برازجان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
برازجان
بُرازگون - برازگو
Hoseinyeh-Borazjan.JPG
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان بوشهر
شهرستان دشتستان
بخش مرکزی
نام(های) دیگر برازجون
سال شهرشدن ۱۳۰۷
مردم
جمعیت ۹۵،۴۴۹ نفر
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۸۰ متر
اطلاعات شهری
شهردار مهندس ماشاءالله احمدی[۱]
ره‌آورد خرما، ارده، نان محلی
پیش‌شماره تلفنی ۰۷۷۳
وبگاه borazjancity.ir
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به شهر شهیدپرور و تاریخی برازجان خوش آمدید

شهر بُرازجان مرکز شهرستان دشتستان واقع در استان بوشهر در ایران است.
برازجان دومین شهر بزرگ استان بوشهر است و در ۶۵ کیلومتری شمال شرق بندر بوشهر و بر سر راه ارتباطی و بازرگانی شیراز به بوشهر و در ارتفاع ۸۰ متری از سطح دریا واقع شده است.

نام های قدیم شهر به ترتیب تااوکه، برازگان و برازجان بوده است. برازجان یکی از مراکز تمدنی در دوران هخامنشی به شمار می آید. بقایای کاخ کورش در برازجان پیدا شده است.

اطراف برازجان میتوان مناظر زیبایی از نخلستان ها دید. این نخلستان ها متراکم ترین نخلستان های کشورند. همچنین دژ برازجان بزرگ ترین بنای تاریخی استان بوشهر است.

مردم شهر به یکی از گویش های لری صحبت می کنند که دشتستانی نام دارد.

وجه تسمیه[ویرایش]

درباره وجه تسمیه برازجان روایت های زیادی وجود دارد، از جمله:

  • برازجان متشکل از دو جز است: (بُراز) بمعنی شخص بزرگ و ارجمند و (جان) که تغییرشکل یافته ی (گان) است،پسوند مکان میباشد.برازجان بمعنی جایگاه بزرگان. فرصت الدوله شیرازی نیز در آثار عجم آورده است: «برازجان را برازگان نیز گویند»[۲]
  • از کلمه گرازدان گرفته شده است: زیرا در گذشته اطراف شهر گراز وجود داشته است. [۳]

تاریخ[ویرایش]

تاریخ برازجان به سه دوره تقسیم میشود:

  1. پیش از اسلام
  2. صدر اسلام تا صفویه
  3. صفویه تا کنون

دوران پیش از اسلام(باستان)[ویرایش]

سابقه شهر برازجان به دوران هخامنشیان بازمیگردد. در دهه 50 شمسی به طور تصادفی کاخ زمستانی کورش در چرخاب برازجان کشف گردید. همچنین بقایای کاخ دیگری نیز به نام بردک سیاه کشف شده است. نام قدیم شهر برازجان تااوکه بوده است.

هنگام حمله اعراب به دشتستان، مردم محلی مقاومت کردند و در جنگ گناوه (توج) شکست خوردند. رهبرشان نیز به کشتن رفت.

دوران پس از اسلام تا صفویه[ویرایش]

در دوران اسلامی برازجان رونق داشت. ابوالقاسم پسر احمد جیحانی جغرافی دان قرن چهارم هجری در کتاب اشکال العالم نام برازجان را در کنار شهر های فارس قدیم همانند کازرون و کمارج آورده است. برازجان چند نوبت خراب و باز ساخته شده است.

دوران صفویه تا کنون[ویرایش]

اولین تفنگچیان ایران در دوران صفویه از مردم جنوب و دشتستان بودند. در دوره افشاریه مردم برازجان برضد نادرشاه شوریدند.

حدود 300 سال پیش شخصی به نام حسین خان بر دشتستان حکومت میکرد. یکی از خادمان وی به نام ملاعلی از او تقاضا کرد تا یک آبادی احداث کند. به وی اجازه داده شد. ملاعلی بر روی خرابه های شهر قدیمی برازجان، آبادی اش را بنا کرد. برازجان جدید به سرعت به دلیل موقعیت جغرافیایی پیشرفت کرد و بر جمعیت آن افزوده شد. حسین خان با عدم پرداخت خراج از سوی برازجان مواجه شد و به آن یورش برد. برازجان را تخریب و کشتار نمود. مردم شهر، برازجان را در محله «چاه آب خطیری» بازسازی کردند. دوباره حسین خان به شهر تاخت و آن را ویران کرد. شاه منصور پسر ملاعلی در محله قلعه شهر را بازسازی نمود و مستحکم ساخت. در سومین حمله حسین خان به شهر، منصور خان با یارانش به مقابله او شتافت در جنگی که در بنداروز در گرفت برازجانی ها پیروز شدند و بدین ترتیب شهر از خطر نجات یافت. [۴]

