دهانه برخوردی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
دهانهٔ برخوردی کوپرنیک بر سطح کرهٔ ماه.

در ستاره‌شناسی به حفره یا گودالی در خاک اجرام آسمانی که در اثر برخورد شهاب‌سنگ پدید آمده باشد دهانهٔ برخوردی گفته می‌شود.

گونه‌ای دیگر از دهانه در خاک سیارات نیز وجود دارد که بر اثر فوران آتشفشانی پدید می‌آید.

در یک میلیارد سال نخست تاریخ سامانهٔ خورشیدی، بمباران بزرگی از شهاب‌سنگ‌ها در همهٔ سیاره‌ها رخ داد.. دهانه‌های برخوردی نتیجهٔ این بمباران هستند. شیوهٔ دگرگونی این دهانه‌ها و مقدار فرسایش آن‌ها اطلاعات زیادی در مورد تاریخ تحولات و فعالیت‌های جغرافیایی سیارات به ما به‌دست می‌دهد. برای نمونه، فرسوده بودن بیشتر دهانه‌های سیاره بهرام (مریخ) نشان‌دهندهٔ فعالیت زیاد زمین‌شناختی در این سیاره است.[۱]

دهانه‌های برخوردی عوارض جغرافیایی بسیار رایج در بسیاری از اجرام منظومه خورشیدی هستند از آن جمله در ماه، عطارد، کالیستو، گانیمد و بیشتر ماه‌ها و سیارات کوچک. در دیگر سیارات و اقمار که فرایندهای زمین‌شناسی مانند فرسایش و جابه‌جایی صفحات زمینی در سطح آن‌ها فعال است دهانه برخوردی به مرور محو شده و کمتر دیده می‌شوند. زمین، زهره، مریخ، اروپا، آیو و تیتان نمونه‌هایی از این اجرام هستند. به دهانه‌های برخوردی فرسوده و دیگرگون‌شده اصطلاحاً ساختار برخوردی[۲] می‌گویند.

پیشینه دهانه‌سازی در سطوح بسیار باستانی مانند عطارد، ماه، و ارتفاعات جنوب مریخ، نشان‌دهنده وجود یک دوره از بمباران سنگین شهاب‌سنگی در محدوده درونی منظومه خورشیدی در حدود ۳٫۹ میلیارد سال پیش است.

از آن زمان، میزان تولید دهانه برخوردی بر روی زمین بطور قابل توجهی کمتر بوده‌است. از آن دوره به بعد کره زمین به طور میانگین هر یک‌میلیون سال، یک تا سه برخورد شهاب‌سنگی را تجربه می‌کند که اندازه آن‌ها برای ایجاد دهانه‌های ۲۰ کیلومتری کافی است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که نسبت به آنچه که تاکنون کشف شده باید به مراتب تعداد بیشتری دهانه برخوردی نسبتاً جوان بر روی کره زمین وجود داشته باشد.[۳][۴]

آهنگ و نرخ دهانه‌سازی در بخش درونی منظومه خورشیدی به میزان برخورد سیارک‌ها در کمربند سیارکی بستگی دارد و این برخوردها دسته‌هایی از پاره‌سنگ‌های بزرگی به‌وجود می‌آورند که به طور دسته‌جمعی به مناطق داخلی منظومه خورشیدی فرومی‌بارند.[۵]

باور بر این است که دسته‌ای از سیارک‌ها که دسته بپتیستینا نام‌گذاری شده و ۱۶۰ میلیون سال پیش به‌وجود آمده بوده باعث افزایش شدید تعداد برخوردها شده و شاید برخورد بزرگ به خلیج مکزیک که دهانه چیکشلوب[۶] نام دارد نیز بر اثر فعالیت همین دسته رخ داده‌باشد؛ برخورد شهاب‌سنگ به چیکشلوب همان برخورد بزرگی است که احتمال می‌رود انقراض دایناسورها بر زمین در ۶۵ میلیون سال پیش را در پی داشته‌بوده‌است.[۷]

مراحل دهانه‌سازی بر اثر برخورد شهاب‌سنگ
Ries Impact 1 de.png
Ries Impact 2.png
Ries Impact 3.png
Ries Impact 4.png
Ries Impact 5 de.png

منابع[ویرایش]

  • آسیموف، ایزاک، دانشنامه جهان، شماره ۱۳، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳خ، ص۳۲.
  1. Miles, Frank, and Piet Smolders. 1988. Wedloop naar Mars: het nieuwe avontuur van de ruimtevaart. Ede [etc.]: Zomer & Keuning p.102.
  2. Impact structure
  3. Carr, M.H. (2006) The surface of Mars; Cambridge University Press: Cambridge, UK, p. 23.
  4. Grieve R.A.; Shoemaker, E.M. (1994). The Record of Past Impacts on Earth in Hazards due to Comets and Asteroids, T. Gehrels, Ed.; University of Arizona Press, Tucson, AZ, pp. 417-464.
  5. Bottke, WF; Vokrouhlický D Nesvorný D. (2007). "An asteroid breakup 160 Myr ago as the probable source of the K/T impactor". Nature 449 (7158): 48–53. Bibcode 2007Natur.449...48B. DOI:10.1038/nature06070. PMID 17805288. 
  6. Chicxulub
  7. Bottke, WF; Vokrouhlický D Nesvorný D. (2007). "An asteroid breakup 160 Myr ago as the probable source of the K/T impactor". Nature 449 (7158): 48–53


جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ دهانه برخوردی موجود است.