دیود

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
بلور مربّعی‌شکل نیمرسانا در دیود
شکل‌های گوناگون دیودها؛ پایین: پُل یکسوساز دیودی

دیود (به انگلیسی: Diode)، (نام‌های دیگر: «دوقطبی الکتریکی»، «یکسوساز») قطعه ای الکترونیکی است که دارای دو سر می باشد. دیود، جریان الکتریکی را در یک جهت از خود می‌گذراند (در این حالت، مقاومت دیود آرمانیْ، صفر است) و در جهت دیگر، در مقابل گذر جریان از خود، مقاومت بسیار بالایی (در حدّ بینهایت) از خود نشان می دهد. این خاصیّت دیودْ، باعث شده بود تا در سال‌های اوّلیّه‌ی ساخت این قطعه ی الکترونیکی، به آن «دریچه» نیز اطلاق شود. در حال حاضر، رایج‌ترین گونه‌ی دیود از بلور مادّه‌های نیمرسانا ساخته می‌شود. لامپ‌های خلأ که نخستین دیودها بودند، امروزه فقط در فنّاوری‌هایی که در ولتاژ بالا کار می‌کنند استفاده می‌شوند.

مهم‌ترین کاربرد دیود، گذراندن جریان در یک جهت (به انگلیسی: diode's forward direction) و ممانعت در برابر گذر جریان در جهت مخالف (به انگلیسی: reverse direction) است(یکسو سازی). درنتیجه می‌توان به دیود مثل یک شیر الکتریکی یکطرفه نگاه کرد. این ویژگی دیود برای تبدیل جریان متناوب به جریان مستقیم استفاده می‌شود.

به لحاظ الکتریکی، یک دیود، هنگامی جریان را از خود می‌گذراند که با برقرار کردن ولتاژ در جهت درست (+ به آنُد و - به کاتُد) آن را آماده‌ی کار کنید. مقدار ولتاژی که باعث می‌شود تا دیود شروع به رسانش جریان الکتریکی نماید، ولتاژ آستانه یا (forward voltage drop) نامیده می‌شود که چیزی حدود ۰٫۶ تا ۰٫۷ ولت (برای دیودهای سیلیکون) می‌باشد. امّا هنگامی که ولتاژ معکوس به دیود متّصل شود، (+ به کاتُد و - به آنُد) جریانی از آن، نمی‌گذرد؛ مگر جریان بسیار کمی که به «جریان نشتی» معروف است و در حدود چند میکروآمپر یا حتّی کمتر می‌باشد. این مقدار جریان معمولاً در اغلب مدارهای الکترونیکی قابل چشمپوشی است و تأثیری در رفتار سایر افزاره‌های مدار نمی‌گذارد. هرچه جنس بلور بکاررفته در ساخت دیود، به لحاظ ساختار، منظّم‌تر باشد، دیودْ مرغوب‌تر و جریان نشتی، کمتر خواهد بود. مقدار جریان نشتی در دیود‌های با فنّاوری جدید، عملاً به صفر می‌گراید. امّا نکته‌ی مهم آنکه تمام دیودها یک آستانه برای بیشینه‌ی ولتاژ معکوس دارند که اگر ولتاژ معکوس، بیش از آن شود، دیود می‌سوزد (بلور ذوب می‌شود) و جریان را در جهت معکوس نیز می‌گذراند. به این ولتاژ آستانه، «فروشکست دیود» گفته می‌شود.

ولتاژ فروشکست معکوس دیود[ویرایش]

چنانچه ولتاژ معکوس دیود را تا حدّ مشخّصی بیفزاییم، جریان معکوس دیود بطور ناگهانی شروع به افزایش سریع می‌کند. پدیده‌ای که در این حالت رخ می‌دهد را «پدیده‌ی شکست» و ولتاژی که در آن این پدیده آغاز می‌شود را ولتاژ فروشکست معکوس دیود گویند و با VBR می‌نمایانند. ولتاژ فروشکست دیود، به ساختمان پیوند P-N و غلظت ناخالصی آن بنحو نسبتاً شناخته‌شده‌ای بستگی دارد؛ فروشکست دیود می‌تواند حاصل یکی از دو پدیده‌ی ضرب بهمنی و شکست زِنِر می‌باشد. احتمال وقوع پدیده‌ی ضرب بهمنی در دیودهای سیلیکونی که ولتاژ فروشکست آنها بیش از ۶ولت است، بیشتر می‌باشد. درحالیکه شکست زِنِر بصورت پدیده‌ی غالب، تنها در دیودهایی با ولتاژ فروشکست کمتر از ۶ولت یافت می‌شود.

