کاهگل

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
سقف کاهگلی در معماری کویر مرکزی ایران
خانهٔ کاهگلی در کوخرد هرمزگان

کاهگل ملاتی است که در معماری ایران به خصوص در مناطق کویر مرکزی ایران به کار می‌رود.[۱] کاهرنگ یا کاهگل پلیمری آب بند نیز از مصالح جدید است که مشکلات کاهگل را از بین برده.[۲]

ترکیب کاهگل[ویرایش]

ملات کاه گل از مخلوط کاه،خاک رس و آب به صورت آخوره به دست می آید. این ملات را به خوبی ورز میدهند تا حدی که ملات به بیل نچسبد وبه راحتی جدا شود و از آن برای دیوارهای محور کننده به صورت چینه ای استفاده میکنند.

خصوصیات[ویرایش]

کاه را برای مقابله با ترک خوردن گل به آن اضافه میکنند(برای ساخت هر متر مکعب کاه گل حدود 45 الی 50 کیلوگرم کاه مورد نیاز است.) و در مناطق کویری که کاه یافت نمیشود به آن خارشتر (خار آدور)اضافه میکنند. این ملات در مقابل رطوبت و حرارت عایق بسیار خوبی است و از نظر دوام اگر اصولی تهیه شود سالها مقاومت میکند.ملات کاه گل یک ملات هوایی است و در مقابل تابش آفتاب و یا حرارت غیر متقیم و در هوای آزاد خشک مکیشود. در صورتی که ضخامت ملات کاه گل 20 الی 30 سانتیمتر باشد عایق رطوبتی خوبی است. از نقاط ضعف کاهگل نیز فرسایش براثر بارش باران و باد است که ایجاد گرد وخاک مینماید است. با چسبهای آب پایه جدید آکریلیکی میتوان این مشکل را مرتفع کرد. www.korian.ir

تاریخچه[ویرایش]

در زمانى نه چندان دور در تمام شهرها اغلب ساختمان‌ها با خشت خام، گچ و کاهگل بنا شده بود.قدمت ملات کاه گل به 4000سال ق.م میرسد. در لایه سوم تپه سیلک، د کاخ های هفده گانه تخت جمشید، در بناهای پاسارگاد و شوش،بناهای اشکانی(کاخ فیروز آباد و ایوان مدائن)و مجموعه ی ارگ بم کاربرد کاه گل را میتوان به وفور دید.همچنین در بنا های دوره ی اسلامی از این ملات به عنوان یکی از عناصر و ساختمایه بسیر موثر استفاده شده است.

مقدار و نوع کاه[ویرایش]

مقدار و نوع کاه در تهیه ملات کاه گل با کاربردهای مختلف نقش مهمی دارد که به شرح زیر ارائه میشود: کاه چرونده که به کاهی گفته میشود که از دهان احشا افتاده بر اثر بازدم و بزاق حیوان به رنگ زرد تبدیل شده است. این کاه به کاه نرم نیز معروف است و برای اندود پشت بام و بدنه استفاده میشود. کاه گل گندیده اگر کاه بیش ازحد در آب بماند تبدیل به لجن میشود و تولید کرم میکند .پس از کاربرد این ملات کرم ها از بین رفته و منفذ هایی ایجاد میکنند که سبب نشست و نفوذ آب میشود. کاه گل گندیده بد بو وسیاه رنگ است و مصرف آن در بناهای خشتی توصیه نمیشود. برای تهیه یک متر مکعب کاه گل در حدود 40 تا45 کیلوگرم کاه،1،08 متر مکعب خاک رس و 414 لیتر آب مود نیاز است.نوع دیگیری از کاه گل وجود دارد به نام پالینه که در مناطق مرطوب استفاده میشود. در صورتیکه مقدار کاه در کاه گل بسیار کم باشد به آن نیمچه کاه میگویند.

کاربرد[ویرایش]

