دیلمون

دیلمون سرزمین و تمدنی کهن در سواحل خلیج فارس است. مکان احتمالی دیلمون استان الحساء و ناحیه قطیف در شرق عربستان، جزایر بحرین و قطر بوده است.

دیلمون در نوشته‌های به‌جامانده در میان‌رودان به‌عنوان یک شریک تجاری، گذرگاهی که بین میان‌رودان و تمدن واقع در دره رود سند (جنوب پاکستان کنونی) واقع‌شده و منبع مواد خام از جمله مس و چوب ذکر شده‌است.

مطابق اساطیرِ سومری خداوند در دیلمون زندگی جاوید را به زیودسورا (اُتناپیشتیم) بخشید. برخی از پژوهشگران دیلمون را سرزمینی می‌دانند که بهشت عدن در آن قرار داشت. مایکل رایس در مورد این تمدن می‌نویسد:

«دیلمون اسرارآمیز ترين فرهنگ را در ميانِ تمدن های پيشرفته عصر برنز داشته است. حتی اسرارآمیزتر از آن چه كه در مصر شكوفا شد. ديلمون در دوره‌ای مرکز شبكه بازرگانی بین‌المللی مهمی بود كه پهنه‌ای به وسعتِ تمامی دنيای شناخته شدهِ آن روزگار را دربر می‌گرفت و در دوره‌ای ديگر سرزمينی جادویی و مقدس بود، موطن خدایان و محل وقوع حوادثی شگفت انگيز؛ مانندِ پيدايشِ هنرهای بشری كه خدايان بازيگران اصلی آن بودند. بعدها خدايان در آنجا انسان ستايش برانگيزی كه طوفان نوح را از سر گذرانده بود، اعتلا بخشيدند؛ زیوسودرا، پادشاه عادلِ شوروپاک كسی كه شخصيت نوح در کتاب مقدس از آن گرته برداری شده است. حماسهِ مذهبی توفان از افسانه بسیار قديمی‌تر بین النهرینی ريشه گرفته است. روایتی از آن كه به دنيایِ امروز رسيده است، انعكاسِ بخشیِ از منظومه حماسی گیلگمش است.»

تاریخ

دیلمون نخستین بار در یک کتیبه گلی متعلق به انتهای هزاره چهارم پیش از میلاد در معبد اینانا (یک الهه سومری) در شهر اوروک ذکر شده‌است. در این متن دیلمون صفت نوعی تبر و وصف یک مقام رسمی است و همچنین از طاقه‌های پشم که به مردم دیلمون تحویل داده شده، سخن به میان آمده‌است.

در شهر نیپ‌پور هم دو نامه از دوران سلطنت بورنابوریاش پادشاه بابل در دوران حکومت کاسی‌ها (یک قوم آریایی که محل اصلی زندگی آنان در سواحل جنوبی و غربی دریای خزر بوده‌است) در سده چهارده قبل از میلاد به‌دست آمده که آن‌ها را یک مقام رسمی دیلمون به مقامات مافوق خود در مرکز تمدن بابل نوشته است.

اسطوره‌شناسی

دیلمون در روزگاران باستان آنچنان که در نوشته‌های سومریان آمده است به جایی که آفتاب از آن طلوع می‌کند و سرزمین زندگی معروف بوده است. دریای کنار دیلمون (خلیج فارس) نیز به تبع آن دریای طلوع آفتاب و دریای سرزمین حیات نامیده می‌شد.

دیلمون و توفان نوح

شخصیت اسطوره‌ای زیودسورا که به (زی-اود-سورا، اُتناپیشتیم، پارناپیشتیم و زیسوتروس) هم معروف است، کهن الگوی نوح پیغمبر در ادیان ابراهیمی به شمار می‌آید و در افسانه گیلگمش پدر انسان خوانده شده است. بر اساس اساطیرِ سومری خداوند در دیلمون زندگی جاوید را به او بخشید.(به جاودانگی او در حماسه مرگِ گیلگمش و حماسه نخستین فرمانروایان اشاره شده).

کتیبه پیدایش (یا آفرینش) متن مهم دیگری‌ست که به نام دیلمون اشاره کرده است. در پایانِ این کتیبه تکه تکه که در قرن ۱۸ ق.م به زبان سومری نوشته شده و اسطوره آفرینش و داستان توفان را نقل می‌کند، آمده‌است:

«حیوانات يكی پس از ديگری بر خاک پا می نهادند. پادشاه زی-اود-سورا پيش روی آن و انلیل به خاک افتاد. آن و اِنليل با او مهربان بودند (از بين رفته) آن‌ها زندگی جاودانه مانندِ یک خدا را به او بخشيدند. آن‌ها حياتِ ابدی را به او بخشيدند. در آن هنگام، برایِ مراقبت (زی-اود-سورا) از جانوران و نسلِ بشر، آن‌ها به زی-اود-سورا پادشاهی سرزمينی را در آن سوی آب‌ها اعطا كردند، در سرزمينِ ديلمون، جايی كه آفتاب طلوع می‌كند.»

دیلمون و سرزمین آفرینش

در حماسه اِنکی و نینهورسَگ و البته در حماسه گیلگمش از دیلمون به عنوان محل آفرینش یاد شده و برخی از اسطوره شناسان نیز دیلمون را محل واقعی بهشت عدن می‌دانند.

نینلیل خداوند آسمان و باد جنوب نیز به روایت سومریان در دیلمون منزل داشته است. در حماسه قدیمی "اِنمِرکار و پادشاه آراتا" وقایع اصلی داستان در زیگورات‌های ساخته شده توسط انمرکار در شهرهای اوروک و انریدو (در میان رودان) رخ می‌دهند و آنجا به عنوان قبل از اینکه دیلمون مسکونی شود، توصیف می‌شود.

پیوند به بیرون

• دیلمون در موزه‌های بحرین
• زبان تلوگو و زبان اهالی تلمون
• کتیبه‌های یونانی پیدا شده در دیلمون (فایل پی دی اف)
• دیلمون در وب‌گاه باستان‌شناسی کویت