نظام‌الدین اولیا

مقبره یا درگاه نظام‌الدین اولیا در دهلی

چله نظام‌الدین اولیا محل اقامت شیخ در شمال شرقی آرامگاه همایون در دهلی

محمد بن احمد بن علی دهلوی (۶۳۳ - ۷۲۵ ه‍. ق) یا حضرت شیخ خواجه سیّد محمد نظام‌الدّین اولیا معروف به شاه نظام‌الدین اولیا٬ شیخ نظام‌الدین اولیا٬ شاه نظام اولیا٬ نظام دهلوی و نظام الدین خالدی دهلوی از مشایخ قرن هشتم هجری و اعاظم عرفای هندوستان و بزرگان طریقت چشتیه است. او همچنین به بحاث و محفل شکن معروف بود و به «نظام» و «نرگسی» تخلص می‌کرد.

پدر وی اهل بخارا بود که به شبه‌قاره هند مهاجرت کرد و در لاهور اقامت گزید و پس از چندی از لاهور به قصبه ٔ بدایون رفت و در آنجا ساکن شدند. نظام‌الدین در آنجا چشم به جهان گشود. او در سن پنج سالگی پدر را از دست داد و مادرش تربیتش را به عهده گرفت. مادر وی زنی پارسا و زاهد بود و در تربیت فرزندش بسیار کوشش کرد. در بدایون به تحصیل پرداخت و مقدمات علوم را در آنجا فرا گرفت و پس از چندی همراه مادر به دهلی رفت. شبی در مسجد جامع دهلی بر اثر شنیدن آیه‌ای از دهان مؤذن، شوق طلب در او پدید آمد و نزد شیخ فریدالدین شکرگنج رفت و مدتها از او و دیگر پیران طریق چون شمس الدین دامغانی و علاءالدین اصولی و فریدالدین مسعود استفاده کرد تا خود به مرحله ٔ ارشاد رسید و مریدان و پیروان بسیار یافت.

نظام‌الدین اولیا در ابتدا بسیار تنگدست و پریشان حال بود و از کسی چیزی قبول نمی کرد. پس از چندی که در هند بلندآوازه گشت، بزرگان و امرای مسلمان از هر سو به طرف او روی آوردند و پادشاهان اسلامی از جمله سلطان جلال‌الدین خلجی از او تقاضای ملاقات می کردند.

آثار و کرامات

نظام‌الدین در بسط و نشر معارف و عرفان اسلامی تلاش فراوانی کرد و به طور کلی نشر معارف اسلامی و تصوف در مناطق مختلف هند از حسن عنایت و توجه نظام‌الدین اولیا و شاگردان و خلفای وی می‌باشد. عبدالرحمان جامی در نفحات الانس کرامات بسیاری به او نسبت داده است.

خواجه نظام الدین اولیا کتابهای ارزشمندی را به رشته تحریر در آورد که از جمله آنها «فوائد الفواد»، «راحه المحبین»، «فضل الفواد» و «سیرالاولیا» می باشد. کتاب «فوائد الفواد» که ملفوظات نظام‌الدین اولیا است توسط عارف بزرگ امیرحسن سجزی که به "سعدی هند" نیز اشتهار داشته است، جمع آوری گردید و اطلاعات دقیقی را در معرفی مشایخ چشتیه ارائه داده است.

شاگردان و مریدان

امیر حسن دهلوی و امیرخسرو دهلوی - دو شاعر پارسی گوی بزرگ هند - از مریدان وی بوده‌اند که اشعاری در مدح وی سروده‌اند. نظام‌الدین نیز در وصف مرید خویش امیرخسرو دهلوی گفته است:

از ملک سخنوری شهی خسرو راست		خسرو که به شاعری نظیرش کم خاست
این خسرو ماست ناصرخسرو نیست		زیرا که خدای ناصر خسرو ماست

شاگردان و خلیفه‌های او هر کدام در منطقه‌ای از هندوستان به فعالیت پرداختند یکی از شاگردان وی به نام خواجه نصیرالدین در اودو٬ گجرات و پنجاب اثرات مذهبی و روحانی از خود به یادگار گذارد. شاگرد دیگرش سراج الدین در بنگاله و بیهار و آسام تعلیمات اسلامی و تصوف را منتشر ساخت و دیگری به نام برهان الدین در منطقه دکن و نواحی مرکزی هندوستان مردم را ارشاد می کرد.

آرامگاه

آرامگاه نظام‌الدین اولیا (راست)، آرامگاه جهان‌آرا (چ‍پ)٬ مسجد جماعت خانه درگاه نظام‌الدین اولیا (پس زمینه)

شاه نظام‌الدین اولیا در ۷۲۵ ه‍.ق در دهلی دیده از جهان فروبست و در همانجا دفن شد. نخست مقبره‌ای برای او توسط محمد تغلق از پادشاهان مقتدر سلطنت دهلی ساخته شد که بعدها چندین بار مرمت و بازسازی شد. بیشتر مقبره حاضر قدمت آن به ۱۵۶۲ میلادی برمی‌گردد.

آرامگاه وی در مقبرهٔ شکرگنج هندوستان در نزدیکی آرامگاه همایون در دهلی در محلی شلوغ و پرتراکم، میزبان جمع کثیری از مردم و زیارتگاه مسلمانان و اهل تصوف است و هر سال یک روز برای وی مجلس یادبود تشکیل می‌شود و هزاران مسلمان در آنجا اجتماع می‌کنند و از طرف خطباء خطبه‌ها خوانده می‌شود.

در مجموعه حضرت نظام‌الدین اولیا آرامگاه‌ها و بناهای تاریخی دیگری نیز قرار دارد از جمله آرامگاه امیرخسرو دهلوی که همواره بخشی از پیروان او در آن محل گردآمده‌اند و همچنین آرامگاه جهان‌آرا بیگم بانوی شاعر پارسی‌گوی و دختر شاه جهان و آرامگاه اتکه خان از بزرگان گورکانیان هند نیز در همانجا واقع است.

منابع

• لغت‌نامه دهخدا
• «نظام الدین اولیا». کتابخانه تبیان. بازبینی‌شده در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۰. 
• «آموزه‌های عارفان اسلامی همه به تعالیم حضرت علی (ع) بر می‌گردند». رایزن فرهنگی ایران در تایلند. بازبینی‌شده در ۱۰ نوامبر ۲۰۱۰.