حزب رستاخیز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
حزب رستاخیز ملت ایران
بنیانگذار محمدرضا پهلوی
بنیانگذاری ۱۱ اسفند ۱۳۵۳
انحلال و برچینش ۱۰ آبان ۱۳۵۷
مرام سکولاریسم,
مونارشیسم,
ناسیونالیسم
موضع سیاسی غیر فعال
کشور  [[|]]
نخستین کنگره حزب رستاخیز ایران
دومین کنگره حزب رستاخیز ایران
دومین کنگره حزب رستاخیز ایران، جمشید آموزگار پس از انتخاب و برگزیده شدن به دبیر کلی حزب رستاخیز. در نگاره: ۱.جمشید آموزگار ۲.قاسم معتمدی ۳.امیرعباس هویدا

حزب رستاخیز ملت ایران سرشناس به «حزب رستاخیز» به عنوان تنها حزب فراگير ، به دستور محمدرضاشاه پهلوی در ۱۱ اسفند ۱۳۵۳ خورشیدی تشکیل شد.

پس از اعلام تشکیل حزب همه حزب‌ها و سندیکاهای مجاز ایران مانند حزب ایران نوین، حزب مردم، حزب پان ایرانیست و حزب ایرانیان در آن ادغام شدند. رژيم شاهنشاهي در قدم بعدي تمام کارمندان دولت را مجبور به عضويت در حزب نمود.حزب که هدف خود را افزايش کميت اعضا قرار داده بود در سال ۱۳۵۴ دو ميليون و چهارصد هزار نفر و در سال ۱۳۵۵ پنج ميليون و چهارصد هزار نفر را به عضويت کانون‌هاي گوناگون خود پذيرفته بود. با اين حال افرادي که عضو حزب بودند، تنها نام خود را در دفاتر حزب وارد کرده بودند و عملاً گامي در جهت اهداف واقعي حزب بر نمي‌داشتند.[۱] ساختار و تشكيلات. حزب بر پايه سه اصل تشكيل شد : نظام شاهنشاهى، قانون اساسى، و انقلاب شاه و ملت. صيانت از اين اصول اصلي‌ترين و مبرم‌ترين وظيفه حزب قلمداد گرديد.

دبيركل حزب، كه با نظر محمدرضا پهلوى انتخاب مي‌شد، چند بار عوض شد. اميرعباس هويدا از آغاز تأسيس حزب تا كنگره دوم (۵ و ۶ آبان ۱۳۵۵)، جمشيد آموزگار از همين تاريخ تا ۱۷ مرداد ۱۳۵۶، محمد معتضد باهرى تا دى ۱۳۵۶، و جمشيد آموزگار از اين تاريخ تا ۶ شهريور ۱۳۵۷ دبير كل حزب بودند و جواد سعيد، آخرين دبيركل، زمانى به اين سمت رسيد كه حزب جز انحلال راه ديگرى پيش‌رو نداشت. محمدرضا پهلوی در کتاب "پاسخ به تاریخ" از تشکیل این حزب بعنوان یک اشتباه یاد کرده است. [۲][۳][۴]

تاریخچه[ویرایش]

تا سال ۱۳۵۳ شاه از نظام دو حزبی حمایت می‌کرد و همواره به مخالفان سلطنت اطمینان می‌داد که به هیچ وجه قصد ایجاد نظام تک‌حزبی ندارد[۵]:

اگر من دیکتاتور بودم تا پادشاه مشروطه، سعی می‌کردم مانند هیتلر یا آنچه امروز در کشورهای سوسیالیستی (کمونیستی) می‌بینید، رهبری یک حزب واحد و مسلط را به دست بگیرم[۶]

اما در سال ۱۳۵۳ ناگهان عقیده شاه تغییر کرد، حزب ایران نوین و حزب مردم را منحل کرد، حزب رستاخیز را تشکیل داد و گفت که در آینده دولت تک حزبی خواهد داشت. در ضمن گفت:

