تاج‌الدوله

طاووس خانم
تاج‌الدوله
زاده	۱۲۰۹ هجری قمری اصفهان
درگذشته	حدود ۱۲۷۰ هجری قمری نجف
آرامگاه	صحن آرامگاه علی بن ابی‌طالب
همسر(ان)	فتحعلی‌شاه قاجار
فرزند(ان)	سیف‌الدوله نیرالدوله عضدالدوله شیرین‌جان‌خانم خورشید کلاه‌خانم شمس‌الدوله مرصع خانم
نام کامل مرضیه نواب خورشید احتجاب تاج الدوله العليه طاوس خانم
دودمان	قاجار(با ازدواج)

طاووس خانم ملقب به تاج‌الدوله (زاده ۱۲۰۹ – درگذشته حدود ۱۲۷۰ قمری) ادیب، شاعر، خطاط، چهل و دومین همسر صیغه ای فتحعلی‌شاه قاجار بود.از همسران مورد توجه و مورد علاقه شاه بود.او یکی از قدرتمند ترین و با نفوذ ترین و تاثیر گذار ترین همسران فتحعلی شاه بود که بیشترین تاثیر را بر روی شاه داشت.به طوری که شاه بدون مشورت با او دست به هیچ کاری نمیزد.

زندگی شخصی

نامش طاووس خانم بود و تباری گرجی داشت. در اصفهان متولد شد. در پانزده‌سالگی در سال ۱۲۲۴ قمری به عقد فتحعلی‌شاه درآمد. شاه به مناسبت این ازدواج، نام تخت جواهرنشان خورشید را به تخت طاووس تغییر داد. تاج الدوله، زیر نظر نشاط اصفهانی تحصیل کرد. نشاط، در حق تاج‌الدوله پدری و استادی کرد و وی را به درجه‌ی کمال رساند. مدتی بعد از ازدواج، فتحعلی شاه به او چنان علاقه‌مند شد که پیشنهاد داد عقد غیردائم او به عقد دائم تبدیل شود، اما تاج‌الدوله نپذیرفت؛ چرا که معتقد بود بر هم زدن ساعت سعدی که او به عقد شاه درآمد، نامیمون خواهد بود.

قرب و منزلت تاج‌الدوله تا جایی رسید که به دستور فتحعلی‌شاه، عمارتی مجلل برای اقامت او ساختند و به این طریق تاج‌الدوله درباری مستقل پیدا کرد. بخشی از خزانه شاهی نیز، تحت عنوان «خزانه‌ی مخصوص» به او سپرده شد. تاج‌الدوله هرسال نوروز، به مدت سیزده روز، شاه را با تمام حرم و دختران شوهر کرده‌‌‌اش در عمارت خود مهمان می‌کرد. فتحعلی شاه را رسم بر این بود که هر ماه در موقع استهلال پس از رویت ماه و نظر به آیینه و قرآن، به روی تاج‌الدوله نگاه می‌کرد.