در دوران زندیه، برازجان و دشتستان رو به اعتلا گذاست. لطفعلی خان زند در هنگام نبرد با قاجاریان به برازجان پناه آورد و 300 تفنگچی به کمکش آمدند.[۵] در دوران قاجاری نیز در کتابهای مختلف از جمله فارسنامه ناصری و سفرنامه های مختلف از جمله لرد کرزن و محمدعلی سیاح محلاتی و ... درباره قصبه برازجان یا شهر برازجان اشاراتی وجود دارد. [۶] [۷]

خوانین برازجان[ویرایش]

معروف ترین خان های برازجان یکی سالم خان و دیگری میرزامحمدخان غضنفرالسلطنه برازجانی میباشند.

سالم خان فردی نیکوکار بود و خدماتی ارزنده در زمان خود به برازجان تقدیم داشت، از جمله حمام سالم خانی و قنات سالم خانی که سالها مورد استفاده مردم بود.

میرزامحمدخان دارای نبوغ سیاسی بود و ذوقی شاعرانه داشت. در جریان جنگ جهانی اول وی رشادت ها به خرج داد و با انگلیسی ها در سربست چغادک جنگید. در جریان خلع سلاح جنوب در زمان پهلوی از خود مقاومت نشان داد و سرانجام در سال 1308 به دست عاملان پهلوی و با زبان روزه در منطقه پشت کوه به شهادت رسید و در شاه پسرمرد به خاک سپرده شد. [۸]

جمعیت[ویرایش]

بر اساس سرشماری رسمی سال ۱۳۹۰ این شهر با جمعیت ۹۵،۴۴۹ نفر، دومین شهر پرجمعیت استان بوشهر است.[۹] جمعیت آن در سال ۱۳۸۵ برابر با جمعیت ۹۲٬۲۲۱ نفر بوده است.

بیشترین رشد جمعیت برازجان بین سالهای 55 تا 65 بود که از 31611 به 67052 نفر رسید. افزایش نرخ جمعیت برازجان بیشتر به خاطر مهاجرت روستاییان به شهر بوده است. همچنین در زمان جنگ عده ای از خوزستانی ها به برازجان آمدند و در شهرک فتح جاداده شده اند.[۱۰] استان بوشهر دارای بیشترین رشد جمعیت کشور است. [۱۱]

طبیعت[ویرایش]

مردی در حال چیدن خرما (برازجان)

کوهها[ویرایش]

گیسکان، کوهستان سر به فلک کشیده و استوار چون مردم دشتستان، در شرق برازجان قرار دارد. مرتفعترین قله برازجان "قله پراس" به ارتفاع ۱۸۵۰ متر می‌باشد که در منطقه گیسکان واقع شده است.

رودها[ویرایش]

رود شاپور (با ۲۳۰ کیلومتر طول) و دالکی (با ۲۱۵ کیلومتر طول) و رود حله و رود فصلی معروف آردو در برازجان، از رودهای معروف شهرستان هستند.

درختان[ویرایش]

از درختان معروف این سرزمین نخل، گز، کهور، بادام کوهی (به گویش محلی: اهلوک)، خَرگ (استبرق) و کُنار را می‌توان برشمرد.

حیوانات[ویرایش]

از حیوانات بومی هم می‌توان به گراز، بزکوهی، مارمولک و گوسفند و از پرندگان هم به کلاغ زاغی (قلاسوزوک)، فنچ تاجدار، فنچ مجنون، تیهو، چغول و سینه سرخ و بلبل اشاره کرد.

اقتصاد[ویرایش]

کشاورزی[ویرایش]

برازجان قطب کشاورزی استان است و کشاورزی آن قدمتی ۷۰۰۰ ساله دارد. مجموع اراضی مزروعی این شهرستان ۲۴۰‎،۰۰۰ هکتار است. مهمترین محصول کشاورزی آن خرما است که از بیش از ۱۰‎،۰۰۰،۰۰۰ اصله نخل به دست می‌آید. شایان ذکر است که برازجان متراکم ترین نخلستان ایران را دارد. مهمترین انواع نخل در این منطقه کبکاب، خاصه، قصب و شیخالی هستند. بیشترین کلزا، کاهو، تنباکو و گندم استان در دشتستان به دست می‌آید.