« کسي که وارد اين تشکيلات سياسي نشود و معتقد به سه اصلي که من گفتم نباشد، دو راه برايش وجود دارد: يا يک فردي است متعلق به يک تشکيلات غير قانوني يعني باصطلاح خودمان: «توده اي». يعني باز باصطلاح خودمان و با قدرت اثبات:بي وطن. او جايش يا در زندان ايران است يا اگر بخواهد فردا با کمال ميل بدون اخذ حق عوارض، گذرنامه در دستش مي خواهد برود چون که ايراني نيست، غير قانوني است و قانون هم مجازاتش را معين کرده است. يک کسي که توده اي نباشد و بي وطن هم نباشد ولي باين جريان هم عقيده اي نداشته باشد، او آزاد است، بشرطي که بگويد -بشرطي که علنا و رسما و بدون پرده- بگويد که آقا من با اين جريان موافق نيستم ولي ضد وطن هم نيستم.ما به او کاري نداريم.»[۷]

وی در پاسخ به انتقادات خبرنگاران خارجی که نظام تک‌حزبی را مغایر با پشتیبانی وی از نظام دو حزبی به شدت مغایر است گفت:

«آزادی اندیشه! آزادی اندیشه! دموکراسی، دموکراسی! با پنج سال اعتصاب و راه پیماییهای خیابانی پشت سر هم! دموکراسی؟ آزادی؟ این حرف‌ها یعنی چه؟ ما هیچ کدام از آنها را نمی‌خواهیم.»[۸]


هیچ یک از مخالفان جدی رژیم پهلوی حتی به ظاهر هم درصدد تأیید حزب رستاخیز و عضویت در آن برنیامدند. ۱۰ روز پس از تشکیل حزب و تهدید مردم توسط محمدرضا پهلوی، سید روح‌الله خمینی که در تبعید (نجف) به سر می‌برد، طی پیامی عضویت در آن را حرام عنوان کرد:

«نظر به مخالفت این حزب با اسلام و مصالح ملت مسلمان ایران، شرکت در آن بر عموم ملت حرام و کمک به استیصال مسلمین است و مخالفت با آن از روشن‌ترین موارد نهی از منکر است. درباره این حزب به اصطلاح رستاخیز ملی ایران باید گفت این عمل با این شکل تحمیلی، مخالف قانون اساسی و موازین بین‌المللی است و درهیچ یک از کشورهای عالم نظیر ندارد.»[۹]

ساختار حزب[ویرایش]

حزب رستاخيز از دو جناح تشكيل مي‌شد: پيشرو (كه با نام پيشرو و مترقى يا پيشرو و ترقي‌خواه هم از آن ياد شده است) به‌رهبرى جمشيد آموزگار و سازنده به‌رهبرى هوشنگ انصارى . ظاهرآ قرار بود كه نمايندگان دو جناح داراى دو طرز فكر مختلف، اما وفادار به اصول سه‌گانه حزب و معتقد به اجراى اساسنامه و مرامنامه باشند و درواقع گرايشهاى مختلف سياسى حزبهاى پيشين وفادار به نظام، در اين دو جناح متمركز شود. رهبران جناحها را خود شاه تعيين كرد. جناح ليبرال نيز در خرداد ۱۳۵۷ ، به رهبرى هوشنگ نهاوندى، پديد آمد . اين جناح از نقد عملكردهاى حزب رستاخيز شكل گرفت و اعضاى آن به بررسى مسائل ايران مي‌پرداختند كه به گفته نهاوندى به پيشنهاد خود شاه تشكيل شده بود و غالبآ «اپوزسيون اعليحضرت» خوانده مي‌شد.

اركان حزب عبارت بودند از: كنگره، كميته ملى، شوراى مركزى و دبيركل. بنابر مادّه دوم اساسنامه حزب، كنگره بالاترين ركن حزب بود و مي‌بايست هر دو سال يك بار با شركت نمايندگان شوراهاى حزب، نمايندگان دو مجلس سنا و شوراى ملى و كميته ملى تشكيل مي‌شد. كنگره حزب سه بار برگزار شد: ۱۰ و ۱۱ ارديبهشت ۱۳۵۴ (كنگره مؤسس)؛ ۵ و ۶ آبان ۱۳۵۵ (معروف به كنگره بزرگ)؛ ۱۴ دى ۱۳۵۶ (كنگره فوق‌العاده، به مناسبت آغاز خيزشهاى سياسى بر ضد حكومت ). شتاب رويدادهاى سياسى اجازه نداد كه براى انحلال حزب نيز كنگره تشكيل شود.

