سترون (استریل)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

سِتَروَن کردن*[۲] یا استریل کردن (به انگلیسی: sterilization) فرایندی است که میکروارگانیسمها و عوامل انتقال دهنده آنها از جمله قارچ، باکتری٬اسپور باکتری و ویروس را از سطح اجسام از بین می‌برد. فراینداستریل کردن بسته به جنس تجهیزات نیازمند به استریلیزاسیون شامل روشهای گرمایی‌خشک(فوور)، گرمایی‌مرطوب(اتوکلاو)، شیمیایی، رادیواکتیو(پرتوگاما) و فیلتراسیون می‌شوند.[۱][۲][۳][۴] استریل یا سترون به معنی کاملاً عاری از باکتری یا قارچ یا ویروس یا دیگر میکروارگانیسمهای بیماری‌زا و غیربیماری‌زا (در مورد اشیای بی‌جان) است. هدف از استریل کردن جلوگیری از انتقال عفونت است.

تعریف استریلیزاسیون در پزشکی با محیط و مواد غذایی متفاوت است. ضریب SAL*[۳] سطح اطمینان استریل بودن را نشان می‌دهد. در علم پزشکی {SAL.}10^{-6} یعنی از ۱۰۰۰۰۰۰ ذره موجود در بسته استریل اگر یک میکروارگانیسم زنده وجود داشته باشد، آن استریل محسوب می‌گردد. در مواد غذایی و محیط این عدد بیشتر است.[۵]

ضد عفونی کردن[ویرایش]

ضد عفونی کردن از بین بردن باکتری یا قارچ یا ویروس یا دیگر میکروارگانیسمهای بیماری‌زا در سطح بدن جاندار یا در سطح وسایل و تجهیزات مختلف است. در عمل ضدعفونی معمول که توسط موادی همچون الکل، هیپوکلریت سدیم و پوویودین یددار اجام می‌گیرد همه اجزاء میکروارگانیسم از جمله اندواسپور و یا پریون‌ها کشته نمی‌شوند و در کارهای حساس مانند جراحی، دندانپزشکی و غیره از روش استریل کردن استفاده می‌شود.[۶][۷]

روشهای استریلیزاسیون[ویرایش]

روشهای رایج سترون کردن عبارتند از:

۱. روش حرارتی به وسیله دستگاههای مانند اتوکلاو و فور در این روش از تاثیر گرما و فشار بخار آب برای کشتن میکروارگانیسمها استفاده می‌شود.

۲. روش شیمیایی به وسیله مواد ضدعفونی کننده مانند آب اکسیژنه و انجام واکنشهای شیمیایی (مانند رادیکالهای آزاد) برای سترون کردن بهره می‌بریم.

۳. روش پرتودهی به وسیله تابش پرتو گاما، پرتو ایکس و پرتو فرابنفش.

۴. روش فیلتراسیون برای مایعات استفاده شده و شامل عبور دادن مایع از فیلترهای ریزبافت می‌باشد.

روش‌های‌استریلیزاسیون‌حرارتی[ویرایش]

گرمای خشک[ویرایش]

برای لوازم شیشه‌ای وفلزاتی چون پنس به کار می‌رود شامل:

۱. سوزاندن: وسایل کثیف مانند باند زخم و... را با آتش می‌سوزانیم.

۲. حرارت مستقیم: توسط شعله چراغ وسایلی مانند پنس و آنس را استریل می‌کنیم.

۳. شعله پاشیدن: با شعله دادن به دهانه ارلن و لوله آزمایش سبب کم شدن آلودگی می‌شود.

