توپولف-۱۵۴

توپولف-۱۵۴ هواپیمایی تاجیکستان در مونیخ

توپولف-۱۵۴ ایران ایرتور در فرودگاه شیراز

توپولف-۱۵۴ هواپیمایی میان‌برد و ساخت شرکت توپولف در کشور روسیه است که نخستین بار در ۴ اکتبر ۱۹۶۸ (میلادی) به پرواز در آمد. این هواپیما قابل مقایسه با بویینگ ۷۲۷ است اما مصرف سوخت بیشتر و اندازه کابین کمتری دارد.

توپولف ۱۵۴ هواپیمای مسافربری مناسب برای مسیرهای متوسط هوایی که در پروازهای داخلی روسیه و سایر کشورهای شوروی سابق، همچنین تا اندازه‌ای در اروپای شرقی به کار خود ادامه می‌دهد. استفاده از این نوع هواپیما از سال ۲۰۱۱ در ایران متوقف شده‌است. توپولف ۱۵۴ مدل توسعه یافته‌ای از هواپیماهای توپولف ۱۰۴ (Tu - ۱۰۴)، آنتونف ۱۰ (An – ۱۰) و ایلوشین ۱۸ (ll-۱۸) می‌باشد. معیار طراحی در توسعه این سه هواپیما تا اندازه‌ای متفاوت بود که شامل، قابلیت پرواز در فرودگاه‌های کوچک و پرواز در ارتفاع بالا می‌باشد. برای دستیابی به این اهداف در طراحی توپولف ۱۵۴ از سه موتور Kuznetsov NK-8 که قابلیت پرواز بهتر را می‌دادند استفاده شد، همچنین این موتورها نسبت مناسبی را از نیروی جلوبرنده به وزن ایجاد می‌کردند. اولین پرواز توپولف ۱۵۴ در چهارم اکتبر ۱۹۶۸ انجام شد و اولین محصول آزمایشی آن در سال ۱۹۷۱ برای شرکت ایرفلوت (Aeroflot) ساخته شد و در سال ۱۹۷۲ (Feb ۱۹۷۲) سرویس دهی آن به صورت رسمی به شرکت‌های هواپیمائی آغاز شد.

سه موتور مدل‌های مختلف هواپیمای توپولف گوناگون می‌باشد که شامل موتور Kuznetsov برای مدل Tu-۱۵۴ اولیه، نمونه بهینه سازی شده آن در مدل Tu-۱۵۴A با قدرت موتور بالاتر و تحمل وزن بیشتر بهنگام بلند شدن (Max Takeoff Weight) و باز هم افزایش قدرت در Tu-۱۵۴B جهت تحمل وزن بیشتر هنگام بلند شدن و همچنین Tu-۱۵۴S نمونه هواپیمای باری ‏Tu-۱۵۴B می‌باشد.

محصول کنونی Tu-۱۵۴M می‌باشد که اولین پرواز خود را در سال ۱۹۸۲ انجام داد. تولید این هواپیما تحولی بزرگ‌تر در عرصه ساخت هواپیماهای توپولف به حساب می‌آمد که با موتورهای قابل اطمینان Soloviev نسبت به نمونه‌های قبلی بسیار اقتصادی تر و سریعتر بود.

مشخصات فنی

هواپیمای توپولف با سه موتور Kuznetsov NK-8 برای مدل‌های ‏Tu-۱۵۴، Tu-۱۵۴A و Tu-۱۵۴B و همچنین سه موتور Soloviev D-۳۰KU در مدل Tu-۱۵۴M با وزن هواپیمای خالی عملیاتی شده ۴۳۵۰۰ کیلوگرم در مدل Tu-۱۵۴ عادی و ۵۵۳۰۰ کیلوگرم در مدل Tu-۱۵۴M قابلیت پرواز تا حداکثر سرعت ۹۷۵ کیلومتر بر ساعت (حالت اقتصادی تر آن ۹۰۰ کیلومتر بر ساعت تعیین شده‌است) و طی مسافت (برد پروازی) ۳۹۰۰ کیلومتر را دارا می‌باشد.

حداکثر تحمل وزن توپولف ۱۵۴ عادی: ۹۰۰۰۰ کیلوگرم

حداکثر تحمل وزن توپولف ۱۵۴ ام: ۱۰۰۰۰۰ کیلوگرم

فاصله دوسر بالها: ۵۵/۳۷ متر

مساحت سطح بال‌ها: ۵/۲۰۱ مترمربع

طول هواپیما: ۹/۴۷ متر

ارتفاع: ۴/۱۱ متر

قابلیت حمل مسافر: ۱۵۸ تا ۱۶۴ مسافر در مدل‌های ‏Tu-۱۵۴، Tu-۱۵۴A، Tu-۱۵۴B و ۱۸۰ مسافر در مدل Tu-۱۵۴M

آمار

نزدیک به ۹۰۰ هواپیمای توپولف در مدل‌های گوناگون ساخته شده که از این تعداد ۳۲۵ فروند آن مدل Tu-۱۵۴M می‌باشد. در ایران شرکت‌های هواپیمائی ایران ایرتور، ماهان، تابان، آریا، کیش ایر و هواپیمایی کاسپین از مدل Tu-۱۵۴M این هواپیما استفاده می‌کردند اما تا تاریخ ۱۳۸۹/۱۱/۱۰ فقط شرکتهای ایران ایرتور - کاسپین - کیش ایر- تابان کاربر این هواپیما بودند که پس از این تاریخ این هواپیما در ایران زمینگیر شدند.