صنعت[ویرایش]

شهرک صنعتی بزرگ برازجان و شهرک صنعتی خوشاب دو شهرک صنعتی دشتستان هستند. از مهمترین کارخانه‌های آن می‌توان به سیمان دشتستان، گچ، دو کارخانه آرد، موادغذایی، دستمال کاغذی مبارک و وسایل بهداشتی، ایزوگام، لوله پلی اتیلن و صنایع مرتبط با نخیلات اشاره کرد.

مردم[ویرایش]

زبان[ویرایش]

نوشتار اصلی: گویش دشتستانی

مردم برازجان به گویش دشتستانی صحبت می کنند. این گویش، یکی از گویش های زبان لری است که البته با فارسی آمیخته است. دشتستانی جزو گویشهای جنوبی لری دسته بندی میشود. گویشوران این گویش، کاملا سخنان لرهای کهگیلویه و بویراحمد و لرهای خوزستان و فارس را می فهمند ولی این گویش با لری خرم آباد بسیار متفاوت است به طوری که قادر به برقراری ارتباط نیستند. مردم گناوه و دیلم نیز به گویش دشتستانی صحبت می کنند.

دین و مذهب[ویرایش]

بیشترساکنین برازجان مسلمان و شیعه مذهب هستند. تعداد معدودی سنی مذهب اند. مردم برازجان در ماه محرم با عزاداری ها و مراسم تعزیه و سینه زنی و زنجیر زنی، عشق خود به سالار شهیدان (ع) نشان می دهند. تمام شهر در چنین روز هایی سیاه پوش می شود. نوحه خوانان مشهوری در سطح استان در برازجان ساکن اند و قطعه های شور انگیزی در سوگ امام حسین (ع) خوانده اند.

تا پیش از سال 1357 چند خانوار یهودی در برازجان سکونت داشتند. آنها بیشتر در اطراف بازار روز برازجان ساکن بودند. یهودیان برازجان به زرگری و بزازی و فروش مشروبات الکلی و دعا نویسی اشتغال داشتند. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران همه ی یهیودیان ساکن برازجان یا به اسرائیل مهاجرت کردند یا شیراز. [۱۲]

فرهنگ[ویرایش]

غذاهای محلی[ویرایش]

با توجه به اقلیم گرم و خشک برازجان، ساکنین برازجان از گذشته تا به امروز به غذا های به خصوصی روی آورده اند که معمولا مزه ی تند و ترش دارند. همچینین نزدیکی به دریا باعث شده فرآورده های دریایی به وفور در اختیار مردم قرار گیرد. از این دسته غذاها می توان به قلیه ماهی و میگو ، دال عدس ، پَهتی چُندُر، اُوداغک(اِشکنه)، لِلَک، رشته تِپَک اشاره کرد. [۱۳]

بازی های محلی[ویرایش]

ضرب المثل های محلی[ویرایش]

در گویش دشتستانی و به خصوص شهر برازجان، ضرب المثل ها و کنایات زیادی وجود دارد که به برخی از آن ها اشاره میشود:

تو اُو ریدن کار گایه (فارسی: در آب ریدن کار گاو است): خرابکاری فرد مشخص

اُو شیرین نه ماله خره (فارسی: آب شیرین برای خر نیست)

سگ دمه خونِی صاوش زوون داره (فارسی:سگ پیش خانه صاحبش زبان دارد)

دس بِیل ری کُلَهت تا باد نیَرِش (فارسی: دست بگذار روی کلاهت تا باد آن را نبرد): حواست به خودت باشد. [۱۴]

اصطلاحات محلی[ویرایش]

در شهر برازجان در کنار گویش دشتستانی، اصطلاحاتی نیز به کار می رود که در زیر آورده شده است:

  • هشصد(هشتصد): ای والله، آفرین، لایک(پسند) مردم برازجان [۱۵]
  • ریپ: معادل اصطلاح «زرشک» در لهجه تهرانی
  • بیشتر: اکثرا برای شوخی به کار میرود.

شعرهای محلی[ویرایش]

مراکز آموزش عالی[ویرایش]

دانشگاه آزاد واحد برازجان معاون آموزشی آن حمیدرضا فرمانی است ، دانشگاه پیام نور، دانشکده کشاورزی، دانشگاه جامع علمی و کاربردی، مرکز تربیت معلم شهید رجایی، دبیرستان‌های تیز هوشان، مدرسه علمیه ۱۴ معصوم (ع) آقایان و حضرت رقیه (س) (بانوان) و مدرسه راهنمایی شاهد محمد رسول الله مراکز آموزش عالی دشتستان هستند که همگی در برازجان قرار دارند.