۴. دستگاه فور*[۴]: با تنظیم حرارت خشک ۱۸۰-۱۶۰ درجه سانتی گراد در این دستگاه، پس از ۲ ساعت وسایل استریل می‌شود. فور برای استریل کردن پلیت‌های شیشه‌ای، پیپت‌ها، لوله‌های آزمایش، لوازم دندانپزشکی، سرسوزن، سرنگ شیشه‌ای، ابزارهای جراحی تیز و ظریف[۸] کاربرد دارد و سبب خوردگی، زنگ زدگی و کند شدن لبه تیز وسایل نمی‌شود. وسایل دیگری مثل پارافین، ژل، پودر و غیره که امکان استریل شدن به وسیله گرما را ندارند به این طریق استریل می‌شوند.[۹]

گرمای مرطوب[ویرایش]

گرما همراه رطوبت برای استریل استفاده می‌شود و شامل:

۱. جوشاندن: یکی از قدیمیترین روشهای استریل است که اطمینان چندانی ندارد. در ظرفی مقداری آب ریخته و اشیاء

را در آن قرار داده ومدت ۲۰-۱۰ میجوشانیم.

۲. تندالیزاسیون: برای استریل موادی که در دمای بالای ۱۰۰ تخرب می‌شوند به کار می‌رود. که برای سترون مواد

پروتینی، سرمها وواکسنها به کار می‌رود. در سه روز متوالی ماده مورد نظررا به مدت نیم ساعت در گرما قرار

می‌دهیم و بعد در دمای ۳۷ درجه جهت رشد اسپور باکتری قرار می‌دهیم.

۳. پاستوریزه‌کردن: برای ازبین میکروارگانیسم‌ها بیماری زا در فراورده‌هایی که ماهیتشان نباید تغییر کند.

۶۶ -۶۳درجه سانتی گراد به مدت ۳۰ دقیقه.

۷۸-۷۶ درجه سانتی گراد به مدت ۱۵دقیقه.

۴. روش UHT: گرمای بسیار شدید در زمان بسیار کوتاه. از این روش در استریل کردن شیر استفاده می‌شود.

روش‌های‌استریلیزاسیون شیمیایی[ویرایش]

برای استریل کردن اشیایی که ضد عفونی آنها با حرارت مشکل یا غیرممکن است معمولاً از مواد شیمیایی استفاده می‌شود. تعداد بیشماری از مواد شیمیایی در غلظتهای مناسب قادر به کشتن و یا متوقف کردن میکروارگانیسم می‌باشند.

عواملی که در موثر بودن مواد ضد عفونی کننده دخالت دارند عبارتند از:

۱. غلظت ماده ضد عفونی کننده

۲. مدت زمانی که ماده ضد عفونی کننده در برابر باکتری یا اشیای آلوده قرار می‌گیرد.

۳. تعداد و نوع باکتری

۴. ساختمان شیمیایی ماده ضد عفونی کننده

خانم‌های خانه‌دار نباید فراموش کنند شیشه‌هایی که برای مربا استفاده می‌کنند باید استریل شده باشد.[۱۰]

مواد بهداشتی[ویرایش]

ٌ*دترجنت‌ها: انواع شوینده و پاک کننده با مکانیسم تخریب غشای سلولی. کلرید بنزوالکونیوم از دترجنتهای کاتیونیک است که در آنتی سپتیک‌های پوستی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

  • صابون‌ها: املاح سدیم و پتاسیم اسیدهای چرب با زنجیره بلند با مکانیسم اختلال در عمل غشای سلول و افزایش تراوایی آن

مواد شیمیایی[ویرایش]

  • الکل‌ها مانند محلول ۷۰ درصد آبی اتیل الکل یا ایزوپروپیل با مکانیسم بازدارنده فعالیت آنزیم‌ها یا دناتوره کردن پروتئین
  • فنل‌ها مانند فنل، کروزل، لیزول ... غلظتهای بالای ۲-۱٪ محلول آبی با مکانیسم پایین آوردن کشش سطحی و دناتوره کردن پروتئین
  • یونهای فلزات سنگین مانند ترکیبات جیوه مثل مرکورکروم با غلظتهای پایین با مکانیسم اتصال و حذف گروههای سولفیدریل آنزیمها، کوآنزیمها و پروتئینها را تخریب می‌کند.
  • عوامل اکسیدان مانند آب اکسیژنه، هالوژن ها (ید،آب ژاول..) با مکانیسم اکسیده کردن گروه سولفیدریل
  • عوامل الکیله کننده مانند فرمالدئید (محلول آبی ۳۷ درصد فرمالین) با مکانیسم جایگزینی گروه آلکیل با هیدروژن آزاد در مولکول‌های پروتئین آنها را دناتوره کرده و یا گروههای فونکسیونل موجود در پروتئین را غیر فعال می‌کنند.
  • عوامل شیمی درمانی مانند آنتی بیوتیکهای باکتریوسید یا باکتریواستاتیک مکانیسمهای عمل متفاوتی دارند.

