ابرمتن

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

'اَبَرمتن[۱] یا فرانوشتار٬ (به انگلیسی: Hypertext) به رسانه‌هایی گفته میشود که ممکن است بر روی صفحه‌ی نمایشگر رایانه یا دیگر ابزارهای الکترونیکی به نمایش درآیند که می‌توانند دارای مراجعاتی (ابرپیوندها )به نوشته‌های دیگر باشند که با گزینش این مراجعات٬ (معمولاً به وسیله کلیک کردن با موشواره) می‌توان به گونه‌ی خودکار به نوشتار مرتبط دیگر رفت[۲]. برای آن به این گونه رسانه‌ها ابرمتن گفته می‌شود که این رسانه‌ها بیش از یک متن ساده هستند و از سویی سبک و قالب می‌پذیرند و نویسه‌های گوناگون را می‌توان در آن ویژه کرد که این فراتر از یک متن ساده است؛ و از سوی دیگر٬ این رسانه‌ها می‌توانند با عکس‌ها و صدا و ویدیو همراه باشند پس از این جهت نیز فراتر از یک متن هستند. بهتر است به ابرمتن٬ فرانوشتار گفته شود زیرا واژه‌ی hyper٬ به معنای «فرا» یا «فراتر» است نه «اَبَر» زیرا «اَبَر» بیان‌گر آن است که ماهیت٬ به قوت خود باقی است و تنها در کیفیات و عوارض٬ پیشرفت و والایی دارد و این در حالی است که واژه‌ی «فرا»٬ در بر گیرنده‌ی معنایی است که بیان‌گر استقلال یک ماهیت و بلکه والایی آن و اضافه شدن و فراتر رفتن به واسطه‌ی الحاق و مقارنت و پیوستن به ماهیات و عوارض مستقل دیگر است. برای نمونه اگر بگوییم ابررایانه٬ به معنای آن است که آن چیز که یاد شده٬ یک رایانه‌ی پرتوان و تندکار است؛ ولی اگر گفته شود که فرارایانه٬ به آن معنا است که آن چیز که یاد شده است٬ چیزی بیش از یک رایانه است. به جای واژه‌ی «متن» نیز بهتر است «نوشتار» گفته شود؛ پس تصمیم برای واژه‌سازی٬ نادرست است و باید به جای «ابرمتن»٬ «فرانوشتار» واژه‌گذاری شود. یک پرونده ابرمتن فایلی است که می‌تواند در‌بر‌دارنده‌ی ابرپیوندها و دستورهای نشان دهنده‌ی تصاویر و ویدیوها و پخش صدا و دیگر اندرونه‌های پویا باشد.

اگر فایل به جای متن، صوتی تصویری باشد در این صورت آن را ابررسانه (hypermédias) می‌نامند.

ابرمتن متنی است که بر صفحه نمایشگر یا سایر وسایل الکترونیکی نشان داده می شود و قابلیت ارجاع (ابرپیوند) به متون مرتبط دیگر را جهت دسترسی سریع برای خواننده فراهم می آورد و یا می توان در آن، متن را به تدریج در سطوح مختلف از جزئیات نشان داد. صفحات ابرمتن توسط ابرپیوندها با همدیگر مرتبط هستند که به طور معمول با اشاره موشواره یا فشار دکمه ای خاص از صفحه کلید و یا با اشاره بر صفحه نمایشگر لمسی از صفحه ای به صفحه دیگر منتقل می شوند. علاوه بر متون، گاهی ابرمتن توسط ابرپیوندها برای تشریح جدول ها، تصویرها و یا سایر صورت های ارائه مضمون به کار می‌رود. ابرمتن یک مفهوم بنیانی برای تبیین ساختار تارنمای جهان‌گستر[۳] که با برگه‌هایی که بیشتر به زبان نشانه‌گذاری ابرمتنی (زنگام) نوشته می شوند می باشد. ابرمتن یک بستر ارتباطی آسان و منعطف را جهت به اشتراک گذاردن اطلاعات در اینترنت فراهم می سازد.

