نبرد سمیرم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

نبرد سمیرم درگیری مسلحانه‌ای است که در روز هشتم تیر ماه سال ۱۳۲۲ خورشیدی، در ارتفاعات سمیرم بین نیروهای متحد عشایر قشقایی و بویراحمدی از یک سو و نیروهای ارتش ایران از سوی دیگر درگرفت.[۱] چنان که اسکندر فیروز در کتاب خاطرات خود می نویسد، در نتیجه این نبرد ۳۰۰ نفر به‌علاوهٔ ۲۷ افسر، ازجمله سرهنگ حسنعلی شقاقی، فرمانده ستون سمیرم کشته شدند و فیروزآباد، قیر و کارزین تحت کنترل قشقایی‌ها درآمد.[۲]

شرح واقعه[ویرایش]

عشایر ایران در دوران سلطنت رضاشاه، با فشارهای متعددی از جمله اسکان اجباری و تبعید سران ایلات مواجه بودند. با اشغال ایران توسط متفقین و سقوط رضاشاه و در پی آن، بازگشت رهبران در تبعید ایلات، انتظار می‌رفت که از حجم فشارها کاسته شود و شرایط مطلوب‌تری حاکم گردد. اما دولت بریتانیا برتداوم سیاست‌های محدودکننده عشایر اصرار داشت. به اعتقاد کاوه بیات، تاریخ‌نگار و پژوهشگر ایرانی، تداوم این نارضایتی‌ها به‌عنوان یکی از پیشرانه‌های واقعه سمیرم شناخته می‌شود.[۱] دولت بریتانیا به‌منظور جلوگیری از برانگیخته شدن احساسات ملی ایرانیان، از رویارویی مستقیم با عشایر قشقایی پرهیز داشت و به همین سبب امکانات لازم را برای درگیر شدن ارتش ایران با آن‌ها فراهم نمود. بدین جهت، سپهبد شاه‌بختی را تحت فشار قرار داد تا با پشتیانی آن‌ها در زمان کوچ تابستانه عشایر قشقایی، با آن‌ها درگیر و عملاً مانع کوچشان شود. بنابراین درگیری‌هایی بین ارتش و عشایر در قیر، کارزین و گردنۀ موک در شمال فیروزآباد واقع شد.[۳]

در پی این درگیری‌ها که عمدتاً با تلفات نیروهای ارتش همراه بود، سران قشقایی تصمیم گرفتند به پادگان قلعۀ پریان و پادگان سمیرم حمله کنند. حمله به پادگان سمیرم را خسرو خان قشقایی بر عهده گرفت. در سوی دیگر، سپهبد شاه‌بختی یک ستون نظامی هفتصدنفره را به فرماندهی سرهنگ حسنعلی شقاقی راهی پادگان سمیرم کرد تا تحرکات احتمالی قشقایی‌ها را سرکوب کند. خسروخان به سرهنگ شقاقی پیغام داد تا برای اجتناب از درگیری، پادگان را تسلیم و نیروهای خود را از منطقه ییلاق عشایر خارج کند. اما این پیشنهاد پذیرفته نشد.[۳]

نبرد سمیرم در اوایل تیرماه ۱۳۲۲ خورشیدی با محاصره پادگان سمیرم توسط نیروهای قشقایی و بویراحمدی شروع و در یازدهم تیرماه با کشته شدن سرهنگ شقاقی و تسلیم شدن پادگان تمام شد. نتیجه این نبرد، تأثیر منفی زیادی بر روحیه ارتش ایران داشت. همچنین در پی این نبرد، مخالفان لشکرکشی به فارس در پایتخت، به تکاپو افتادند و موفق به عزل سپهبد شاه‌بختی شدند. آن‌ها همچنین تلاش کردند علی سهیلی، نخست وزیر وقت را استیضاح کنند که به نتیجه نرسید.[۳]

پیمان صلح[ویرایش]

