علاءالدین کیقباد

کیقباد یکم
مجسمه کیقباد یکم در آلانیا
یازدهمین سلطان سلجوقیان روم
سلطنت	۱۲۲۰–۱۲۳۷
پیشین	کیکاووس یکم
جانشین	کیخسرو دوم
زاده	۱۱۸۸
درگذشته	۱۲۳۷ (۴۸−۴۹ سال)
نام کامل علاء الدین کیقباد کیخسرو اول
پدر	کیخسرو یکم

مسجد علاءالدین کیقباد، قونیه

علاء الدین کیقباد (یکم) بن کیکاوس یازدهمین سلطان از سلجوقیان روم بود . وی بین سال‌های ۱۲۲۰–۱۲۳۷ حکومت کرد. وی فرزند کیخسرو یکم بود. در زمان حکومت وی وسعت قلمروی سلاطین روم گسترش یافت

علاءالدین کیقباد یکم (۶۳۴–۶۱۶ ه ق) پادشاه سلجوقیان روم و شام بود. الملک الاشرف بعد از سقوط اخلاط با علاءالدین کیقباد یکم و امرای ایوبی حلب و موصل و الجزیره بر ضد جلال‌الدین خوارزمشاه طرح اتحادی قوی ریخت و به دعوت علاءالدین کیقباد، پادشاه مصر الملک الکامل برادر الملک الاشرف نیز در این اتحاد وارد شد. علاءالدین کیقباد توانست در جنگی چهار روزه در محلی به نام یاسی چمن از نواحی ارزنجان و در ۲۸ رمضان سال ۶۲۷ شکستی سخت بر سپاهیان خوارزمشاه و برادرش رکن‌الدین غورسانچی وارد کند. بعد از شکست یافتن جلال الدین لشکریان علاء الدین ارزروم را مسخر کردند و سپاهیان الملک الاشرف نیز به شهر اخلاط وارد شدند و چون الملک الاشرف بیم حملهٔ مجدد جلال‌الدین را داشت از جلال‌الدین که در این هنگام در آذربایجان بود تقاضای صلح کرد و او نیز چون خبر رسیدن سپاه مغول به آذربایجان را شنید با اکراه صلح را پذیرفت و قرار شد این سه تن هر کدام هر چه اراضی در دست دارند مالک باشند و بعدها معترض یکدیگر نشوند.سلطان علاءالدین کیقباد در سال ۱۲۳۷ با توطئه وزیرش سعادت الدین کوپک و همسرش محبره خاتون با خوردن سم به قتل رسید.

اوایل زندگی

کیقباد پسر دوم سلطان سلجوقی ، کیخسرو یکم بود که در سنین پایین لقب ملک و حکومت شهر مهم توکات در آناتولی مرکزی را به او بخشید. هنگامی که سلطان در سال ۱۲۱۱ پس از نبرد آلاشهر درگذشت، هم کیقباد و هم برادر بزرگترش کیکاووس یکم برای به تخت نشستن با هم به مبارزه برخاستند. کیقباد در ابتدا متحدانی را در میان همسایگان سلطنت به دست آورد: لئون یکم ، پادشاه ارمنستان کیلیکیه و طغرل‌شاه، عموی برادران و حاکم مستقل ارزروم . با این حال، اکثر امیران به عنوان اشراف قدرتمند زمین‌دار سلطنت، از کیکاووس حمایت کردند. کیقباد مجبور شد به قلعه‌ای در آنکارا فرار کند و در آنجا از قبایل ترکمن قسطمونی کمک بخواهد. او به زودی توسط برادرش دستگیر و در قلعه‌ای در غرب آناتولی زندانی شد.

دوران سلطنت

پس از مرگ غیرمنتظره برادرش سلطان کیکاووس در ۱۲۱۹/۱۲۲۰، کیقباد از اسارت آزاد شد و به عنوان سلطان جدید بر تخت سلجوقیان نشست.