مراکز علمی کمک درسی دانش آموزان[ویرایش]

آموزشگاه زبان رایحه، آموزشگاه زبان قائدی ۱و۲و۳، آموزشگاه زبان پیک زبان، آموزشگاه زبان نسیم دانش، کانون فرهنگی آموزش قلم چی، موسسه گاج، موسسه پارسه، موسسه گزینه دو، آموزشگاه علوی، موسسه علمی آزاد پویان، موسسه فنی و حرفه‌ای جوانه، مرکز علمی آموزشی خلیج فارس تنها ارائه دهنده بورسیه کمک آموزشی به دانش آموزان در شهر برازجان

نشریه‌ها[ویرایش]

  • اتحاد جنوب اولین نشریه برازجان است که به مدیر مسئولی اکبر صابری ۲۶ اسفندماه ۱۳۷۷ اولین شماره آن منتشر شد و تاکنون بدون وقفه منتشر شده‌است. این نشریه که گستره استانی دارد از نشریات منتقد دولت نهم و دهم بود و دارای مخاطبان فراوانی است.
  • دریای جنوب از دیگر نشریه‌های برازجان است که دفتر مرکزی آن اخیراً به بوشهر منتقل شده است.
  • آوای توج هم دیگر هفته نامه برازجانی اکنون دیگر چاپ نمی‌شود.
  • سفیر دشتستان هم دیگر نشریه برازجان بود که با انتشار مقاله‌ای در حمایت آیت‌الله حسینعلی منتظری، توسط ارشاد استان توقیف شد.

کتابخانه‌ها[ویرایش]

در برازجان سه کتابخانه بزرگ وجود دارد:

  • کتابخانه مرکزی شهر برازجان (واقع در در خیابان حسینیه اعظم)
  • کتابخانه شهید بهشتی
  • کتابخانه شهرداری، (دربرگیرنده حدود ۳۰،۰۰۰ جلد کتاب)

جاذبه‌های گردشگری[ویرایش]

جاذبه‌های طبیعی[ویرایش]

نخلستانهای سرسبز، شاهزاده ابراهیم در ۱۸ کیلومتری جنوب شرقی برازجان و ارتفاعات اطراف آن، کوهستان گیسکان (دشت نرگسی و بام بلند)، آبشار شول، آبشار فاریاب در پشتکوه، چشمه زیرراه در ۱۵ کیلومتری برازجان (روستای زیرراه)، چشمه آب گوگردی در دالکی، پارک جنگلی سرکره در ۸ کیلومتری جنوب برازجان، امامزاده شاه پسرمرد در بوشکان، سد انحرافی سرقنات، سد رئیسعلی دلواری (شبانکاره).

جاذبه‌های مذهبی[ویرایش]

امام زاده ابراهیم: بقعه امام زاده ابراهیم که در میان مردم محل به نام شاهزاده ابراهیم معروف می‌باشد در دوازده کیلومتری جنوب برازجان و در ارتفاعات گیسکان قرار دارد. بقعه امام زاده ابراهیم و روستای مجاور آن به نام ننیزک (یا نی نیزک) به وسیله یک جاده فرعی آسفالته که به جاده اصلی برازجان-اهرم می‌پیوندد بابرازجان مرکز شهرستان دشتستان در ارتباط است. طبق روایات تاریخی و سینه به سینه، امام زاده ابراهیم فرزند امام موسی کاظم است.

مساجد قدیمی برازجان: "مسجد فردوس"، "مسجد جنت" و "مسجد قلعه"

جاذبه‌های تاریخی[ویرایش]

آثار باستانی برازجان شامل کاخ زمستانی کوروش (چرخاب)، دژ برازجان، و تل مر می‌باشد. گور دختر و کوه قلعه واقع در کوههای گیسکان مجاور شهر برازجان از دیگر آثار باستانی این شهر بشمار می‌آید موقعیت و ویژگی آثار تاریخی برازجان:

  1. کاخ زمستانی کوروش هخامنشی: در جنوب غربی برازجان، با قدمتی حدود ۲۵۰۰ سال که تلاش برای یافتن بقایای آن ادامه دارد.
  2. گور دختر: در روستای پشت پر، بخش ارم، مشابه مقبره کوروش، متشکل از ۲۴ قطعه سنگ؛ متعلق به مادر یا دختر کوروش هخامنشی.
  3. کاخ بردک سیاه: در ۱۲ کیلومتری شمال غرب برازجان، روستای درودگاه؛ مربوط به داریوش هخامنشی که تلاش برای یافتن بقایای آن ادامه دارد.
  4. کوشک اردشیر: در مجاورت گوردختر؛ مربوط به عهد اردشیر ساسانی، ساخته شده با سنگ و ساروج.
  5. دژ برازجان یا کاروانسرای مشیرالملک: بعنوان نماد اصلی شهر برازجان در میانه شهر، مربوط به اوایل قاجاریه، ساخته شده از سنگ با نمای بسیار زیبا و منحصربه‌فرد. این بنا در زمان پهلوی زندان بوده (از زندانیان معروف: آیت‌الله طالقانی، مهندس بازرگان، آیت‌الله هاشمی رفسنجانی و...) و اکنون در حال بازسازی است. این بنای بسیار معتبر و مستحکم که به دژ برازجان یا کاروانسرای مشیرالملک برازجان معروف است، در مقابل میدان اصلی شهر برازجان قرار دارد و در سال ۱۲۸۸ قمری مطابق با سال ۱۲۵۰ شمسی بنا به دستور یکی از نیکوکاران شیراز به نام حاج میرزاابوالحسن خان مشیرالملک شیرازی با هزینه‌ای معادل چهل هزار تومان به پول آن زمان و با معماری استاد حاج محمد شیرازی ساخته شده است. مصالح بکاررفته آن تماماً سنگ و ساروج و تخته سنگ‌های بزرگ و کوچک در دیوار و کف است. بنا دارای چهار برج می‌باشد. مساحت آن: ۷۰۰۰ مترمربع با زیربنایی معادل ۴۲۰۰ مترمربع و ارتفاع هر برج: ۱۲٫۷۰ متر و دارای ۶۸ باب اتاق است.

همچنین کوه قلعه (در ارتفاعات شرق برازجان)، پل مشیرالملک (۲۴ کیلومتری شمال برازجان)، کاروانسرای دالکی، چهل خانه سعدآباد، قصر دختر و گوری گاه در تنگ ارم، قلعه سبز در شبانکاره، سد سبا در روستای کان سرخ وحدتیه (مربوط به هخامنشیان)، قلعه غضنفرالسلطنه در کوه قلعه، بازار قدیمی و سرپوشیده برازجان از جمله آثار تاریخی دشتستان هستند.

ره آورد[ویرایش]

مهمترین سوغاتی های برازجان عبارتند از: خرما، رطب، خارک، حصیر و محصولات بافته شده با برگ نخل و سایر فراورده های نخلیلات، ظروف سفالی، قالی، قالیچه، گبه، گلیم، نمد، گیوه، عبا، ملحفه، قبا، ارده (شیره کنجد)، قلیه ماهی و میگو، انواع حلوا، رنگینک؛ گرده و مشتک و انواع دیگر نان محلی، لورک و ماست و سایر لبنیات محلی، خاک شیر (درمان درد معده)، زیره، بنگو، گل گاوزبان و شنبلیله.

مشاهیر[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ماشالله احمدی شهردار برازجان شد وبگاه اتحاد جنوب، 18 مهرماه 1392.
  2. لغت نامه دهخدا، ذیل براز
  3. دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی، ص 129
  4. دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی، ص 131
  5. آخرین روزهای لطفعلی خان زند،سرهارفورد جونز، ترجمه هما ناطق و جان گرنی، انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم، صص 51 و 52
  6. ایران و قضیه ایران، لرد کرزن، ج2، ص 277
  7. فارسنامه ناصری، گفتار 2، ص 206
  8. دشتستان در گذر تاریخ، محمد جواد فخرایی، صص 135 و 136
  9. «نتایج سرشماری ۱۳۹۰» (اکسل). درگاه ملی آمار. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ آبان ۱۳۹۲. 
  10. دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی، ص 137 و 138
  11. درگاه ملی مرکز آمار ایران
  12. دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی، صص 327 و 328
  13. دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی، صص 345 تا 352
  14. دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی، صص 384 تا 392
  15. http://www.instm.ir

منابع[ویرایش]

  • دشتستان در گذر تاریخ، محمدجواد فخرایی
  • سیری در گویش دشتستان، طیبه برازجانی
  • نادرشاه افشار، پناهی سمنانی
  • شاه عباس کبیر، مریم نژاد اکبری
  • فرهنگ گویش دشتستانی،داریوش اکبر زاده
  • دلاوران دشتستانی؛ نوشته: اسماعیل شهر سبزی، ناشر: نوید شیراز.
  • جایگاه دشتستان در سرزمین ایران وتحولات اجتماعی برازجان؛ نوشته: سروش اتابک زاده.
  • دشتستان در گذر تاریخ؛ نوشته: محمد جواد فخرایی.
  • برازجان؛ نوشته: دکتر عبدالرسول خیراندیش، ناشر: آبادبوم.
  • دشتستان کبیر از جم تا تبریز؛ نوشته: عبدالله دشتی.

پیوند به بیرون[ویرایش]