جنبش امل

جنبش اَمَل یکی از دو حزب عمده شیعه در لبنان است. این جنبش در سال ۱۹۷۴ توسط امام موسی صدر پایه‌گذاری شد. جنبش امل یکی از طرف‌های درگیر در جنگ داخلی لبنان بود. هم اکنون نبیه بری دبیرکل جنبش امل است.

جایگاه شیعیان

انتخابات سال ۱۹۳۲.م در لبنان که با حمایت فرانسه صورت گرفت، هیچ‌گونه امتیازی به شیعیان نداد و تمام اختیارات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی را در اختیار مسیحیان مارونی قرار داد. میثاق ملی سال ۱۹۴۳.م نیز نظرات جامعه در حال کثرت شیعیان را تامین نکرد. تنها پس از ۱۵ سال درگیری و قدرت گرفتن نظامی و تا اندازه‌ای حکومتی شیعیان بود که منجر به توافق نامه طایف (۱۹۹۰) گردید که تا حدودی عرصه را برای حضور فعال‌تر شیعیان در صحنه سیاسی لبنان فراهم کرد.

شیعیان به واسطه عدم سازمان‌دهی و رهبریت مقتدر، برخوردهای سرکوب گرایانه را به ویژه در قرون ۱۹ و ۲۰ میلادی متحمل شدند. در این شرایط شیعیان برای سرپوش گذاشتن به تحقیرها و تبعیض‌هایی که به دلیل شیعه بودن بر آن‌ها اعمال می‌شدوغالبا از روی فقر اقتصادی به احزاب چپی و کمونیست جذب شدند. عمده بدنه نظامی‌این احزاب را شیعیان تشکیل می‌دادند. این سازمان‌ها از هیچ گونه درگیری ابایی نداشته و براساس کشته‌های خود که از شیعیان بودند از کشور متبوعشان پول گرفته و با خون جوان شیعه محروم تجارت میکردند.برخی شیعیان علاوه بر جذب به سازمآن‌هایی با گرایش‌های مذهبی و سیاسی دیگر بعضاً مذهب خود را نیز تغییر می‌دادند. در واقع با پیدایش اَمل، تشیع در فرهنگ سیاسی لبنان به حرکت هدف داری اطلاق گردید که مبتنی بر پایه و اصول خاصی است. اَمل با آگاهی دادن به مردم لبنان نشان داد که شیعه و هر انسان محروم دیگری از هر طایفه، توأم با هم و هر دو قربانی یک نوع طرز تفکر هستند. طرز تفکری که محصول آن به انحطاط بردن جوانان دیگر فرق با توسل به حربه‌های مختلف و در نهایت اختلافات گروهی بین طوایف و حتی درون طوایف است. شیعیان و مردم محروم جنوب لبنان نسبت به سایرین بدترین شرایط را از لحاظ محل اسکان، مسایل امنیتی، بهداشتی و اصلاحات عمرانی داشتند. مضاف بر آن عمده کارهای سنگین اعم از کارگری و... در لبنان بر عهده شیعیان بود. در واقع ساختار حاکم با اعمال فشارهای اقتصادی از یک سو و رواج فرهنگ مغایر با شئونات اسلامی از سویی دیگر، انزجار از مسلمان بودن و شیعه بودن را ترویج و با این رویه در جهت از بین بردن هسته اصلی طایفه یعنی خانواده گام برمی‌داشت.

