فضل‌الله مهتدی صبحی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

فضل‌الله مهتدی معروف به صبحی یا: فضل‌الله مهتدی صبحی(زاده: ۱۲۷۶ خورشیدی کاشان، درگذشت: ۱۷ آبان ماه ۱۳۴۱ در تهران)، داستانسرای معروف و پایه‌گذار سنت قصه‌گویی برای کودکان در رادیوهای ایران است.[۱]

زندگی[ویرایش]

فضل‌الله مهتدی فرزند محمدحسن مهتدی از بهائیان کاشان که شرح زندگی خود را در «کتاب صبحی» و «پیام پدر» نوشته‌است و چنان‌که خود شرح می‌دهد، سالیان درازی را در قفقاز، عشق‌آباد، بخارا، سمرقند، تاشکند و مرو گذرانده و سپس به ایران آمده‌است. صبحی پس از خاتمه جنگ جهانی اول، برای دیدن عبدالبهاء از راه بادکوبه و استانبول و بیروت به حیفا رفت و کاتب عبدالبها شد. فضل‌الله مهتدی، خاطرات زندگی صبحی و تاریخ بابیگری و بهائیگری</ref> وی در سال ۱۳۱۹ وارد رادیو شده و در آنجا قصه ظهر جمعه را اجرا می‌کرد. سنت قصه‌گویی برای کودکان توسط وی در ایران پایه‌ریزی شد.[۱]

حدود ۱۲۹۵ -۱۲۹۶ شمسی وی به میرزا مهدی اخوان صفا در سفر تبلیغی آئین بهایی در آذربایجان ، قفقاز و آسیای مرکزی کمک نمود. به دنبال آن مدتی در عشق آباد زندگی کرد و سپس در سال ۱۲۹۸ به تهران بازگشت. در اواخر ۱۲۹۹ شمسی صبحی برای دیدار عبدالبهاء به حیفا رفت. (سلیمانی، ص. ۱۱۰؛ فاضل مازندرانی، ص. ۸۶۰)[۲] عبدالبها از او خواست که در حیفا بماند و دستیار دبیرخانه (کاتب) شود. وی به مدت دوسال در کنار چند منشی دیگر و دستیاران دبیرخانه در این سمت فعالیت کرد تا اینکه اعمال او باعث شد به خدمات وی خاتمه داده شود و عازم ایران گردد. چندی قبل از درگذشت عبدالبهاء در سال ۱۳۰۰ شمسی به ایران بازگشت. (خاطرات صبحی، ۱۳۸۴ ، صص ۳۳-۱۶۹و ۲۷۵-۳۸۶؛ فاضل مازندرانی، صص ۸۷۱-۸۷۳)[۳] در ایران بیش از یک بار از موسسات  اداری بهایی سرپیچی کرده و با ابراز پشیمانی به جامعه بهائی بر میگشت و بلافاصله به مخالفت دوباره با همان موسسات  میپرداخت.[۴]


صبحی مدعی بود، علی‌رغم رویگردانی کامل از بهائیت، چون مورد اعتماد و محرم اسرار عبدالبهاء بوده‌است، اسراری داشته که همه را افشا نساخته و خود در این باره چنین استدلال می‌کند که:

تمام این اسرار را که عبدالبهاء به صرف اعتماد و راستی و درستی من مکتوم نمی‌داشت، افشا نمی‌نمایم تا گذشته از اینکه نفس عمل محمود و ممدوح است، ظن او نیز بر امانت من نزد اهل خرد فاسد نگردد و هم در نزد آزادمردان از مردی و اهلیت دور نباشیم.[۵]

صبحی در «کتاب صبحی» (یا خاطرات زندگی) خود توجه ویژه‌ای به مباحث بنیادی و اعتقادی دارد که در تاریخچه پیدایش بهائیت و معتقدات بهائیان و چه در مبانی اعتقادی اسلامی، به تبیین و تشریح آنچه می‌دانسته پرداخته‌است. صبحی پس از گذشت بیست سال از انتشار «کتاب صبحی» در سال ۱۳۳۲، «پیام پدر» را منتشر کرد.

صادق هدایت؛ نویسنده، مترجم و روشنفکر ایرانی دربارهٔ مهتدی مطالبی منفی نگاشته‌است.[۶] و او را به سرقت ادبی از آثارش متهم کرده است.[۷]

بازگشت از بهائیت[ویرایش]

اگر چه صبحی در یک خانواده بهائی بزرگ شده بود اما تحت نفوذ عبدالحسین آیتی (آواره)، که از آئین بهائی بازگشته بود قرار گرفت. پدر صبحی سعی بسیار نمود که پسرش را از راهی که در پیش گرفته بود منصرف کند ولی به نتیجه نرسید.[۸] صبحی همچنان به فعالیتهای خود علیه آئین بهائی ادامه میداد.[۹] او در اوج عصیانش نامه ‌ای به آیت الله بروجردی نوشت و از فعالیتهای گذشته خود به نفع آئین بهائی پوزش طلبیده توبه کرد. وی در این نامه با زبانی تند و زننده بر شوقی افندی و بیت العدل عمومی تاخت.[۱۰] او بشدت با رهبری شوقی افندی مخالفت داشت و این موضوع را در جامعه بهائی اعلان می کرد.[۱۱] او گفته از قزوین که به طهران آمد دیگر آن شوق و شور سابق را نداشت. در این اثنا با عبدالحسین آیتی که از آئین بهائی برکنار و به تشیع برگشته بود ملاقات میکرد که دوری او را از بهائیت شدت و سرعت بخشید. تا بالاخره از جامعهٔ بهائی برکنار شد.[۱۲] صبحی به مدت سه چهار سال از موسسات بهائی درخواست بازگشت به جامعه بهائی را کرد. اما چون از شرایط مقرر برای بازگشت اطاعت ننمود درخواست او پذیرفته نشد.[۱۳]

مرگ[ویرایش]

مهتدی در آبان ۱۳۴۱ در تهران بر اثر سرطان حنجره[۱۴] در گذشت و در گورستان ظهیرالدوله تهران به خاک سپرده شد.