نکاتی که در اجرای یک برنامه ضدعفونی می‌بایست مد نظر قرار گیرد[ویرایش]

۱. نوع استفاده از ضدعفونی کننده (antiseptic) باید متناسب با شرایط، زمان و نوع وسیله باشد. ۲. خصوصیات ضدعفونی کننده مورد استفاده: غلظت - دما - Ph - نوع میکروارگانیسم و ... ۳. عوامل زیست محیطی ۴. سلامتی و ایمنی پرسنل؛ بعضی از ترکیبات می‌تواند برای پرسنل ایجاد مشکل کند. (عوامل جهش زا) ۵. نوع میکروارگانیسم هدف

ویژگی ماده ضدعفونی کننده ایده‌آل[ویرایش]

۱. وسیع الطیف باشد و انواع باکتری‌ها و میکروارگانیسم‌ها را از بین ببرد. ۲. غیر سمی باشد. ۳. سریع الاثر باشد و در کم ترین زمان عوامل عفونی را از بین ببرد. ۴. محرک پوست، چشم و تنفس نباشد.

فیلتراسیون (Filtration)[ویرایش]

ساختمان شیمیایی بعضی از مواد مثل ویتامینها، آنتی بیوتیکها در اثر حرارت تغییر می‌یابند بنابراین از این روش برای استریلیزاسیون محلولها استفاده می‌شود. در روش فیلتر، محلول یا مایع مورد نظر را از روی صافی دارای منافذ بسیار کوچک عبور می‌دهند. چون باکتریها از منافذ صافی بزرگترند، در روی صافی باقی می‌مانند و از مایع استریل جدا می‌گردند.

غشاء فیلترهایی که در باکتریولوژی مورد استفاده قرار می‌گیرند از جنس پلاستیک یا سلولز بوده که در آن سوراخهای بسیار ریزی در حدود mµ۴۵/۰ تعبیه شده است. وجود سوراخهای بسیار ریز مانع عبور باکتریها از فیلتر می‌گردد ولی مایکوپلاسما و ویروسها از آن عبور می‌کنند و این عمل تضمین کننده استریلیزاسیون نمی‌باشد. محلولهایی از قبیل سرم خون و مواد قندی به این روش استریل می‌شوند. انواع فیلترها شامل: Procelain – Chamberland- Berkefield – Seitz – Sintered glass

پانویس[ویرایش]

۱.^  واژه‌های مصوب فرهنگستان زبان وادب فارسی

۲.^  Sterility Assurance Level

۳.^  از سال ۱۳۸۵ وزارت بهداشت، برای ایمنی بیشتر در برابر انتقال ویروس ایدز و هپاتیت، استفاده از فور را در بخش دندانپزشکی ممنوع کرده‌است و برای استریل باید از اتوکلاوهای کلاس B (دارای خشک کن و مکنده) استفاده شود.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. سایت موسسه تحقیقات استریل جم
  2. WHO Glossary
  3. UCLA Dept. Epidemiology: Definitions
  4. ویکی‌پدیا انگلیسی:sterilization بازیابی ۱۶ اوت ۲۰۱۱
  5. Wheatonsci: SAL
  6. دانشنامه رشد: موادضدعفونی‌کننده
  7. وزارت بهداشت استرالیا:ضدعفونی: مقاله فارسی پی‌دی‌اف
  8. لطفی، مژگان، انتظار. صمد/راهنمای جامع پرستاری اتاق عمل/نشر جامعه‌نگر/چاپ ششم/سال1390/شابک3-0-94805-964-978
  9. Kaczmarowski, N.(1990)/Patient care in the operation room(Chapter5)/Australasian:Pitman
  10. [۱]، سایت پارسه گرد

پیوند به بیرون[ویرایش]

استریل پک‌های بیمارستانی