آغاز فعالیت‌های امام موسی صدر

ورود امام موسی صدر به لبنان خلاء رهبری پرقدرت شیعیان را پر کرد.امام صدر با آغاز اقدامات خود از ابتدای دهه ۱۹۶۰.م تا اواخر دهه ۱۹۷۰.م موجب تغییرات بنیادی در زندگی این طایفه گردید. عمده این اقدامات عبارتند از:

۱- تأسیس مراکز و مؤسسه‌های خاص شیعیان جهت بهبود وضع معیشتی و فرهنگی آنان ۲- تأسیس مجلس اعلی شیعیان لبنان به عنوان اولین مرکز قانونی شیعیان با هدف تنظیم امورات مربوط به طایفه ۳- اخذ امتیازات از دولت مرکزی و تأسیس مجلس جنوب در راستای بهسازی هر چه بیشتر اوضاع اجتماعی و اقتصادی شیعیان ۴- برقراری ارتباط با سران کشورهای مختلف در جهت ایجاد صلح در لبنان ۵- توجه و پی‌گیری مسئولیت‌های ملی و صیانت از استقلال و تمامیت ارضی لبنان ۶- تأسیس نخستین سازمان غیر دولتی شیعیان (حرکت المحرومین) ۷- تأسیس نخستین سازمان شبه نظامی شیعیان (اَمل). در شرایطی که تمامی طوایف از سال‌ها قبل نیروهای شبه نظامی خاص خود را تدارک دیده و در درگیری‌ها به نفع مصالح خود به میدان می‌فرستادند، سیدموسی صدر نخستین نیروی شبه نظامی شیعه را با همکاری دکتر مصطفی چمران از نیروهای نهضت آزادی ایران و مخالف حکومت شاه ایران که در مصر آموزش چریکی دیده بود، با همراهی دیگر جوانان شیعه سازمان‌دهی و صحنه سیاسی لبنان را متأثر از حضور این جنبش کرد. این تاثیر پس از فراز و نشیب‌های مختلف در طی بیش از سه دهه گذشته کماکان پابرجاست. امل در خلال جنگ‌های داخلی لبنان به صورت مکرر با احزاب راستی و چپی که نسبت به حضور نظامی شیعیان معترض بودند درگیر شد. در این بین اقداماتی به منظور حذف فیزیکی رهبری و اعضای مؤثر آن در صحنه سیاسی لبنان صورت گرفت. اَمل در سال‌های اولیه جنگ داخلی به منظور حفظ سازمان آزادی بخش فلسطین تن به جنگی ناخواسته داد و از ساف در برابر مارونی‌ها با تمام امکانات دفاع کرد. با ربوده شدن امام موسی صدر و غیبت وی در صحنه سیاسی لبنان، سازمان دچار تحولات عمده‌ای شد.

امل بعد از امام موسی صدر

با غیبت صدر کاری نو در روند سیاست‌های این سازمان به وجود آمد. رهبریت جدید با بهره‌گیری از عناصر تکنوکرات، خط نظامی حاکم بر جنبش را با رویکردهای دیپلماتیک همراه کرد. حضور نبیه بری رهبریت سازمان در اجلاس آشتی ملی یا کمیته نجات در سال ۱۹۸۲م. و حمایت اَمل از طرح عدم درگیری با اسرائیل به منظور مصون ماندن از تعرضات این کشور به جنوب موجب بحران درون گروهی تشکیلات شد.

پایان جنگ ایران و عراق و تغییر برخی رویکردهای ایران و همین طور انعقاد قرارداد طایف، چرخش نسبی اَمل را به سوی ایران درپی داشت. این گرایش به ارتباط ریشه دار بین شیعیان ایران و لبنان اشعار دارد.

منابع

• حق شناس کمیاب-سید علی -ساختار سیاسی اجتماعی لبنان و تاثیر آن بر پیدایش جنبش امل(نخستین منبع فارسی جنبش امل)-نشر سنا- تهران-۱۳۸۸

• حق شناس کمیاب- سیدعلی، مطالعه تطبیقی دموکراسی‌های اجماعی-مورد لبنان-روزنامه اطلاعات، مقاله، دی ماه ۱۳۸۷.

• Wikipedia contributors, «Amal Movement,» Wikipedia, The Free Encyclopedia, (accessed July 4, 2008). *محمدحسن رجبی، علمای مجاهد، ص ۲۸۸، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.