سلطنت در زمان کیقباد، به‌ویژه در شرق، گسترش قابل توجهی یافت.

در کارزار کیلیکیه در سال ۱۲۲۵، کیقباد پادشاهی ارمنستان کیلیکیه را مطیع خود کرد.

در ۱۲۲۱/۱۲۲۲ کیقباد یک حمله دریایی به سوداک ترتیب داد که نیروهای متحد روس کی‌یف و کومان‌ها را شکست داد. او در سال ۱۲۲۱ به پادشاهی ارمنی کیلیکیه حمله کرد و شهر آلانیا را از حاکم آن، کیر فارد، گرفت.

سلطان علاءالدین کیقباد یکم (حک. ۱۲۲۰–۱۲۳۷) یا یکی از بزرگان دربارش، که به سبک ترکی نشسته و گلی را به عنوان نماد زندگی ابدی در دست دارد. کاخ قبادآباد ، اواخر دهه ۱۲۲۰.

در ۱۲۲۷/۱۲۲۸، کیقباد به سمت آناتولی پیشروی کرد، جایی که ورود جلال‌الدین مینکبرنی که از نابودی امپراتوری خوارزمشاهی خود توسط امپراتوری مغول می‌گریخت، وضعیت سیاسی ناپایداری ایجاد کرده بود. سلطان، ترکمان ‌ها را در امتداد مرز کوه‌های توروس ، در منطقه‌ای که بعدها استان مرسین نامیده شد، اسکان داد. در اواخر قرن سیزدهم، این ترکمن‌ها قره‌مانیان را تأسیس کردند. ایوبیان که از گسترش سریع سلطان کیقباد یکم، به‌ویژه در شرق آناتولی نگران بودند، به رهبری الکامل در مصر علیه سلطان اقدام کردند. در سال ۱۲۳۴ کیقباد یکم نیروهای متحد ایوبیان را به طور کامل شکست داد. پس از آن، با تصرف سیورک ، اورفه ، حران و رقه ، مرزهای خارپوت در منطقه جنوب شرقی آناتولی گسترش یافت. سلطان، آرتوقیان و ایوبیان را شکست داد و امارت منقوچکیان را در سلطنت ادغام کرد و قلعه‌های حصن منصور ، کاهتا و چمیش‌گزک را در مسیر پیشروی خود تصرف کرد. او همچنین شورش امپراتوری طرابوزان را سرکوب کرد و اگرچه موفق به تصرف پایتخت آن‌ها نشد، اما خاندان دودمان کومننوس را مجبور کرد تا سوگند وفاداری خود را تجدید کنند.

در ابتدا، کیقباد به دنبال ائتلافی با خویشاوند ترک خود جلال‌الدین خوارزمشاه علیه تهدید مغول بود. این اتحاد محقق نشد و پس از آن، جلال‌الدین قلعه مهم اخلاط را تصرف کرد. کیقباد سرانجام او را در نبرد یاسی‌چمن بین سیواس و ارزنجان در سال ۱۲۳۰ شکست داد. او پس از پیروزی، به پیشروی خود به سمت شرق ادامه داد و حاکمیت سلجوقیان را بر ارزروم ، اخلاط و منطقه دریاچه وان (که قبلاً بخشی از ایوبیان بود) برقرار کرد. آرتوقیان دیاربکر و ایوبیان سوریه حاکمیت او را به رسمیت شناختند. او همچنین چندین قلعه را در گرجستان تصرف کرد که ملکه آن درخواست صلح کرد و دخترش گرجی خاتون را به عقد پسر کیقباد، کیخسرو دوم درآورد. او با توجه به افزایش حضور و قدرت مغولان در مرزهای سلطنت روم، استحکامات و قلعه‌های استان‌های شرقی خود را تقویت کرد.

