابک ۹۷۸-۸۰-۸۷۷۱۵-۱۲-۳.
  4. فدراسیون کوهنوردی و صعودهای ورزشی جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۰). آیین‌نامه (دستورالعمل) شرایط اختصاصی متقاضیان تأسیس باشگاه‌های کوهنوردی و صعودهای ورزشی. ص. ۶.
  5. آیین‌نامه (دستورالعمل) شرایط اختصاصی متقاضیان تأسیس باشگاه‌های کوهنوردی و صعودهای ورزشی. به کوشش فدراسیون کوهنوردی و صعودهای ورزشی. ۱۴۰۰. ص. ۷.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ "Mountaineering". Wikipedia. 2021-10-03.
  7. Peter H. Hansen (۱۴ مه ۲۰۱۳). The Summits of Modern Man. Harvard University Press. شابک ۹۷۸-۰-۶۷۴-۰۷۴۵۲-۱.
  8. "Golden age of alpinism". Wikipedia. 2021-06-25.
  9. Maurice Isserman, Stewart Angas Weaver, Dee Molenaar (۲۰۱۰). Fallen Giants: A History of Himalayan Mountaineering from the Age of Empire to the Age of Extremes. Yale University Press. شابک ۹۷۸-۰-۳۰۰-۱۶۴۲۰-۶.
  10. سفرنامه ابودلف در ایران. ترجمهٔ سید ابوالفضل طباطبایی. به کوشش ولادیمیر مینورسکی. کتابفروشی زوار تهران. ۱۳۵۴. ص. ۷۸.
  11. پل آمیر (۱۳۸۶). خداوند الموت. ترجمهٔ ذبیح‌الله منصوری. انتشارات بدرقه جاویدان. ص. ۱۱۰.
  12. داود محمدی‌فرد (۱۳۸۴). روزشمار تاریخ کوهنوردی و غارنوردی ایران. سبزان. ص. ۴۰. شابک ۹۷۸۹۶۴۸۲۴۹۰۶۴.
  13. ««محمود اجل»؛ همنورد کوه‌های ایران/ مردی که راه کوهنوردی را هموار کرد | خبرگزاری فارس». www.farsnews.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۰۸.
  14. داود محمدی‌فر (۱۳۸۴). روزشمار تاریخ کوهنوردی و غارنوردی ایران. سبزان. ص. ۶۹. شابک ۹۷۸۹۶۴۸۲۴۹۰۶۴.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ دویچه وله (۲۰۲۱-۰۳-۰۵). «جان پرشتاب و کار ماندگار».
  16. داود محمدی‌فرد (۱۳۸۴). روزشمار تاریخ کوهنوردی و غارنوردی ایران. سبزان. ص. ۷۰. شابک ۹۷۸۹۶۴۸۲۴۹۰۶۴.
  17. فدراسيون کوه نوردی و صعودهای ورزشی جمهوری اسلامی ايران (۱۴۰۰-۰۷-۱۶). «درباره فدراسیون کوه نوردی و صعودهای ورزشی».
  18. ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ داوود محمدی‌فر, محمدعلی ابراهیمی (۱۳۸۲). تاریخ کوهنوردی ایران. سبزان. ص. ۲۴۴.
  19. اسماعیلی، رضا. «سال شمار تاریخ کوه نوردی ایران | مجله و فروشگاه تخصصی کوه نوردی». دریافت‌شده در ۲۰۲۱-۱۰-۱۵.
  20. فدراسیون کوهنوردی و صعودهای ورزشی جمهوری اسلامی ایران (۱۴۰۰). آیین‌نامه (دستورالعمل) شرایط اختصاصی متقاضیان تأسیس باشگاه‌های کوهنوردی و صعودهای ورزشی. ص. ۱۵.
  21. «ABOUT THE UIAA». The International Climbing and Mountaineering Federation. ۲۰۲۱-۰۸-۱۰.
  22. «Safety». The International Climbing and Mountaineering Federation. ۲۰۲۱-۱۰-۱۰.
  23. «Competition introduction». Himalayan Mountain Hut. ۲۰۲۱-۱۰-۱۰.
  24. «پناهگاه ها و جانپناه های ایران». عاشقان طبیعت ایران. ۲۰۲۱-۱۰-۱۰.

منابع[ویرایش]