پدیده‌ی فروشکست ضرب بهمنی[ویرایش]

می‌دانیم که در پیشقَدَر معکوس پیوند P-N، با ازدیاد ولتاژ معکوس دیود، عرض ناحیه‌ی تهی بیشتر می‌شود و همچنین شدّت میدان الکتریکی در این ناحیه افزایش می‌یابد. در این حالت، حامل‌های اقلّیّت درواقع در سراشیبی سدّ پتانسیل ناشی از پتانسیل داخلی و ولتاژ معکوس اِعمالی قرار می‌گیرند و سرعت آنها بشدّت افزایش می‌یابد. این حامل‌ها با شتاب گرفتن خود می‌توانند با اتم‌های سیلیکون واقع در ناحیه‌ی تهی برخورند و ضمن شکستن پیوندهای کووالان آنها تعدادی حامل جدید آزاد کنند. حامل‌های جدید نیز تحت تأثیر میدان الکتریکی زیاد در ناحیه‌ی تهی قرار می‌گیرند و پس از برخورد با دیگراتم‌ها، حامل‌های بیشتری را از پیوند کووالان آنها جدا می‌سازند. بنابراین، عدّه‌ی حامل‌هایی که می‌توانند در ایجاد جریان دخالت کنند بطور ناگهانی افزایش می‌یابند و باعث ازدیاد سریع جریان می‌شوند. این پدیده را فروشکست ضرب بهمنی می‌نامند.

پدیده‌ی فروشکست زِنِر[ویرایش]

پدیده‌ی دیگری که ممکنست باعث ایجاد فروشکست در مشخّصه‌ی ولتاژ-جریان دیود شود به پدیده‌ی زِنِر معروف است. تشریح این پدیده بدین صورت است که با ازدیاد ولتاژ معکوس دیود، شدّت میدان الکتریکی در ناحیه‌ی تهی ممکنست بحدّی برسد که بتواند پیوندهای کووالان اتم‌های سیلیکون این ناحیه را مستقیماً بشکند و الکترون‌های زیادی را آزاد سازد. در این حالت، جدا شدن الکترون‌ها ناشی از برخورد سایر الکترون‌ها با آنها نیست؛ بلکه ناشی از تأثیر مستقیم میدان الکتریکی ناحیه‌ی تهی بر آنهاست.

مقاومت دیود[ویرایش]

با توجّه به ناخطّی بودن مشخّصه‌ی دیود، دو نوع مقاومت می‌توان برای دیود تعریف کرد. این مقاومت‌ها عبارتند از مقاومت ایستا (Rsمقاومت پویا (rd)

دسته‌بندی دیودها[ویرایش]

در این بخش، پنج دسته‌ی مهم از انواع دیودها معرّفی می‌شوند.

دیود زِنِر[ویرایش]

ولتاژ دو سر دیود تقریباً ثابت است و تغییر جریان در آن تأثیری ندارد. دیودهایی که بمنظور استفاده در ناحیه‌ی فروشکست معکوس ساخته شده‌اند به «دیود زِنِر» معروف‌اند. البتّه اینکه این دیودها را «زِنِر» می‌نامند، بدان مفهوم نیست که پدیده‌ی ضرب بهمنی در آنها صورت نمی‌گیرد؛ بلکه هردو پدیده می‌توانند در ایجاد فروشکست در این دیودها نقش داشته باشند. ولتاژ فروشکست این گونه دیودها را «ولتاژ زِنِر» نیز می‌نامند و با vz می‌نمایانند. مقدار ولتاژ فروشکست در دیود زِنِر به میزان چگالی ناخالصی بستگی دارد. با افزایش چگالی ناخالصی، ولتاژ فروشکست دیود کاهش می‌یابد. دیودهای زِنِر تجاری، با ولتاژ زِنِر از ۲٬۴ تا ۲۰۰ ولت و تا توان‌های حدود ۱۰۰وات ساخته می‌شوند.