از ملات کاه گل به عنوان عایق رطوبتی و حرارتی به صورت اندود پشت ام ،پوشش سطوح داخلی و خارجی فضاهای معماری خشتی، حفاظت از دیوارهای خشتی، نگهداری توفال های سقف با ضخامت مناسب، تهیه ی خشت خام و پوشش دیوارهای آجری برای اندود گچ استفاده میشود.در نواحی کوهستانی بجای اندود و پوشش گاه گل از ترکیب خاک رس، شن و سنگ ریزه استفاده میکنند. در برخی موارد نیز برای ایجاد نوعی اندود مقاوم در زیر آب از ترکیب خاک رس، کاه و نمک استفاده میشود. کاربرد این نوع اندود را در جام های نور گیر حمام ها میتوان شاهد بود. این مصالح به طرز شگفتى با زندگى ایرانى تناسب داشته و شگفتى‌هایى را در خود دارد. کاهگل در قالب تناسبات دلپذیر ترکیب با کاشى، چوب و یا سنگ و مصالحى مشابه ترکیب شده و معماران ایرانى از آن‌ها براى تزیین ساختمان‌ها کمک گرفته اند. در مجموع شهر ایرانى براى مردم این سرزمین با خصوصیاتی معین و با یک معمارى موزون، اصیل و تناسبات زیبا بنا شده است. با بهره گیرى از این مصالح و بر روى فلات ایران، در چشم انداز شهرها، بام‌هاى کاهگلى میان آدمیان و حرارت خورشید حفاظ مى شده اند. بدین ترتیب بادگیرها شهر را تهویه کرده، نورگیرها به تالارها و هشتى‌ها سایه ی روشن ملایمى مى داده اند و حیاط‌هاى گود که اطاق‌ها آن‌ها را دور مى زده اند با یک حوض سنگى و چند درخت در میان گرفته، به زندگى ایرانى لطافت مى بخشیده اند…

هم اکنون نیز حجم‌هاى کاهگلى، بام‌هاى گنبدى و بادگیرهاى سر به آسمان کشیده پوشش دالان‌ها و تیمچه‌هاى بازارى، حسینیه‌ها و بالاخره گنبد و مناره‌هاى مسجد جامع و مساجد دیگر و بقعه‌ها به چشم مى خورد. با این وصف باید تاکید کرد که تاریخ شروع مصرف کاهگل را در تمدن ایران نمى توان دقیقا تعیین نمود لکن وجود آن در قدیم ترین آثار معمارى فلات دلیلى است بر این که این ماده با زندگى اقوام سرزمین ایران از ابتدا آمیخته شده و شناسایى و استفاده از آن طى قرون نسل به نسل رسیده است. براى آسایش قوم ایرانى معماران، شهرها را با قشرى از کاهگل پوشانیدند و از میان این پوشش سبزى شاخه درختان از حیاط‌ها بیرون آمد. رنگ دلنشین کاهگل نه تنها زیبایى فوق العاده اى به شهر ایرانى مى داده بلکه بر زندگى مردم روشنى و رنگ بخصوصى مى پاشیده است.

این خمیر در سرزمین ما به صورت یکى از مصالح اساسى در انواع معمارى مختلف بکار رفته و با دست آدمیان و با نیت خوش به روى همه شهرهاى ایرانى کشیده شده و زندگى در شرایط اقلیمى بهترى زیر حمایت آن ادامه مى یافت. ترتیب ماده کاهگل از ابتدا تا امروز یکسان بوده و شامل دو ماده ساده است. ماده اول کاه است که پس از دروی گندم و خشک شدن و کوبیدن و با کمک چهار شاخ به هوا پرتاب کردن با جزئى نسیم، از دانه‌هاى گندم جدا شده آرام بر روى زمین مى ریخت، سپس آن را جمع آورى نموده و براى مصرف‌هاى مختلفى انباشته مى کردند. به این ترتیب در اغلب نقاط ایران کاه به آسانى و به ارزانى به دست مى آمد، الیاف آن گل را به هم کشیده و مسلح مى کند همانطور که آهن بتون را. ماده دوم گل است که حتى المقدور براى ساختن از خاک رس استفاده مى شد. پیش از این که خاک را آب بدهند آن را با کاه به خوبی می‌آمیزند و به شکل تپه کوچکی در می‌آورند، میان آن را گود می‌کنند و داخل آن به نرمی آب می‌ریزند، خاک و کاه را با آب می‌اندازند تا در آب گل، زردی کاه نمودار شود، سپس خمیر را مالش می‌دهند و به تدریج کاهگل ساخته می‌شود.

با وجودى که ساختن این خمیر در نهایت سادگى انجام مى شد،درحال حاضر چگونگى مخلوط و مقدار هر کدام از مواد امرى حساس می‌بود، چرا که با کمبود کاه ماده ی کاهگل ترک بر مى دارد و با کمبود مقدار خاک الیاف کاه مانع روانى آب باران مى شود.

کاهگلى که براى پوشش بام‌ها ساخته مى شده است کاه کمترى داشت و در عوض به خمیر آن خاک شنى، از شن چاه مى افزودند تا در مقابل باران به جاى کاه قشر کاهگل را تقویت نماید و برای کاهگلى که براى پوشش دیوار تهیه مى شد کاه بیشترى به مخلوط اضافه مى کردند تا متن کاهگل صاف تر شود و نیز ترک بر ندارد.

