قلم (رایانه)

به مجموعه‌ای از یک الفبای کامل و هم خانواده با حالت‌های مختلف حروف و دیگر کارکترهای (اعداد و علائم) مورد نیاز حروفچینی، قلم رایانه یا تایپ فیس (به انگلیسی: Typeface)‏ گفته می‌شود. در این میان، هر یک از حالت‌ها و اجزای این مجموعه را شامل حروف، اعداد و علائم نگارشی نیز، فونت (به انگلیسی: font خوانده می‌شود: فانت /fɑːnt/)‏ گویند. لیکن امروزه در محافل عمومی و با توجه به حروفچینی جدید و نوری، واژه فونت نسبت به تایپ فیس، رواج بیشتری یافته‌است. یا به طور سنتی به مجموعه حروف‌هایی که با رابطه‌های گرافیکی تصویر نوشتاری یک زبان را نشان می‌دهند قلم رایانه‌ای گویند. گاه در فارسی به پیروی از انگلیسی فونت می‌خوانند.

نمایشی از فونت‌های فارسی موجود

تفاوت فونت‌های سنتی با فونت دیجیتال

در چاپ سنتی عموما فونت از قطعه‌های فلزی تشکیل شده که دربردارنده همه حروف باشد. ولی در تایپ فیس دیجیتال فونت یک نرم افزار است که حروف را به شکل کاراکتر‌های جداگانه و برداری در برنامه‌های خاصی مانند FontCreator یا مثلا Fontlab Studio طراحی می‌کند.

طراحی قلم

در طراحی قلم یا فونت برخلاف طراحی نشانه یا پوستر که معمولا به طور انفرادی صورت می‌گیرد، کاری گروهی و بسیار فنی و پیچیده می‌باشد و به همین جهت اساتیدی کارکشته و اهل فن، برای طراحی قلم، ۵ سال هنر و فلسفه شرق، ۵ سال هنر و فلسفه غرب، ۵ سال خوشنویسی و ۶ سال آشنایی با تکنولوژی را ضروری دانسته‌است. قلم رایانه‌ای در غرب و کشورهای عربی دارای سیستمی پژوهشی، آموزشی و کاربردی است و بطور علمی و منظم نشست‌های تخصصی و سالیانه در این مورد برگزار می‌گردد که متاسفانه مسئله طراحی فونت یا قلم در بخش طراحی حروف در ایران چندان جدی گرفته نشده‌است. و همچنین به علت جذابیت طراحی قلم برای عموم گرافیست‌ها، قلم‌های پر اشکال و غیر حرف‌ای فراوانی سالیانه عرض می‌شوند.

اولین فونت دیجیتال در ایران

در ایران شرکت کاتب اولین شرکتی بود که توانست قلم فارسی را در کامپیوترهای IBM و سازگار با آن طراحی کند. این شرکت پایه گذار اساس حروفچینی فارسی دیجیتال در ایران و جهان بود. از حسن فیروزخانی می‌توان به عنوان پدر نشر رومیزی فارسی نام برد. وی با سرمایه گذاری بسیار بالایی که در آن زمان انجام داد و با سعی و تلاش بی وقفه توانست این صنعت دیرپا را به خود مدیون کند. از وی نیز در مجله شبکه شماره ۱۵ دی و بهمن سال ۱۳۸۴ شمسی تجلیلی به عمل آمده‌است.

قلم‌های پرکاربرد

بر اساس تحقیق‌های انجام شده در قلم‌های زیر برای چاپ و نمایش اینترنتی پرکاربردترین هستند که تعدای از آنها قلم آزاد هستند.

عربی

Ahsa, Andalus, Arabic_transparant, Badr, Buryidah, Dammam, Hada, Kharj, Koufi, Naskh

فارسی

Lotus, Mitra, Nazanin, Traffic, Yaghut, Zar, Hom a, Titr, Tahoma, Times New Roman

انگلیسی

Arial, Bookman, Century, Comic, Courier, Impact, Modern, Time New Roman

• همچنین برای فارسی قلم آموزه که در حروف‌چینی کتاب‌های درسی آموزش و پروش ایران کاربرد دارد.

برای همه قلم‌ها می‌توان سه استاندارد به آنها اضافه کرد:

تغییر نحوهٔ نمایش فونت‌ها: Bold:برای درشت‌نمایی (درشت) Italic:برای نمایش خط به صورت خوابیده (منشاء گرفته از برج پیزا کم کم به ایتالیک جا افتاده است) Underline:نشانه‌گذاری خط زیر متن

منابع

• مفیدنت: گذری بر فونت فارسی
• گفتگو با مسعود سپهر؛ بخش یکم
• گفتگو با مسعود سپهر ؛ بخش دوم
• گفتگو با مسعود سپهر؛ بخش پایانی

پیوند به بیرون

• اصول و قواعد خوشنویسی برای طراحی فونت