آچمز

آچمز عمومی ترین تاکتیک در شطرنج است. "آچمز" یک واژه ی ترکی به معنی "میخکوب" است که از زمان پادشاهان قاجار - که ترک تبار بودند- در میان شطرنج بازان ایرانی رواج یافته است.

در زبان های فرنگی، آچمز معادل سوزن چرخ خیاطی است به این مفهوم که نخ تنها در صورتی از آن سوی سوزن میگذرد که سوزن را صاف و ثابت نگه داریم.

در آچمزی سه نوع مهره وجود دارد که در یک خط قرار می گیرند. مهره ی نخست مهره ی آچمزکننده؛ مهره ی وسطی مهره ی آچمز؛ و مهره ی سوم مهره [ یا خانه ی هدف ] است.

تنها مهره‌هایی که می‌توانند آچمز کنند مهره‌هایی با حرکت قطری و طولی-عرضی بلند هستند یعنی وزیر، رخ و فیل ولی مهره‌های شاه، اسب و سرباز چنین قابلیتی ندارند. تمام مهره‌ها ممکن است در موقعیت آچمز قرار گیرند بجز شاه که باید از موقعیت کیش خارج شود.

دو نوع آچمزی وجود دارد :

۱- آچمزی مطلق اگر هدف آچمزی شاه باشد، آچمزی، آچمزی مطلق نامیده می شود. در آچمزی مطلق مهره آچمز هرگز نمی تواند تکان بخورد، چون خط کیش باز می شود و شاه نمی تواند خورده شود.

۲- آچمزی نسبی اگر هدف آچمزی چیزی غیر از شاه باشد، مثلا وزیر یا رخ [ یا حتی خانه ای خالی که از نظر استراتژی مهم است مانند خانه ی ماتی] آچمزی نسبی است. در آچمزی نسبی اغلب با تکان دادن مهره ی آچمز، طرف آچمز کننده برتری می گیرد.

به طور خلاصه، حرکت دادن آچمز شاه ممکن نیست، حرکت دادن آچمز وزیر و سایر مهره‌ها نیز معمولا به زیان شطرنجباز است. در وضعیت‌های خاص و نادری در بازی عملی ممکن است بتوان مهره آچمز را حرکت داد (البته به جز آچمز شاه) آن هم در صورتی که مهره آچمز با حرکت خود به مهره‌ای باارزش‌تر یا هم‌ارزش مهره آچمز خودی حمله کند یا اینکه تهدید خطرناکی مانند حالت مات ایجاد کند که به آن تاکتیک ضد آچمزی می گویند.

• 

  در شکل بالا، خط قرمز آچمزی مطلق و خط زرد آچمزی نسبی را نشان می دهد.

در این شکل، فیل سفید، اسب سیاه را در قطر سفید آچمز کرده است، چون مهر ه ی هدف شاه است، اسب سیاه نمی تواند از جایش جنب بخورد، آچمزی اسب سیاه در این شکل آچمزی مطلق است. در ستون بی، رخ سیاه اسب سفید را آچمز کرده است. چون مهره ی هدف شاه نیست، اسب سفید می تواند جنب بخورد که البته حرکت بدی است و برای سفید گران تمام می شود، چرا که با برخاستن اسب، رخ سیاه، وزیر سفید را می زند. آچمزی اسب سفید در این شکل آچمزی نسبی است.

منبع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Chess Pin»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۶ ژوئیه ۲۰۰۸).