سوانح توپولف-۱۵۴ در ایران

• در تاریخ ۵ بهمن ۱۳۸۸ (۲۵ ژانویه ۲۰۱۰) یک هواپیما توپولوف ۱۵۴ با ۱۵۷ مسافر و ۱۳ خدمه متعلق به هواپیمایی تابان در فرودگاه شهید هاشمی نژاد مشهد فرود آمد ولی دچار آتش سوزی شد. داخل هواپیما و موتورها به کل سوخته و بال سمت راست و دم و چرخ هواپیما به علت این آتش سوزی جدا شده‌اند. این حادثه ۴۲ مصدوم داشته و کسی در آن کشته نشده.
• در ظهر روز چهارشنبه ۲۴ تیر ۱۳۸۸ نیز یک فروند هواپیمای مسافربری از نوع توپولف تی یو-۱۵۴ متعلق به شرکت هواپیمایی کاسپین که عازم ارمنستان بود دقایقی پس از بلند شدن از فرودگاه امام خمینی تهران در در ۱۲ کیلومتری جنوب قزوین بین منطقه فارسیان و جنت آباد در بخش مرکزی قزوین سقوط کرد که منجر به کشته شدن تمامی ۱۶۹ سرنشین (مسافر و خدمه)این هواپیما شد(ر. ک. پرواز شماره ۷۹۰۸ هواپیمایی کاسپین).
• ۱۰ شهریور ۱۳۸۵ (۱ سپتامبر ۲۰۰۶): سقوط هواپیمای توپولف تی یو-۱۵۴ شرکت ایران ایرتور در فرودگاه مشهد. این هواپیما در مسیر بندر عباس-مشهد در حال حرکت بود. این هواپیما حامل ۱۴۸ مسافر بود. در این حادثه ۲۸ نفر کشته و ۵۰ نفر زخمی شدند.
• ۲۳ بهمن ۱۳۸۰ (۱۲ فوریه ۲۰۰۲): هواپیمای توپولف تی یو-۱۵۴ شرکت ایران ایرتور در نزدیکی خرم‌آباد با کوه برخورد کرد و ۱۱۹ نفر کشته شدند.
• ۱۹ بهمن ۱۳۷۱ (۸ فوریه ۱۹۹۳): هواپیمای توپولف تی یو-۱۵۴ شرکت ایران ایرتور با یک هواپیمای سوخو-۲۴ متعلق به نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران در نزدیکی تهران تصادف کرد. در این حادثه ۱۳۴ نفر کشته شدند.

سایر سوانح

آخرین حادثه مربوط به هواپیمای توپولف در ایران، بهمن ماه سال ۱۳۸۸ رخ داد. در این حادثه، هواپیمای توپولف شرکت هواپیمایی تابان با ۱۵۴ مسافر در فرودگاه مشهد دچار آتش سوزی شد.

تابستان سال ۱۳۸۸ هم یک هواپیمای توپولف متعلق به خطوط هوایی کاسپین در مسیر حرکت به سمت ارمنستان در شمال ایران سقوط کرد و تمام ۱۶۸ مسافر و خدمه آن کشته شدند.

در سال ۱۳۸۵، چرخ هواپیمای توپولف ۱۵۴ متعلق به خطوط هوایی ایران ایرتور پس از فرود در فرودگاه مشهد ترکید که به انحراف و آتش گرفتن هواپیما منجر شد. در این حادثه دست کم ۲۸ نفر کشته و ۶۹ نفر هم مصدوم یا دچار سوختگی شدند.

در سال ۲۰۰۶ (میلادی) هم یک هواپیمای مسافربری توپولف با ۱۷۰ مسافر در شرق اوکراین سقوط کرد.

در سال ۲۰۰۲ (میلادی)، دست کم دو حادثه هوایی برای هواپیماهای توپولف رخ داد؛ در یکی از آنها که ۱۲ فوریه در ایران رخ داد، بر اثر برخورد یک توپولف ۱۵۴ متعلق به ایران ایر به کوه‌هایی در غرب ایران، تمام ۱۱۷ نفر مسافر و خدمه آن کشته شدند.

در حادثه‌ای دیگر در تابستان سال ۲۰۰۲ (میلادی)، ۷۱ مسافر که بیشتر آنها کودک بودند، کشته شدند. توپولف حامل این کودکان در مسیر حرکت از روسیه به سمت اسپانیا در آسمان جنوب آلمان، با یک هواپیمای باری بوئینگ ۷۵۷ برخورد کرد.

در سال ۲۰۰۱ (میلادی) هم دست کم دو حادثه برای هواپیماهای توپولف رخ داد؛ روز چهارم اکتبر سال ۲۰۰۱ (میلادی)، هواپیمای متعلق به خطوط هوایی سیبر روسیه که از تل آویو به سمت نووسبرسک سیبری می‌رفت، در میانه راه منفجر شد و تمام ۷۸ مسافر و خدمه آن کشته شدند.

روز سوم ژوئیه هم یک "توپولف ۱۵۴" در مسیر حرکت از اکاترینبورگ در کوه‌های اورال به سمت بندر ولادیوستوک روسیه، در نزدیکی شهر ارکوتسک سقوط کرد که باعث مرگ ۱۳۳ مسافر و ۱۰ نفر خدمه آن شد.

منابع

• سایت اینترنتی توپولف ۱۵۴
• پایگاه اطلاع رسانی سازمان هواپیمایی کشوری
• هواپیمای توپولف و نگاهی به سوانح اخیر آن

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Tupolev Tu-۱۵۴»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۲۱ ژانویه ۲۰۰۸).

پانویس

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ توپولف-۱۵۴ موجود است.