بر سنگ قبر او، این عبارات به چشم می‌خورد:

یا علی، قصه گوی شهر شما، بشنو از نی چون حکایت می‌کند، از جدائی‌ها شکایت می‌کند، آرامگاه ابدی شادروان فضل‌الله مهتدی صبحی، داستانسرای معروف، که در سپیده دم یک روز خزانی، داستان زندگیش به پایان رسید.

این عبارت به بیت نخست مثنوی معنوی مولوی اشاره دارد که صبحی مهتدی همیشه در آغاز داستانهایش در رادیو می‌خواند.

آثار[ویرایش]

  • کتاب صبحی (۱۳۱۲-۱۳۴۲)
  • افسانه‌ها (در دوجلد ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵)
  • داستان‌های ملل (۱۳۲۷)
  • حاج میرزا زلفلی (۱۳۲۶)
  • افسانه‌های کهن (۱۳۲۸ و ۱۳۳۱)
  • دژ هوش‌ربا (۱۳۳۰)
  • داستان‌های دیوان بلخ (۱۳۳۱)
  • افسانه‌های باستان ایران و مجار (۱۳۳۲)
  • افسانه‌های بوعلی سینا (۱۳۳۳)
  • پیام پدر (۱۳۳۵)
  • عمو نوروز (۱۳۳۹)

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ محمدرضا سرشار، بی‌بی‌سی
  2. https://www.iranicaonline.org/articles/sobhi-fazl-allah-mohtadi
  3. https://www.iranicaonline.org/articles/sobhi-fazl-allah-mohtadi
  4. Taherzadeh, Adib. (1992) the Covenant of Baha'u'llah, George Ronald-Oxford. pg. 342
  5. کتاب صبحی، ص ۲۷۰
  6. «... از اخبار قابل توجه اینکه یکی دو هفته‌است نمی‌دانم با اشاره مقامات صلاحیت دار یا ابتکار شخصی است که آقای صبحی با تمام وقاحت... و دریدگی بی‌سابقه‌ای مشغول تبلیغات ضد حقیر شده‌است. پهلوی هر کس می‌نشیند از خیانت به آزادی‌خواهی و بی‌سوادی و مخصوصاً انحطاط اخلاقی من دُرفشانی می‌کند و به طور خلاصه دشمن نمره یک میهنش را پیدا کرده‌است و حتی قدمی فراتر گذاشته برای من پیش آخوندها مایه گرفته و ضمناً بدون اجازه من قسمت‌هایی از مقدمهٔ رباعیات خیام را از رادیو داده‌است بخوانند. البته از سابقهٔ شکرآب اطلاع دارید. لابد منتظر بوده من بروم و به دست و پایش بیافتم. عیبش اینجاست که من حوصله ندارم با او هم دهن بشوم و گر نه مطالب بسیار از دزدی و کثافتکاری‌های او دارم که بگویم. البته به این وسیله خودش را معرفی می‌کند و موجودی است مال میهنش. کسی که ده سال به پول عبدالبهاء معلق زده و آن طور نمک به حرامی کرد جای تعجب نیست بعد از آنکه من او را توی رادیو چپاندم، قصه بهش دادم و کتابش را تصحیح کردم و پامنبری اورنگ و شریعت سنگلجی را به چند نفر معرفی کردم، حالا خودش را گم کرده و یک پا مدعی خودمان بشود. قی‌آور است اما از اتفاقات بسیار معمولی اینجاست.» نامه‌ای از صادق هدایت به حسن شهید نورایی، کتاب چشم‌انداز، پاریس ۱۳۷۹. نامه ۱ خرداد؛ ۲۷ ماه می۱۹۴۸
  7. https://www.iranicaonline.org/articles/sobhi-fazl-allah-mohtadi
  8. https://www.iranicaonline.org/articles/sobhi-fazl-allah-mohtadi
  9. Taherzadeh, Adib. (1992) the Covenant of Baha'u'llah, George Ronald-Oxford. pg. 342
  10. Taherzadeh, Adib. (1992) the Covenant of Baha'u'llah, George Ronald-Oxford. pg. 342
  11. https://www.iranicaonline.org/articles/sobhi-fazl-allah-mohtadi
  12. Taherzadeh, Adib. (1992) the Covenant of Baha'u'llah, George Ronald-Oxford. pg. 342
  13. https://www.iranicaonline.org/articles/sobhi-fazl-allah-mohtadi
  14. «تعطیلی سنت قصه گویی رادیو ایران». پایگاه رسمی محمد رضا سرشار (پیوند مرده). بایگانی‌شده از اصلی در ۳۰ نوامبر ۲۰۰۷.

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • فضل‌الله مهتدی (بهار ۱۳۸۶خاطرات زندگی صبحی و تاریخ بابیگری و بهائیگری، به کوشش خسروشاهی، سید هادی.، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۹۶-۱ مقدار |شابک= را بررسی کنید: checksum (کمک)