چون دیود زِنِر باید بصورت معکوس پیشقَدَر شود، کاتُد آن به قطب مثبت منبع ولتاژ و آنُد آن به قطب منفی وصل می‌شود. در این صورت، جهت جریان از کاتُد به آنُد خواهد بود. معمولاً کارخانه‌ی سازنده یک جریان کمینه Ik و یک جریان بیشینه مشخّص می‌سازد که تغییرهای جریان دیود زِنِر باید به آن محدود شوند. قابل توجّه است که مشخّصه‌ی دیود زِنِر در حالت پیشقَدَر مستقیم، مشابه دیودها‌ی معمولی است. از دیود زِنِر، جهت تثبیت ولتاژ در تنظیمگرهای ولتاژ استفاده می‌شود.

دیود خازنی[ویرایش]

هرگاه یک پیوند P-N بصورت معکوس پیشقَدَر می‌شود، در حوالی پیوند یک ناحیه‌ی تهی یا بار فضایی متشکّل از بارهای ساکن مثبت در طرف N و بارهای ساکن منفی در طرف P پدید می‌آید. با توجّه به اینکه در ناحیه‌های خنثای P و N، حامل‌های بار الکتریکی، آزادند و همانند رسانا عمل می‌کنند، می‌توان پیوند P-N را در این حالت بصورت خازنی مُدلسازی کرد که در آن، ناحیه‌های خنثی همانند دو صفحه‌ی خازن، ناحیه‌ی تهی (همانند برقبند) را در میان گرفته‌اند.

C\cong \frac{\varepsilon A}{W}

در رابطه‌ی فوق، C، ظرفیّت خازن ناحیه‌ی تهی؛ A، سطح مقطع پیوند؛ ε، ضریب برقبند ناحیه‌ی تهی که بستگی به جنس بلور و شیوه‌ی توزیع بار در این ناحیه دارد؛ و W، عرض ناحیه‌ی تهی می‌باشد. چون عرض ناحیه‌ی تهی با افزایش ولتاژ معکوس پیوند تغییر می‌کند، بنابراین خازن پیوند را می‌توان بعنوان یک خازن متغیّر با ولتاژ لحاظ کرد. ناگفته نماند که وقتی از رابطه‌ی مزبور برای محاسبه‌ی ظرفیّت خازنی استفاده می‌کنیم، درحقیقت فرض یکنواخت بودن میدان در برقبند را پذیرفته‌ایم. می‌توان نمایاند که برای یک پیوند P-N با چگالی ناخالصی یکنواخت، ظرفیّت خازنی ناحیه‌ی تهی با ولتاژ معکوس دو سر دیود، بصورت زیر ارتباط دارد.

C=C_0 (1+\frac{V_r}{V_0})^{\frac{-1}{2}}

در این رابطه V0 اختلاف پتانسیل تماس پیوند است و

C_0 =[\frac{q\varepsilon \times NA \times ND}{2V_0(NA+ND)}]^{\frac{1}{2}}

ظرفیّت خازنی دیودهای نشانک معمولی در حدود چند پیکوفاراد است. دیودهایی که برای استفاده بعنوان یک خازن متغیّر منحصراً ساخته می‌شوند به «دیود خازنی» یا «دیود وَرَکْتور» مشهورند. این گونه دیودها همیشه بصورت معکوس پیشقَدَر می‌شوند. دیود‌های خازنی معمولاً از جنس سیلیکون و برای ظرفیّت‌های نامی تا 2500pf ساخته می‌شوند. از دیود خازنی برای تنظیم ولتاژ مدارهای تشدید LC در نوسانگرها و نیز در مدارهای وَهیرِش بسامد استفاده می‌شود.

دیود دالانه‌ای[ویرایش]

تفاوت اساسی ساختمان «دیود دالانه‌ای» با دیودهای معمولی در چگالی بسیار بالای ناخالصی در نیمرساناهای نوع P و N بکاررفته در آن است. چون عرض ناحیه‌ی تهی با چگالی ناخالصی، نسبت عکس دارد؛ بنابراین در دیود دالانه‌ای، عرض ناحیه‌ی تهیْ بسیار کمست و درحدود ۰٬۰۱ دیودهای معمولی می‌باشد. این دیود در ولتاژهای معکوس و ولتاژهای مستقیم کوچک، دارای مقاومت بسیار کوچکی است. از ویژگی‌های بارز دیود دالانه‌ای، داشتن مقاومت منفی در بخشی از مشخّصه‌اش می‌باشد. از ویژگی‌های دیود دالانه‌ای می‌توان قیمت ارزان، اغتشاش کم، سرعت زیاد و توان مصرفی کم آن را نام برد.