واژه شناسی[ویرایش]

برای آن به این گونه رسانه‌ها ابرمتن گفته می‌شود که این رسانه‌ها بیش از یک متن ساده هستند و از سویی سبک و قالب می‌پذیرند و نویسه‌های گوناگون را می‌توان در آن ویژه کرد که این فراتر از یک متن ساده است؛ و از سوی دیگر٬ این رسانه‌ها می‌توانند با عکس‌ها و صدا و ویدیو همراه باشند پس از این جهت نیز فراتر از یک متن هستند. بهتر است به ابرمتن٬ فرانوشتار' گفته شود زیرا واژه‌ی hyper٬ به معنای «فرا» یا «فراتر» است نه «اَبَر» زیرا «اَبَر» بیان‌گر آن است که ماهیت٬ به قوت خود باقی است و تنها در کیفیات و عوارض٬ پیشرفت و والایی دارد و این در حالی است که واژه‌ی «فرا»٬ در بر گیرنده‌ی معنایی است که بیان‌گر استقلال یک ماهیت و بلکه والایی آن و اضافه شدن و فراتر رفتن به واسطه‌ی الحاق و مقارنت و پیوستن به ماهیات و عوارض مستقل دیگر است. برای نمونه اگر بگوییم ابررایانه٬ به معنای آن است که آن چیز که یاد شده٬ یک رایانه‌ی پرتوان و تندکار است؛ ولی اگر گفته شود که فرارایانه٬ به آن معنا است که آن چیز که یاد شده است٬ چیزی بیش از یک رایانه است. به جای واژه‌ی «متن» نیز بهتر است «نوشتار» گفته شود؛ پس تصمیم برای واژه‌سازی٬ نادرست است و باید به جای «ابرمتن»٬ «فرانوشتار» واژه‌گذاری شود. ابرمتن ترجمه واژه "hypertext" است. پیشوند انگلیسی -hyper از پیشوند یونانی "-ὑπερ" برگرفته شده است و به معنی "فرا" یا "ورا" می باشد و با پیشوند لاتین "-super" یک خاستگاه مشترک دارد. همچنین به معنای غلبه بر محدودیت های خطی قبلی از متن نوشتاری می باشد. واژه "ابرمتن" اغلب در مواردی که واژه "ابررسانه" (hypermedia) مناسب به نظر می رسد به کار می‌رود. در سال 1992 م.، نویسنده تئودور هولم نلسون – مبدع دو واژه "hypertext" و "hypermedia" در سال 1963 م. – می نویسد:

در حال حاضر لغت "ابرمتن" به طور عموم برای انشعاب و پاسخگویی متن پذیرفته شده است، ولی لغت متناظر "ابررسانه"، به معنی پیچیدگی انشعاب و پاسخگویی تصویرها، ویدئوها و صدا – مطابق متن – کاربرد خیلی کمتری دارد. درحالیکه به جای آنها از واژه نامأنوس "چند رسانه ای تعاملی" استفاده می شود: این واژه طولانی‌تر است، و بیانگر تفکر بسط ابرمتن نیست.
—  Nelson, Literary Machines, 1992

انواع و موارد کاربرد ابرمتن[ویرایش]

رسانه‌های ابرمتنی می توانند پایا (از پیش تهیه و بایگانی شده) و یا پویا (مداوم تغییرپذیر در پاسخ به داده های کاربران، مانند صفحات تارنمای پویا) باشند. ابرمتن پایا می تواند جهت ارجاع متقابل مجموعه های داده ها در سندها، نرم افزارهای کاربردی، و یا کتاب ها بر روی لوح های فشرده استفاده شود. پیوندهای بکاررفته در یک سند ابرمتنی به طور معمول بخش جاری ابرمتن را به سند مقصد جا به جا می کنند. ابرمتن می تواند نظام های بسیار پیچیده و پویایی از پیوند و ارجاع متقابل را توسعه دهد. شناخته شده ترین پیاده سازی ابرمتن، وب جهان گستر است، که برای اولین بار در سال 1992 م. گسترش یافته است.

تاریخچه[ویرایش]

در سال 1941 م. خورخه لوئیس بورخس اثر "باغ مسیرهای چنگالی" را به سبک داستان کوتاه به وجود آورد که به طور غالب به الهامی از مفهوم ابرمتن توجه دارد.[۴]

در سال 1945 م. ونیوار بوش مقاله ای در مجله "آتلانتیک مانسلی" به نام "همانگونه که ممکن است ما فکر کنیم" درباره یک دستگاه نمونه-ابرمتن در آینده نوشت و آن را "ممکس" نامید.