با به کار بردن خاک رس سرخ تر کاهگل رنگ سرخى به خود مى گرفت و متن آن براى گرفتن نقوشى از گچ آماده مى شد

قشر کاهگل عایق است، گرما و سرما از آن عبور نمى کند، باران از پوشش‌هاى گنبدى و سقف‌هاى طاقى آن نشست نمى کند، همهمه ی کوچه‌ها و بازارها در آن گم مى شود و لازم به توضیح نیست که گرد آمدن خواص این چند عایق در یک ماده به ندرت دیده شده است.

کاهگل ارزان بوده و در اغلب شهرهاى ایران به فراوانى یافت مى شده است. قیمت خروار آن ناچیز بوده و با این مقدار کاه سطوح بزرگى از اندود گل را مسلح مى کرده اند.

ضمن آن که کاهگل را همه کس مى توانسته بسازد و ماواى خود را با آن بپوشاند و حفظ کند.

اندود کاهگل آسان کشیده مى شده، آدمى با یکدست خمیر آن را بر مى دارد و بر روى سطح دلخواه پهن مى کند. در این مورد حتى بکار بردن ماله در کشیدن آن روى سطوح نشانى از امکانات صاحب خانه بوده است.

کاهگل مانند خمیر نرمى بر هر حجمى پوشانیده مى شد و در این مورد معماران حداکثر استفاده را نموده و توانسته اند براى شهر‌هاى ایرانى میراث ارزنده اى از حجم‌هاى جالب به جا گذارند.

گرچه کاهگل به سهولت و به ارزانى به دست مى آمد لکن به علت خواص فوق العاده اى که در بر دارد به صورت متن شهرهاى ایرانى درآمده و به بنایى قدم گذاشته است، به کلبه ی بى بضاعتان، به اعیان نشین‌ها، به کوره‌ها، به بازارها، به حمام‌ها، به تکیه‌ها و بالاخره به مسجدها، و همه ی این ساختمان‌هاى شهر با کوچه‌هایى که میان دیوارهاى کاهگلى مى دوید به هم مربوط مى شد.

معماران تیز هوش از گرمى رنگ کاهگل براى متن تزیینات دیوارى داخل بنا نیز استفاده کرده اند. دیوار حیاط‌هاى داخلى را از بهترین خمیر سرخ فام پوشانیده و بر آن با خطوط برجسته ی گچ نقش‌هاى هندسى انداخته اند و یا آن را به داخل هشتى‌هاى ورودى کشیده و بر آن نقش‌هاى تصویرى ساخته اند.

رنگ کاهگل نور شدید و گاه زننده ی آفتاب سرزمین ما را براى ساکنان آن مطبوع نموده و در گرم ترین فصل سال برگشت اشعه ی خورشید و حرارت آن را از روى بام‌ها و یا دیوارهاى کاهگلى به حداقل رسانیده است.

استقامت و دوام آن قابل ستایش است. تنها در مناطقى که باران‌هاى فصلى شدید ی می‌بارید، ناچار هر چند سال یکبار اندود تازه اى از کاهگل بر روى اندود سابق بام که قسمتى به هم فشرده مى شد قرار می‌دادند.

به این ترتیب تعمیر و تقویت آن امر ساده اى بوده و احتیاج به تخصص نداشت، این تعمیر براى پوشش دیوارها کمتر اتفاق مى افتاد، کاهگل سال‌ها بروى دیوارها مى ماند به طورى که اندود بناهاى رها شده ی قرون گذشته هنوز برجاست.

و اما امروز…. ایجاد ساختمان‌هاى عظیم فلزى و بتون آرمه ی تمدن دنیاى غرب مانند سالن‌هاى سینما، هتل‌ها، فرودگاه‌ها و غیره باعث هجوم تکنیک‌هاى مختلف ساختمانى غربى شده و طبعا مصالح معمارى قوم ما که با تجربه، زیبایى و شخصیت همراه بود به مصالح خشک و سرد تکنیک‌هاى ناآشنا تبدیل گردیده است. البته کاهگل هنوز در برخى از مناطق کشور در زمره ی مصالح مورد استفاده برخی ساکنین مملکت ماست و با دیدن ساختمان‌هاى غریب کلان شهر‌ها که هر کدام نمونه اى از فکر شلوغ دوره ما و نیز هجوم مصالح جدید است، شهر آرام کاهگلى زیباتر و درخشنده تر و عزیزتر جلوه مى کند.

[۳]

منابع[ویرایش]

  • دکتر محمود گلابچی،آیدین جوانی دیزجی- فن شناسی معماری ایران

[www.korian.ir کاهرنگ]

دیوار کاهگِلی جان کودک ۷ ساله را گرفت+عکس