در پی عزل شاه‌بختی، سپهبد امان‌الله جهانبانی به جای وی منصوب شد. جهانبانی موفق شد طی مذاکراتی با ناصرخان و خسروخان بختیاری، پیمان صلحی را با عشایر قشقایی به امضا برساند که به موجب آن، در ازای بازگرداندن سلاح‌های غنیمتی از ارتش ایران، خودمختاری قشقایی‌ها به قوت خود باقی می‌ماند. همچنین خسروخان به ریاست ایل برگزیده شد و ناصرخان به عنوان نماینده فیروزآباد به مجلس شورای ملی راه پیدا کرد.[۳]

منبع شناسی[ویرایش]

  • نبرد سمیرم: انگلیسی‌ها، قشقایی‌ها و جنگ دوم جهانی یک کتاب تاریخی است از کاوه بیات، تاریخ‌نگار و پژوهشگر معاصر. این کتاب، پژوهشی است دربارهٔ شورش ایلات جنوب با محوریت ایل قشقایی در سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۲. در این کتاب به دلایل و انگیزه‌های طرف‌های درگیر در نبرد سمیرم با توجه به به جریانات تأثیرگذار مانند رویکردهای دولت مرکزی و کابینه‌های وقت، حوادث جنگ جهانی دوم و فضای رسانه‌ای آن دوران پرداخته شده‌است. این کتاب علاوه بر بررسی آثار منتشرشده در این زمینه، از اسناد و مدارک منتشرنشده متعددی مانند گزارش‌های ادواری سفارت انگلستان نیز استفاده کرده‌است و بخشی از کتاب نیز به همین اسناد اختصاص دارد.[۴] چاپ نخست این کتاب در سال ۱۳۸۹ منتشر شده‌است.[۵]
  • سووشون یک رمان است از سیمین دانشور که در زمان وقوع این رویداد، در ایران زندگی می‌کرد. در بخشی از این کتاب، صحنه‌هایی از نبرد سمیرم از قول یکی از شخصیت‌های داستان روایت می‌شود. در سووشون، دو واقعهٔ تاریخی نبرد سمیرم (۱۳۲۲) و همکاری عشایر با انگلیسی‌ها (۱۳۲۳) با یکدیگر ادغام شده، که به‌نظر هوشنگ گلشیری، نویسنده و منتقد ادبی، تکنیکی متداول در خلق رمان (حتی رمان تاریخی) است. اما انطباق این دو رویداد، نویسنده را واداشته که واقعهٔ سمیرم را به انگلیسی‌ها نسبت دهد؛ درحالی‌که به‌عقیدهٔ منتقد انتساب نادرستی است. تعمیم تمایل سران عشایر به انگلستان در سال ۲۳ به ۲۲ در این رمان، باعث شده‌است تا شخصیت‌هایی که باید در دو جبهه باشند، در یک جبهه قرار گیرند.[۶]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «نقش انگلیسی ها، قشقایی ها و جنگ جهانی دوم در «نبرد سمیرم»». خبرگزاری کتاب ایران - ایبنا. ۱۴ آذر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۸ مرداد ۱۳۹۷. 
  2. فیروز، اسکندر. خاطرات: دو دهه تلاش برای حفظ طبیعت و محیط زیست ایران. انتشاراتی تدبیر روشن، ۱۳۹۲. ۲۳. شابک ‎۹۷۸۶۰۰۹۳۹۷۲۹۷. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ نصیری طیبی، منصور. «قشقایی ها و جنگ جهانی دوم: رقابتهای انگلستان و آلمان در جنوب ایران». فصلنامه تاریخ روابط خارجی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، ۱۳۸۳، ۱۳۰ تا ۱۳۳. 
  4. زهره سمیعی. «نبرد سمیرم». تبیان. ۱ اسفند ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۱ مرداد ۱۳۹۷. 
  5. «نگاهی به کتاب «نبرد سمیرم: انگلیسی‌ها، قشقایی‌ها و جنگ دوم جهانی»». ایران بوم. ۱۶ اسفند ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۲۱ مرداد ۱۳۹۷. 
  6. گلشیری، هوشنگ. «حاشیه‌ای بر رمان سووشون». زنده رود (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، ش. ۴ و ۵ (تابستان و پاییز ۱۳۷۲): ۲۳۴ تا ۲۳۹.