وی از زنان قدرتمند و کاردان بود و عمارتی مستقل و مجلل و دستگاهی وسیع داشت شاه بی اجازه او کاری انجام نمیداد. طاووس خانم نفوذ بسیاری بر شاه داشت به طوری که بسیاری از بزرگان دربار برای حل مشکلاتشان به وی متوسل میشدنداین بانوی بلندمرتبه و هنرمند، همسر فتحعلی‌شاه قاجار بود و شکوه و جلال دستگاه او چنان بود که در تصور نمی‌گنجید. از همین رو شاه لقب تاج‌الدوله را به او بخشید.لیدی شیل نیز در خاطرات خود می‌نویسد که همسران شاه اصولاً قدرت و جایگاه خاصی نداشتند، مگر تاج‌الدوله که بسیاری از بزرگان قاجار در خدمت وی بودند.طاووس خانم خیلی زود جایگاهی خاص در حرمسرا و دربار یافت شاه او را به تاج الدوله ملقب کرد و به دست میرزا عبدالوهاب نشاط اصفهانی (شاعر و خوشنویس) عنبرچه جواهر نشانی را به عنوان خلعت برای وی فرستادبه فرمان شاه دو استاد ساز و آواز زن برای آموزش طاووس خانم تعیین شدند. او همچنین به آموختن خواندن و نوشتن پرداخت و چون استعداد یادگیری وی آشکار شد. فتحعلی شاه دستور داد نشاط اصفهانی تعلیم نویسندگی طاووس خانم را بر عهده بگیردبه غیر از شاه و بردی خانم معلم موسيقى طاووس خانم و دختر آقا محمدرضای موسیقی دان و چند زن آوازخوان هیچ یک از اهالی حرمسرا به خانه طاووس خانم آنجا رفت و آمد نمی کردند. وزارت طاووس خانم را میرزا حسین برادرزاده میرزا آقاخان نوری بر عهده داشت ماه شرف برغانی مشهور به منشیه از زنان خاندان برغانی و عمه محمد تقی شهید ثالث و ملا محمد صالحبرغانی نیز مأمور نگارش رسائل او بود.ظاهراً دولت انگلستان نیز به واسطه مکانیل پزشک معالج طاووس خانم، که وی را از بیماری سختی نجات داده بود، از اقتدار او برای پیشبرد سیاست هایش بهره میگرفت یک بار نیز طاووس خانم برای انگلیسی ها مهمانی برپا کردخواجه‌هایی چون آغا مبارک، آغا سید ابراهیم و غلام‌تاج که هر سه از خواجه‌سرایان مخصوص تاج‌الدوله بودند چنان اعتباری داشتند که به تعبیر عوام، «از شدت تشخص، باج به هیچ‌کس نمی‌دادند».در روزگاری که تاج‌الدوله در اوج احترام و اعتبار بود، مقرر شده بود هرگاه وارد مجلس می‌شد، زنی که مشغول مشت‌ومال فتحعلی شاه بود، بی‌درنگ برمی‌خاست. با وجود این شأن و مرتبه، بارها دیده شده بود که هرگاه آغا بیگم به اتاق وارد می‌شد و تاج‌الدوله در حال مالیدن دست و پای خاقان مغفور بود، با آن‌که تاج‌الدوله جوان و صاحب‌اعتبار بود، به احترام این پیرزن بزرگوار برمی‌خاست. آغا بیگم می‌نشست، دست تاج‌الدوله را با مهربانی می‌گرفت و او را در سوی دیگر فتحعلی شاه می‌نشاندفتحعلی‌شاه روزی عنبرچهٔ مرصعی به او هدیه کرد؛ همان عنبرچهٔ گران‌بهایی که امپراتریس روس برای آغا‌باجی، دختر ابراهیم‌خان شوش، فرستاده بود. این گوهر نفیس دارای دانه‌ای زمرد بسیار درشت بود که ردیفی از الماس‌های ممتاز آن را دربر گرفته و دو رشته زنجیر طلای زیبا بدان آویخته بود. شاه آن را به بهای هشتاد هزار ریال خرید و به تاج‌الدوله بخشید. همچنین پنجاه هزار ریال خلعت به میرزا عبدالوهاب، آموزگار طاووس‌خانم و نویسندهٔ لقب تاج‌الدوله، عطا کرد.

در تهران بخشی از قصر که در اختیار تاج الدوله بود .زیباترین اثر معماری موجود در جهان محسوب میشود.طاووس خانم در روستای امامزاده قاسم عمارت ییلاقی داشت.تاج الدوله تابستان ها را در عمارت ییلاقی خود در آبادی امامزاده قاسم سپری می کرد

تاج‌الدوله هنگام درگذشت فتحعلی شاه در ۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ در سعادت آباد اصفهان در کنار او بود و شاه سر در دامن تاج‌الدوله داشت که درگذشت. تاج‌الدوله مدتی از بیم درگیری شاهزادگان، به سید محمدباقر شفتی پناه برد. پس از بر تخت نشستن محمدشاه، تمام جواهرات خود را به شاه بخشید و به همراه پسرش سیف‌الدوله به عتبات سفر کرد. او پس از چندبار سفر به حج، تا پایان عمر در نجف ماند. تاج‌الدوله در اوایل دهه‌ی ۱۲۷۰ یا اواخر دهه ۱۲۶۰ در نجف درگذشت و در صحن آرامگاه علی بن ابی‌طالب دفن شد.

فرزندان

فرزندان فتحعلی شاه
نشسته از راست: مرصع‌خانم، خرم‌بهارخانم، ماه‌باجی‌خانم
ایستاده از راست:جهانسوز میرزا، سلطان احمد میرزا عضدالدوله

تاج‌الدوله شش فرزند داشت:

1. سلطان محمد میرزا سیف‌الدوله
2. شیرین‌جان‌خانم
3. فرخ‌سیر میرزا نیرالدوله
4. سلطان احمد میرزا عضدالدوله
5. خورشید کلاه‌خانم شمس‌الدوله
6. مرصع خانم

مهارت

تاج‌الدوله شاعر بود. او در سرودن شعر دست داشت و سروده‌های وی، به طور پراکنده، در منابع آمده است. وی در هنر خطاطی هم مهارت داشتآموزگارش، عبدالوهاب اصفهانی، مشهور به نشاط و ملقب به معتمدالدوله، در پرورش او بسیار کوشید و هنر خوش‌نویسی و شیوهٔ سخن‌پردازی را به او آموخت.تاج‌الدوله با آموزش و پرورش استادش نشاط چنان در نویسندگی پیش رفت که نامه‌هایش سرشار از اندیشه‌های تازه و عبارت‌های زیبا و پرمعنا بود.

در رسانه

الهام حمیدی در سریال تبریز در مه ایفاگر نقش طاووس خانم تاج‌الدوله بود.

منابع

• عضد الدوله، احمد (شاهزاده) (۱۳۵۵)، تاریخ عضدی، تهران: انتشارات بابک{{یادکرد}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)