بیان جهت در کالبدشناسی

تصویری از مغز با دید افقی

بیان جهت در کالبدشناسی، بیان جهت در آناتومی یا اصطلاحات استاندارد جهت‌های آناتومیک برای توصیف مکان کالبد جانوران از جمله انسان استفاده می‌شود. معنای اصطلاحات کالبدشناسی که به‌کار می‌روند، بستگی به دوپا یا چهارپا بودن جاندار می‌تواند تغییر کند.

علاوه بر این، برای برخی از جانداران مانند بی مهرگان، برخی از اصطلاحات ممکن است اصلاً معنایی نداشته باشند. به عنوان مثال، جانوری که به صورت شعاعی متقارن است، هیچ سطح قدامی نخواهد داشت، اما همچنان می‌تواند توصیف‌هایی مانند ابتدایی و انتهایی داشته باشند.

سازمان‌های بین‌المللی، واژگانی را تعیین کرده‌اند که اغلب به عنوان استاندارد برای زیرشاخه‌های کالبدشناسی استفاده می‌شوند. به عنوان مثال، واژگان کالبدشناسی برای انسان و نامینا آناتومیکا برای جانوران به کار می‌رود.

اینها به متخصصانی که از اصطلاحات تشریحی استفاده می‌کنند، مانند کالبدشناسان، دام‌پزشکان و پزشکان اجازه می‌دهد تا مجموعه استانداردی از اصطلاحات را برای برقراری ارتباط واضح با موقعیت یک ساختار داشته باشند.

صفحه‌ها

در کالبدشناسی انسانی، بدن را با سه صفحهٔ عمود برهم می‌توان تقسیم کرد. در تصویربرداری پزشکی، گاهی به جای واژهٔ «صفحه» از واژه‌های «دید»، «برش» یا «مقطع» نیز استفاده شده است.

۱- صفحۀ هوریزنتال (افقی)

صفحه افقی: بدن را به بالاتنه و پایین‌تنه افراز می‌کند. صفحه هوریزنتال، افقی، آگزیال (محوری)، یا عرضی-محوری یا بالایی-پایینی صفحه‌ای است که بدن را به قسمت‌های تحتانی یا دمی (کودال) و فوقانی یا سری (کرانیال) تقسیم می‌کند.

۲- صفحۀ کرونال (عمودی)

صفحه کرونال: بدن را به جلو و پشت افراز می‌کند. صفحه کرونال (تاجی) یا فرونتال (پیشانی) یا میانی/پس‌وپیش صفحه‌ای عمودی است که بدن را به قسمت‌های خَلفی یا پس و قُدامی یا پیش تقسیم می‌کند. مانند آنکه اعصاب نخاعی که از مهره‌های کمری خارج می‌شوند به دو شاخه تقسیم می‌شوند شاخه خلفی که به پوست کمر نزدیک‌تر است را پشتی یا دورسال و شاخه قدامی را که به شکم نزدیک‌تر است، شکمی یا ونترال می‌نامند.

۳- صفحهٔ ساژیتال (میانی)

صفحه ساژیتال: بدن را به دو نیمهٔ راست و چپ افراز می‌کند. صفحه ساژیتال یا میانی (یا سهمی) یا چپ‌راستی صفحه‌ای عمودی است که بدن را به قسمت‌های چپ و راست تقسیم می‌کند. اندام‌های نزدیک‌تر به صفحه ساژیتال را می‌توان داخلی‌تر یا میانی‌تر یا مدیال نامید و اندام‌های دورتر را خارجی، بیرونی، کناری یا لترال. مانند آنکه چشم داخلی‌تر از گوش است و گوش لترال یا خارجی‌تر از چشم.

محورها

محورهای اصلی بدن انسان

محورهای بدن خطوطی هستند که جاندار حول آنها تا اندازه‌ای متقارن است. برای این منظور، دو انتهای جاندار در نظر گرفته می‌شوند و محور بر اساس آن جهت‌ها نام‌گذاری می‌شود. موجودی که از هر دو سو متقارن است، دارای سه محور اصلی عمود برهم است. موجودی که گرد است یا متقارن نیست، ممکن است محورهای مختلفی داشته باشد.[ محورهای اصلی بدن انسان عبارتند از:

• محور جلو-عقبی (قدامی-خلفی) (به انگلیسی: anteroposterior) یا محور پشتی-شکمی (ظهری-بطنی) (به انگلیسی: dorsoventral) یا محور سهمی (به انگلیسی: sagittal)
• محور سری-دمی (به انگلیسی: cephalocaudal) یا (به انگلیسی: craniocaudal) یا محور طولی (به انگلیسی: longitudinal)
• محور چپ-راستی (به انگلیسی: left-right) یا محور افقی (به انگلیسی: horizontal) یا محور جلویی (به انگلیسی: frontal)

دور و نزدیک (ابتدایی و انتهایی)

نزدیک‌ترین بخش یک عضو از سمت تنه یا محور اصلی بدن را نزدیک یا ابتدا (یا پروگزیمال) و دورترین بخش آن را دور، انتها (یا دیستال') می‌نامند. مانند آنکه در اندام فوقانی بازو نزدیک‌تر (پروگزیمال) و مچ دست دورتر (دیستال) است یا در انگشتان بند اول که به کف دست متصل است، بند نزدیکتر پروگزیمال و بند آخر دورتر (دیستال) است.

درونی و بیرونی

در اعضایی که حفره‌مانند یا لوله‌مانند هستند، سطح داخلی را درونی (اینترنال) و سطح خارجی را بیرونی (اکسترنال) می‌نامند، مانند روده که مواد غذایی در سطح درونی آن قرار دارند.

دندان

هر دندان پنج وجه دارد: وجه زبانی (لینگوال) که به زبان برخورد می‌کند؛ وجه فکی یا بوکال که به سطح داخلی گونه‌ها برخورد می‌کند؛ وجه مزیال یا میانی که به سمت دندان جلویی می‌باشد؛ وجه دورتر (دیستال) که به سمت دندان عقبی (مانند آسیا) می‌باشد؛ وجه سطحی-تماسی (اکلوزال) که در برابر سطح جویدنی دندان‌ها در برا یکدیگر قرار می‌گیرد.

جستارهای وابسته

• بیان حرکات در طب
• دید چپ‌راستی
• دید فوقانی-تحتانی
• دید بالایی-پایینی