دیود نورگُسیل (LED)[ویرایش]

دیودهای نورگُسیل معمولاً از بلور نیمرسانا گالیُم-آرْسِنیک ساخته می‌شوند. در این بلور، بازده بازترکیب الکترون آزاد و حفره بسیار بیشتر از بلورهای سیلیکون یا ژِرْمانیُم است. نکته‌ی دیگر در مورد این بلور آنست که آزاد شدن کارمایه در هربازترکیب، بصورت تابش یک فوتون نوری است. در بلورهای سیلیکون و ژِرْمانیُم، این کارمایه بشکل دما تلف می‌شود. مشخّصه‌ی دیودهای نورگُسیل، مشابه دیودهای معمولی است. تنها تفاوت در ولتاژ آستانه‌ی رسانش است که در دیودهای نورگُسیل فروسرخ تا سبز، مقدار آن از ۱٬۴ تا ۲٬۹ ولت تغییر می‌کند. دیودهای نورگُسیل، بشکل مستقیم پیشقَدَر می‌شوند. با افزایش جریان مستقیم، تولید فوتون‌های نوریْ زیادتر می‌شود و درنتیجه شدّت نور تابشی افزایش می‌یابد. امروزه دیودهای نورگُسیل برای نورهای قرمز، زرد، سبز و فروسرخ ساخته شده‌اند. دیود‌های نورگُسیل در نمایشگرهای رقمی برای نمایش عددها یا حرف‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرند. از جمله موردهای مهمّ کاربرد دیودهای نورگُسیل فروسرخ، مخابرات تار نوری است.

دیود نوری[ویرایش]

در این نوع دیود، شدّت جریان معکوس تقریباً متناسب با شدّت نور تابیده به سطح آن می‌باشد. این گونه دیود درواقع یک پیوند P-N معمولی است که داخل یک پوشش پلاستیکی که یک طرف آن شفّاف می‌باشد قرار گرفته است. دیود نوری بصورت معکوس پیشقَدَر می‌شود. با تابش فوتون‌های نوری به محلّ پیوند و جذب این فوتون‌ها توسّط الکترون‌های پیوندهای کوالان اتم‌های نیمرسانا، به میزان حامل‌های اقلّیّت افزوده می‌شود و جریان این حامل‌ها تشدید می‌شود. معمولاً مشخّصه‌ی ولتاژ-جریان دیودهای نوری توسّط کارخانه‌ی سازنده داده می‌شود. در این مشخّصه‌ها تغییرهای جریان معکوس دیود برحسب ولتاژ معکوس دو سر آن به ازای مقدارهای گوناگون شار نوری نمایانده می‌شوند.

کاربرد[ویرایش]

مهم‌ترین کاربرد عملی دیود، تبدیل جریان الکتریکی متناوب به مستقیم است. در بسیاری از انطباقگرها جریان برقی که بوسیله‌ی تَرادیسَنده کاهش یافته است بکمک یک دیود (یکسوسازی نیم‌موج)، دو دیود (در تَرادیسنده با ثانویّه‌ی سه‌سر) یکسوسازی تمام‌موج یا با چهار دیود (در تَرادیسَنده با ثانویّه‌ی دوسر) یکسوسازی تمام‌موج انجام می‌شود. توجّه داشته باشید که ولتاژ یکسو پس از این دیودها، بسامد ریپل به میزان دوبرابر بسامد متناوب (در حالت تمام‌موج) را دارد و جهت مستقیم شدن کامل ولتاژ بایستی خازن پالایه با ولتاژ مجاز، ظرفیّت بالا (با توجّه به مقدار جریان مصرفی ) و با رعایت قطبیّت و پس از پُل-دیود نصب شود.

در گیرنده‌های اِی‌ام (مانند رادیو در باند اِس‌دَبِلْیو و آی‌اِم و نشانک تصویر تلویزیون مانسته)، دیودْ نقش آشکارساز را دارد چنانکه بسامد میانی (آی‌اِف) پس از تقویت در بخش تقویت بسامد میانی، وارد یک دیود می‌شود و خروجی آن نشانک نهایی قابل استفاده است. گرچه معمولاً بجای دیود از ترانزیستور استفاده می‌شود تا یک طبقه‌ی تقویت صورت گرفته باشد و دیود بِیْس-اِمیتِر ترانزیستور کار آشکارسازی را هم عملاً خواهد انجامید.