نشريات حزب رستاخيز عبارت بودند از: روزنامه رستاخيز، ترجمان اصلى حزب، به سردبيرى مهدى سمسار، كه از ۱۳ ارديبهشت ۱۳۵۴ تا اوايل آذر ۱۳۵۷ انتشار يافت؛ رستاخيز جوان؛ رستاخيز روستا؛ رستاخيز كارگران؛ رستاخيز هوايى (براى ايرانيان و فارسي‌زبانان خارج از كشور)؛ تلاش، كه ابتدا زيرنظر هويدا منتشر مي‌شد و در شهريور ۱۳۵۴ به جمع نشريه‌هاى رستاخيز پيوست؛ مبانى فلسفى رستاخيز، كه ماهانه به‌چاپ مي‌رسيد؛ و انديشه‌هاى رستاخيز، كه نشريه نظرى حزب بود و دفتر سياسى حزب به آن توجه ويژه‌اى داشت، اما بيش از چند شماره منتشر نشد. [۱۰]

نخستین شورای مرکزی حزب رستاخیز، سه‌شنبه، دوم خرداد ۱۳۵۷ با پیام شاه ایران و با سخنان جمشید آموزگار، نخست‌وزیر و دبیر کل حزب رستاخیز آغاز شد. در این شورا در نخستین مرحله ۵۵ نفر اعضای دائم هیئت اجرایی از میان ۱۹۰۰ نفر شرکت‌کنندگان در شورای مرکزی برگزیده می‌شوند. وظیفهٔ اصلی شورای مرکزی تصمیم‌گیری در مورد مسایلی بود که از سوی دبیرکل، که نخست وزیر ریاست آن را برعهده دارد، به شورا ارجاع می‌شود. این شورا به تأیید صلاحیت داوطلبان شرکت در انتخابات دو مجلس و انجمن‌های محلی نیز می‌پرداخت.[۱۱]

حزب رستاخیز ملت ایران سه سال بعد از تشکیل به عنوان یکی از پایه‌های رژیم مورد حملات مخالفین رژیم قرار گرفت و عملکرد آن باعث تشدید نارضایتی‌ها گشت. سرانجام در پائیز ۱۳۵۷ به دستور خود رژیم برچیده شد.


منابع[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ‏ «نگاهی به عملکرد حزب رستاخیز». تاریخ ایرانی، ۷ اسفند ۱۳۸۹. 
  2. محمدرضا پهلوی، پاسخ به تاریخ، ص ۲۰۸
  3. ‏ «حزب رستاخیز». دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۴. 
  4. ‏ «حزب رستاخیز». موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران. بازبینی‌شده در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۴. 
  5. ایران بین دو انقلاب، یرواند آبراهامیان، نشر نی، صفحه ۵۴۱
  6. محمدرضا پهلوی، ماموریتی برای وطنم، ص ۱۷۳
  7. رفيع،جلال. اطلاعات ۸۰ سال.ج اول.ص ۲۹۶.اول اسفند ۱۳۵۳. انتشارات اطلاعات
  8. ایران بین دو انقلاب، یرواند آبراهامیان، نشر نی، صفحه ۵۴۲
  9. http://www.irdc.ir/fa/calendar/186/default.aspx
  10. ‏ «حزب رستاخیز». دانشنامه جهان اسلام. بازبینی‌شده در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۴. 
  11. نبوی، سید ابراهیم، از ۲۶ اردیبهشت تا سوم خرداد ۱۳۵۷چه گذشت؟ در: رادیو زمانه، ۴ خرداد ۱۳۸۷.

پیوند به بیرون[ویرایش]