تاق قوسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
تاق قوسی پل ورسک

تاق قوسی سازه‌ای است که برای انتقال بار عمودی وزن به تکیه‌گاهها در یک دهانه ایجاد می‌شود. قدمت تاق‌های قوسی به دو هزار سال پیش از میلاد و به منطقه میان‌رودان باز می‌گردد. تاق قوسی از لحاظ شکل هندسی به انواعی همچون نیم‌دایره، قوس گوتیک، قوس نوک‌تیز، بیضوی، سهموی و زنجیروار تقسیم می‌شود. شکل‌های سهموی و زنجیروار به دلیل تغییر جهت تقریباً کامل بارهای عمودی به بار در امتداد قوس (بار محوری) قوی‌ترین انواع تاق قوسی شناخته می‌شوند. چنین تاق‌هایی معمولاً برای پوشش دهانه به اجزای اضافی نیازی ندارند.[۱]

نقش باربر[ویرایش]

از آنجا که بسیاری از مصالح ساختمانی قدیمی (مانند سنگ و آجر) علی‌رغم مقاومت مناسب در برابر تنش فشاری مناسب، توانایی کمی برای تحمل تنش کششی داشتند، طرح قوسی شکل تاق می‌توانست بسیار مفید واقع شود. در یک تاق قوسی، بخش بسیار زیادی از بار عمودی فاقد لنگر خمشی بوده و بنابراین هیچ عضوی از تاق، تحت تنش کششی قرار نخواهد گرفت. اشکال تاق‌های قوسی آن است که نیروی افقی دور کننده به تکیه‌گاه‌های خود وارد می‌کند که در قوس‌های بزرگ می‌تواند مخرب باشد. گاهی این نیرو توسط یک عضو کششی در پائین قوس خنثی می‌شود.[۲]

شرط عملکرد قوس سختی جانبی کافی هر دو تکیه گاه قوس است به منظور ایجاد جفت نیروی واکنش افقی تکیه گاه‌ها. در مورد بعضی پل‌ها، جناحین پل قوسی یا همان تکیه گاه‌های آن کوه و صخره بوده و این سختی کاملاً تامین می‌شود. در مورد قوس‌های کوچک هم سختی دیوارهای تکیه گاهی این نیاز را برآورده می‌کند. در صورت وجود تکیه گاه‌های نامناسب (انعطاف‌پذیر) از یک عضو کششی استفاده شده که دهانه قوس یا جناحین را کاملاً به یکدگیر می‌بندد.

بارگذاری[ویرایش]

نسبت اندازهٔ دهانهی یک تاق به افراز آن خیز نامیده می‌شود. هرچه عدد مربوط به خیز بیش‌تر باشد مولفهٔ افقی نیرو کوچک‌تر شده و سازه قابل کنترل‌تر است.
تاق‌ها با توجه به اندازهٔ خیزشان معمولاً به سه دسته تند، کند و خفته تقسیم می‌شود.

شکل تاق[ویرایش]

طاق‌ها در تاریخ معماری با دو قوس تیزه‌دار و مازه‌دار وحود داشته‌اند. در ایران غالباً طاق‌هایقبل از اسلام مازه‌دار و طاق‌های دورهٔ اسلامی تیزه دار بوده‌اند.

اصطلاحات مربوط به تاق در معماری اسلامی[ویرایش]

  • تویزه :در اصطلاح معماری اسلامی به باریکه تاق قوسی باربر تویزه گفته می‌شد.
  • تبره ضخامت یک تویزه
  • خیز نسبی افراز به دهانه یک تویزه
  • پاراستی بخش پایینی قوس که به صورت عمودی در امتداد دیوار بالا می‌رود
  • پای تاق محل اتصال تویزه به دیوار باربر
  • کیز گودی روی دیوار برای شروع قوس
  • گاز تکه‌های آجر یا سفال که فضای خالی بین درز مثلثی را پر می‌کنند.

تاق پر با لب بند رومی[ویرایش]

در تاق‌هایی که به روش پر چیده می‌شوند، هرگاه سطح پوشانده شده با این تاق از طول زیادی برخوردار باشد، در بخش پایانی تاق، و در نواری به پهنای نصف دهانه تاق، از چنین جزییاتی برای بستن لبه تاق سود برده می‌شود. ساختمان‌های بنا شده با مصالح بنایی معمولاً مدتی پس از برپاشدن دچار سرسفتی می‌شوند که این مسئله در تاق‌های پر نهایتاً منجر به فروافتادن خشت‌ها می‌گردد که اصطلاحاً بدان پرپرشدن گفته می‌شود.

برای پیش‌گیری از وقوع چنین مسئله‌ای، ترکیبی از چیدمان پر (ضربی) و رومی (رگی) در بخش انتهایی طول تاق به کار می‌رود.

روش کار بدین صورت است که از مقطع موردنظر، در هر رگ پر، در هرکدام از دو انتهای پهنای تاق یک خشت در ادامه نوارهای رومی دوسو افزوده شده و سپس میان آنها با رگ پر چیده می‌شود. و این روال تا انتهای طول تاق پیوسته ادامه می‌یابد. در این حالت، به سبب محصور شدن مداوم رگ‌های پر میان رومی در دوسو، احتمال ریزش خشت‌ها، چه در حین اجرا و یا در اثر سرسفت شدگی پس از ساخت، به کمترین میزان می‌رسد.

لازم به یادآوریست که این نوع چیدمان ترکیبی (رومی و ضربی) در برخی موارد نیز تنها به عنوان تزیینات در تاق‌ها به کار می‌رود.[۳][۴]

تاق جهازه[ویرایش]

تاق جهازه، که معمولاً در دهانه‌های کوچک اجرا می‌شود. به عنوان محدوده‌ای انتقالی میان جرزها و سقف، و در واقع شبیه به یک نعل‌درگاه آجری است که از یک سو بار سقف را به جرزها منتقل نموده، و از سوی دیگر شرایط تکیه گاهی لازم را برای نشستن تاق مدور بر مجموعه راست گوشه زیرینش آماده می‌سازد، اجرای تاق جهازه به این صورت است که نخست سازنده بر روی یک نعل‌درگاه چوبی، و یا گاه نیز مستقیماً از میانه طول هرکدام از اضلاع چهار دیواری زیر، اقدام به زدن تاق نمایی با چیدمان تیغه می‌نماید. پس از چند رگ اولیه، چیدن این تاق به شکل لاریز ادامه یافته؛ با رسیدن به تراز موردنظر، اجرای تاق اصلی آغاز می‌گردد.

نعل درگاه آجری، همان چند رگ لاریز شده است که بار تاق را به جرزها انتقال می‌دهد.[۵]

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. Wikipedia, the free encyclopediaArch (بازدید: ۲۵ شهریور ۸۹)
  2. Wikipedia, the free encyclopediaArch (بازدید: ۲۵ شهریور ۸۹)
  3. سبک شناسی معماری ایرانی، محمدکریم بیرنیا
  4. ترمینولوزی معماری اسلامی / جهاد دانشگاهی تهران
  5. سبک شناسی معماری ایرانی، محمدکریم بیرنیا
  • ترمینولوژِی معماری اسلامی /جهاد دانشگاهی پردیس هنرهای زیبا