در موردهای خاص، هنگامی که برای روشن کردن وسیله‌های الکتریکی تنها دسترسی به جریان الکتریکی مستقیم باشد برای جلوگیری از سوختن وسیله‌ی الکتریکی براثر اتّصال معکوس سیم مثبت و منفی، از یک دیود در ابتدای مسیر جریان برق استفاده می‌کنند. اگر این دیود در مسیر مثبت جریان با مصرفگر در حالت سِری باشد به آن دیود یکسوساز می‌گویند؛ ولی اگر بصورت موازی با مصرفگر و بشکل معکوس قرار گرفته باشد به آن «دیود محافظ در پیشقَدَر معکوس» می‌گویند. از نوعی دیود به نام «زِنِر» در ساخت نوعی تنظیمگر ولتاژ استفاده می‌شود.

محدودیّت‌های کاربردی دیود[ویرایش]

در کاربرد دیودهای پیوندی نیز همانند سایر تجهیزات الکترونیکی با محدودیّت‌هایی مواجه می‌باشیم. آشنایی با این محدودیّت‌ها طرّاح را در گزینش دیودی که بتواند شرایط ملزوم مدار دلخواهش را برآورده سازد، یاری می‌کند. از محدودیّت‌های عمده‌ی دیود، «بیشینه‌ی جریان»، «بیشینه‌ی ولتاژ»، «بیشینه‌ی توان اتلاف‌پذیر» و «سرعت قطع و وصل» آن را می‌توان نام برد که در ادامه به شرح آنها می‌پردازیم.

بیشینه‌ی جریان و ولتاژ دیود[ویرایش]

بیشینه‌ی جریانی که دیود می‌تواند از خود بگذراند، به جنس و سطح مقطع دیود بستگی دارد و معمولاً کارخانه‌ی سازنده بیشینه‌ی جریان مستقیم و بیشینه‌ی جریان معکوس دیود را مشخّص می‌کند. همچنین بیشینه‌ی ولتاژ مستقیم و معکوس دیود توسّط سازنده داده می‌شود. باید توجّه داشت که مقدارهای داده‌شده مربوط به اتاق برای بدنه‌ی دیود می‌باشند.

بیشینه‌ی توان اتلاف‌پذیر دیود[ویرایش]

از جمله عامل‌هایی که می‌توانند باعث خرابی یک افزاره‌ی الکترونیکی شود، بالا رفتن دما از یک حدّ مجاز است. در افزاره‌های مقاومتی، چنانکه می‌دانیم توان مصرفی بصورت حرارت ظاهر می‌شود که باید بنحو مناسبی با محیط پیرامون مبادله شود. هرچه تبادل حرارت با محیط شدیدتر باشد، مشکل‌های ناشی از افزایش دما کمتر می‌شود. افزاره‌هایی که دارای سطح خارجی بزرگتری‌اند، بهتر می‌توانند این تبادل حرارتی را بینجامند. به همین دلیل، مقاومت‌ها یا دیودهایی که توان نامی بزرگ‌تری دارند در حجم‌های فیزیکی بزرگ‌تری ساخته می‌شوند. همچنین جنس مادّه‌هایی که در ساختمان افزاره بکار می‌روند، در این امر تأثیر بسزایی دارد. در دیودهای پیوندی، افزایش بیش از حدّ دما می‌تواند باعث تغییر خواصّ بلور از قبیل تغییر ni، u، p و … گردد، یا بعلّت یکنواخت نبودن ضریب انبساط حرارتی تغییرهای مکانیکی در ساختمان آن پدید آورد. همچنین ذوب شدن لحیم‌هایی که در اتّصال‌ها بکار رفته‌اند ممکنست باعث خرابی دیود شود. درحالیکه دیودهای ژِرْمانیُم بیشینه‌ی ۷۵ تا ۱۰۰ درجه‌ی سیلسیوس را می‌توانند تحمّل کنند، دیودهای سیلیکون تا حدود ۲۰۰ درجه‌ی سیلسیوس قابل استفاده می‌باشند. برای افزایش توانایی انتقال حرارت می‌توان از عامل‌های کمکی از قبیل گرماخور، گذر مایعات و گذر جریان‌های هوا توسّط پنکه استفاده شود. در هرصورت با توجّه به وضعیّت و شرایط نصب، هردیود، توان بیشینه‌ای خواهد داشت که آن را با  P_d^{\text{max}} می‌نمایانند. بنابراین، ولتاژ و جریان مجاز دیود در رابطه‌ی زیر صدق می‌کند:

