نبرد قلعه دم دم

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۷°۲۱′۳۶.۴۶″ شمالی ۴۵°۱۰′۱۵.۰۸″ شرقی / ۳۷.۳۶۰۱۲۷۸° شمالی ۴۵.۱۷۰۸۵۵۶° شرقی / 37.3601278; 45.1708556

نبرد دیمدیم
بخشی از جنگ صفویان و عثمانی (۱۶۰۳-۱۶۱۸)
تاریخ نوامبر ۱۶۰۹ تا تابستان ۱۶۱۰
مکان قلعه دیمدیم
نتیجه پیروزی صفویان
طرفین درگیر
امارت برادوست صفویان
فرماندهان و رهبران
- امیرخان لپزرین - شاه عباس اول
- حاتم‌بیگ اردوبادی
قوا
- ۱۰ هزار جنگجوی کرد - ۴۰ هزار سرباز
(عشایر پازوکی[۱])

دمدم نام یک کوهستان و یک قلعه است که در اوائل قرن هفدهم میلادی نزاعی مهم میان کردها و قوای صفوی در آن اتفاق افتاد.[۲]

موقعیت قلعه[ویرایش]

کوه دمدم میان رود باراندوز چای و درهٔ قاسملو در نزدیکی ساحل دریاچهٔ ارومیه قرار گرفته‌است. این کوه در چند کیلومتری غرب ارومیه -جادهٔ مهاباد- و نزدیک روستای بالانج در هیجده کیلومتری ارومیه واقع شده‌است. قلعه دمدم بنا بر سنت شفاهی کردی به قبل از اسلام بر می‌گردد. امیرخان لپزرین فرمانروای برادوست که خواهان حفظ استقلال امارت درحال گسترش اش در برابر رسوخ عثمانی و صفوی به درون منطقه بود، در ۱۶۰۹ ویرانه‌های آن را بازسازی کرد. اسکندر بیگ در آن سال آن را دژی نیرومند متشکل از پنج قلعه جداگانه با مخازن حفاظت شده و چاله برای ذخیره‌سازی یخ و برف توصیف کرد. امروزه بخش‌هایی از دیوارها و انبوه ساختمان از سنگ و آجر هنوز هم قابل مشاهده هستند.[۲]

نبرد دمدم[ویرایش]

نبرد دمدم در تاریخنگاری صفوی جایگاهی برجسته دارد. شاه عباس اول حق موروثی امیرخان برای حکومت بر برادوست و ارومیه را به رسمیت شناخته بود ؛ ولی بازسازی دیمدیم حرکتی در جهت استقلال بود که می‌توانست قدرت صفویه را در شمال غرب به خطر بیندازد؛ در واقع، نه عثمانیان و نه صفویان کنترل مستحکمی بر کردستان، آذربایجان و ارمنستان نیافته بودند. بسیاری از کردها از جمله فرمانروایان مکری (غرب و جنوب دریاچه ارومیه) پیرامون امیرخان بسیج شده بودند. پس از یک محاصره شدید و طولانی به رهبری حاتم بیگ وزیر اعظم صفوی از نوامبر ۱۶۰۹ تا تابستان ۱۶۱۰ دمدم تسخیر شد و همه محافظان آن قتل‌عام شدند. شاه عباس دستور قتل‌عام در برادوست و مکری را داد، ایل ترک افشار را دوباره در منطقه ساکن کرد و بسیاری از قبایل کرد را به خراسان فرستاد. این دو امارت ماندند گرچه خیلی ضعیفتر شدند و امرای برادوست دوبار با صفویان در دمدم نبرد کردند. در سال ۱۷۲۹ میلادی، تهماسب‌قلی سپهسالار (نادرشاه) یوسف پاشا حاکم عثمانی ارومیه را در دمدم مغلوب کرد و دستور داد تا قلعه را ویران کنند.[۲]

بر خلاف مورخان ایرانی (اسکندر بیگ و ادیب‌الشعرا) که نبرد اول دمدم را در نتیجۀ خیانت یا یاغی‌گری کردها حساب کرده‌اند، در روایات شفاهی کردها، کارهای ادبی و تاریخ‌ها این نبرد به عنوان نزاع کردها علیه سلطۀ بیگانه قلمداد شده‌است.[۲]

نبرد دمدم در ادبیات کردی[ویرایش]

ماجرای نبرد قلعۀ دمدم در ادبیات کردی، چه در ادبیات شفاهی و چه در ادبیات مکتوب این زبان بازتاب یافته است. در ادبیات شفاهی منظومه ای به نام بەیتی دمدم به لهجۀ کردی کرمانجی وجود دارد که حماسه ای ملی به شمار می رود. نخستین روایت منظوم از این اثر در ادبیات مکتوب کردی توسط فقیه طیران خلق شده است. در ادبیات مدرن کردی نیز نویسندگان کرد و به ویژه نویسندگان کرد شوروی سابق رمان هایی در این زمینه نوشته اند. شناخته شده ترین این رمان ها عبارت اند از:[۳]

پانویس[ویرایش]