در سال 1963 م. تئودور هولم نلسون دو واژه ابرمتن و ابررسانه را در یک مدلی که برای ایجاد و استفاده از مطالب به هم پیوسته توسعه داده بود ابداع کرد.[۵]

در سال 1980 م. تیم برنرز لی نرم افزار ENQUIRE را به وجود آورد که یک نظام اولیه پایگاه داده های ابرمتنی و تا حدی شبیه ویکی بود ولی بدون علامت های نقطه گذاری ابرمتنی که البته تا سال 1987 م. ابداع نشده بود.

در آگوست 1987 م. شرکت اپل نرم افزار کاربردی HyperCard را که یک ابزار برنامه نویسی برای سیستم عامل مکینتاش بود منتشر کرد.[۶]

در سال 1990 م. تیم برنرز لی، بعدها به عنوان یک دانشمند در سرن، یک طرح جدید ابرمتنی در پاسخ به یک درخواست برای امکان ساده و سریع اشتراک اطلاعات در میان فیزیکدانان شاغل در سرن و سایر مؤسسات دانشگاهی، ارائه و بعدها مدل کرد. او این طرح را "وب جهان گستر" نامید.[۷]

در سال 1992 م. مرورگر لینکس به عنوان یک مرورگر اولیه اینترنت با قابلیت فراهم نمودن پیوندهای ابرمتنی در میان سندها پا به عرصه وجود گذاشت.

با انتشار مرورگرهای جدید، میزان زیاد بار روی وب جهان گستر باعث افزایش سریع سرورها از 500 عدد در سال 1993 م. به بیش از 10.000 عدد در سال 1994 م. شد. در نتیجه تمامی نظام های ابر متنی پیشین با موفقیت وب تحت الشعاع قرار گرفتند.

ابرمتن ادبی[ویرایش]

ابرمتن ادبی یکی از گونه‌های ادبیات الکترونیک و سبکی پذیرفته شده نزد این نویسندگان محسوب می‌شود که در آن از پیوندهای ابرمتنی استفاده می‌شود. در این حال خواننده از یک صفحه داستان با کلیک بر روی پیوندهای موجود در آن به صفحه دیگر می‌رود. این امر باعث ایجاد متنی تودرتو با ساختار غیرخطی می‌شود که این مورد در ایجاد شیوه روایی جدید به نویسنده کمک می‌کند. در نقدهای ادبی، از این گونهٔ ادبی با نام داستان ابرمتنی (Hypertext fiction) نیز یاد می‌کنند.[۸]

پانویس[ویرایش]

  1. اَبَرمتن واژهٔ مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی به جای hypertext در انگلیسی است. «جستجوی واژه‌های مصوب فرهنگستان». وب‌گاه رسمی فرهنگستان. بازبینی‌شده در ۲۹ بهمن ۱۳۸۹. 
  2. مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Hypertext»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۴جولای ۲۰۱۳).
  3. "Internet". West's Encyclopedia of American Law (definition). Free Online Law Dictionary. July 15, 2009. Retrieved November 25, 2008. 
  4. Hypertext and creative writing, The Association for Computing Machinery .
  5. Joyce, MI, Did Ted Nelson first use the word "hypertext" (sic), meaning fast editing" at Vassar College?, Vassar 
  6. Hawisher, Gail E., Paul LeBlanc, Charles Moran, and Cynthia L. Selfe (1996). Computers and the Teaching of Writing in American Higher Education, 1979–1994: A History Ablex Publishing, Norwood NJ, p. 213
  7. WorldWideWeb: Proposal for a HyperText Project, The World Wide Web consortium .
  8. Michael Joyce, Nonce Upon Some Times: Rereading Hypertext Fiction, Modern Fiction Studies 43.3 (1997) 579-597

منابع[ویرایش]

  • 1992 -From Memex To Hypertext by James M. Nyce and Paul Kahn- Boston: Academic Press- U.S.A
  • Canonising Hypertext: Explorations and Constructions (Continuum Literary Studies) by Astrid Ensslin- Key Phrases- 2007- London
  • Cybertext: Perspectives on Ergodic Literature by Espen J. Aarseth- Johns Hopkins University Press- 1997- Baltimore, MD, USA