 V_d \cdot I_d \le P_d^{\text{max}}

از آنجا که  P_d^{\text{max}} برای هردیود توسّط کارخانه‌ی سازنده داده می‌شود، می‌توان بکمک ترسیم در صفحه‌ی مختصه‌های ولتاژ-جریان دیود و با توجّه به نابرابری بالا، ناحیه‌های مجاز تغییرهای جریان و ولتاژ دیود را مشخّص کرد. در استفاده از دیودها، باید این نکته را در نظر داشت که توان  P_d^{\text{max}} که توسّط کارخانه‌ی سازنده داده می‌شود، معمولاً در دمای محیط (  25^{\circ} \text{C} ) است. با بالا رفتن دما، توان اتلاف‌پذیر نیز کاهش می‌یابد.

سرعت قطع و وصل دیود[ویرایش]

در مدارهای کلید یا مدارهای منطقی معمولاً با قطع و وصل دیود سروکار داریم. در این موردها باید به محدودیّت سرعت قطع و وصل دیود توجّه کرد و با توجّه به بسامد قطع و وصل منظور، دیود مناسب را برگزید. معمولاً دیودهای که با نام «uf» شروع می‌شوند، دیودهای با سرعت قطع و و صل بالا می‌باشند.

مشخّصه‌های مهمّ دیود[ویرایش]

از مشخّصه‌های مهمّ دیود، مقدارهای حدّی ولتاژ و جریان تحمّل‌پذیر توسّط می‌باشند که می‌توان آنها را در کتابچه‌های فنّی دیود یافت؛ از جمله: [۱]

  • جریان متوسّط یا If که بیشینه‌ی مقدار مجاز جریان در پیشقَدَر مستقیم است توسّط آمپرسنج دی‌سی قابل اندازه‌گیری خواهد بود.
  • جریان بیشینه یا IM که بیشترین جریانی است که اگر با بازه‌های زمانی ۱۰میلی‌ثانیه‌ای به دیود اِعمال گردد، به دیود آسیبی نخواهد رسید و می‌توان به آن بیشینه‌ی جریان تکراری نیز گفت.
  • بیشینه‌ی جریان لحظه‌ای ناتکراری یا IFSM[۲] بیشینه‌ی جریانی است که دیود در بازه‌های زمانی کوتاه تنها برای یکبار می‌تواند تحمّل کند.
  • بیشینه‌ی ولتاژ معکوس تکراری یا VRRM بیشینه‌ی ولتاژی است که در پیشقَدَر معکوس به دیود، آسیبی نخواهد رساند.
  • بیشینه‌ی ولتاژ معکوس ناتکراری یا VRSM[۳] بیشینه‌ی ولتاژ لحظه‌ای قابل تحمل برای دیود در پیشقَدَر معکوس است.

[۴]

منابع[ویرایش]

  1. علی‌بابا، «دیود»، کنترل‌کننده‌های منطقی، ۲۶.
  2. FSM کوته‌نوشتی برای Forward surge current به معنای جریان مستقیم ضربه‌ای است.
  3. RSM کوته‌نوشتی برای Reverse Surge Maximum به معنای بیشینه‌ی معکوس ضربه‌ای است.
  4. حافظی مطلق، ناصر. "الکترونیک کاربردی، جلد نحست: آزمایشگاه الکترونیک1". نگاران سبز، مشهد: 1391. شابک: 978-600-90536-5-0
  • مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Diode»، ویکی‌پدیای انگیسی، دانشنامهٔ آزاد.
  • علی‌بابا، محمدمهدی. کنترل‌کننده‌های منطقی. انتشارات گویش نو، ۱۳۹۰. شابک ‎۹۷۸-۶۰۰-۵۰۸۴-۶۹-۶. 
  • میرعشقی، سید علی. مبانی الکترونیک. نشر شیخ بهایی، ۱۳۹۰. 

[۱]


  1. حافظی مطلق، ناصر. "الکترونیک کاربردی، جلد نخست: آزمایشگاه الکترونیک1". نگاران سبز، مشهد: ۱۳۹۱. شابک: 978-600-90536-5-0