ناحیه همگرایی زبانی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

ناحیهٔ همگرایی زبانی که در زبان‌های غربی به آن اشپراخ‌بوند (از آلمانی sprachbund) می‌گویند، گروهی از زبان‌ها هستند که به سبب نزدیکی جغرافیایی و تماس بین زبانی به یکدیگر شباهت‌هایی پیدا کرده‌اند. این زبان‌ها ممکن است از لحاظ خونی با یکدیگر ارتباطی نداشته باشند یا فقط ارتباطی دور داشته باشند. وقتی ارتباط خونی بین زبان‌ها نامعلوم باشد، ممکن است این شباهت‌ها که زبان‌های ناحیهٔ همگرایی به هم پیدا کرده‌اند به‌غلط این پندار را پدید آورد که این زبان‌ها از نظر خونی به هم مرتبط‌اند.

نخستین بار جان نیکیسلاو بودوئن دو کورتنه در مقاله‌ای در ۱۹۰۴ میلادی تأکید کرد که باید بین شباهت‌های زبانی ناشی از پیوند خونی بین زبان‌ها، و شباهت‌های ناشی از همگرایی به سبب تماس بین زبانی تفاوت قائل شد.

یک مثال از این پدیده، ناحیهٔ زبانی بالکان است، شامل زبان‌های آلبانیایی، رومانیایی، بلغاری، صربی، یونانی، و رومانی. گرچه همهٔ این زبان‌های از خانوادهٔ هندواروپایی هستند، ولی از شاخه‌های کاملاً مختلف‌اند و پیوند خونی دوری با هم دارند، و با این وجود، شباهت‌هایی در برخی ویژگی‌های دستوری بین آن‌ها دیده می‌شود؛ شباهت‌هایی که در زبان‌هایی که از لحاظ خونی به این‌ها نزدیک‌اند دیده نمی‌شوند. مثلاً رومانیایی ویژگی‌هایی در دستور زبان خود دارد که با این زبان‌ها مشترک است، اما همین ویژگی‌ها در زبان‌های رومی‌تبار (که از لحاظ خونی خیلی بیشتر به رومانیایی نزدیک هستند) دیده نمی‌شوند.

برخی زبان‌شناسان معتقدند زبان‌های مغولی، زبان‌های ترکی‌تبار، و زبان‌های تونگوزی از نظر خونی به هم مرتبط‌اند و آن‌ها را در خانواده‌ای به نام زبان‌های آلتایی جای می‌دهند، و معمولاً زبان‌های کره‌ای و زبان‌های ژاپنی‌تبار را نیز جزو همین خانواده به شما می‌آورند. مخالفان این نظریه معتقدند ویژگی‌های مشترک بین این زبان‌ها، مثلاً هماهنگی واکه‌ای، صرفاً نتیجهٔ نزدیکی جغرافیایی و تماس بین این زبان‌هاست.

نمونهٔ دیگر زبان‌های اکدی و سومری در هزارهٔ سوم پیش از میلاد بودند. این دو زبان پیوند خونی با هم ندارند، اکدی زبانی سامی است و سومری زبانی تک‌خانواده. ترتیب اجزای جمله در سومری به صورت فاعل+مفعول+فعل است، و در اکدی نیز همین گونه است. این ترتیب در اکدی بر خلاف دیگر زبان‌های سامی باستانی هم‌خانواده با آن مانند عربی و عبری است که ترتیب فعل+فاعل+مفعول دارند (شواهد نشان می‌دهد ترتیب اجزا در اکدی هم در آغاز چنین بوده است و بعداً تغییر کرده است). به سبب وجود این همگرایی در این دو زبان و این واقعیت گه گویشوران سومری و اکدی بیش از ۵۰۰ سال در تماس مستقیم با هم بوده‌اند، باور بر این است که این دو زبان با هم تشکیل ناحیهٔ همگرایی زبانی داده بوده‌اند و این شباهت‌ها ناشی از آن است.

حستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]