معماری و فرهنگ

• 
  مسجد ییولی مناره ، ساخته شده در آنتالیا توسط کیقباد یکم
• 
  برج قرمز ، ساخته شده در آلانیا توسط کیقباد یکم

کیقباد حامی یک کارزار ساخت‌وساز گسترده در سراسر آناتولی بود. او علاوه بر بازسازی شهرها و قلعه‌ها، مسجد ها، مدرسه ها، کاروان‌سرا ها، پل‌ها و بیمارستان‌های بسیاری ساخت که بسیاری از آن‌ها تا به امروز پابرجا هستند. او علاوه بر تکمیل ساخت کاخ سلجوقی قونیه ، کاخ قبادآباد را در ساحل دریاچه بی‌شهر ، قلعه آلانیا و برج قرمز را در آلانیا و کاخ کیقبادیه را در نزدیکی قیصریه بنا کرد.

نقش‌برجسته سنگی از دیوارهای قلعه قونیه، ۱۲۲۱–۱۲۲۲

او همچنین قلعه قونیه (دیوارهای شهر قونیه) را ساخت. در این قلعه بسیاری از عناصر تزئینی غربی، مانند مجسمه هرکول ، کتیبه‌ای از یک تابوت رومی، صحنه‌های درباری با پیکره‌های نشسته در توگا، خدایان بالدار در اطراف خورشید، آمیخته با کتیبه‌هایی به زبان عربی گنجانده شده بود. به نظر می‌رسد که چنین نمادگرایی که عناصر غربی و شرقی را در هم می‌آمیزد، عمدتاً از تأثیر آرتوقیان نشأت گرفته است که در ترکیب رویکردهای کلاسیک و فارسی-اسلامی مهارت داشتند.

کیقباد نیز مانند دیگر سلاطین سلجوقی روم، در هنرهای زیبا مهارت داشت و در مجالس بزم، رباعیاتی به زبان فارسی می‌سرود.

قطعه‌ای از منسوجات به نام کیقباد یکم.

یکی از اشیایی که به طور قطع با کیقباد یکم مرتبط است، قطعه‌ای از یک پرده نقش‌دار است که اکنون در موزه نساجی لیون نگهداری می‌شود و با شیرهای پشت‌به‌پشت به رنگ طلایی در زمینه‌ای قرمز تزئین شده است. این پرده شامل نام و القاب سلطان است: «[علاء الدنیا] و الدین ابو الفتح کیقباد بن کیخسرو برهان امیر [المؤمنین]». این نوع طراحی در سراسر مدیترانه قرون وسطی رایج بود و تصویر شیر به عنوان یک نماد هرالدیک احتمالاً مورد توجه حاکم بوده است.

مرگ

او در جریان ضیافتی در قیصریه مسموم شد و در سنین جوانی در ۳۱ مه ۱۲۳۷ درگذشت؛ او آخرین نفر از خاندان خود بود که در استقلال کامل از دنیا رفت.

ابن بی‌بی مورخ، با این عبارات در سوگ او نوشت: «با مرگ کیقباد، کمر اسلام شکست و پیوند پادشاهی و دین گسست».

جانشینی

کیقباد سه پسر داشت: کیخسرو دوم ، پسر ارشد از همسر یونانی‌اش ماه‌پری خاتون، رکن‌الدین و قلیچ‌ارسلان، پسران همسرش ملکه عادله خاتون از خاندان ایوبیان . طبق گفته ابن بی‌بی ، کیقباد می‌خواست رکن‌الدین جانشین او شود، اما کیخسرو تخت را غصب کرد و رکن‌الدین، قلیچ‌ارسلان و مادرشان را خفه کرد.

هویت

آرامگاه کیقباد یکم (اولین نفر از جلو)

مجسمه مدرن کیقباد یکم در آلانیا

به گفته رستم شوکوروف ، بسیار محتمل است که کیقباد و برادرش کیکاووس یکم ، که هر دو زمان زیادی را در بیزانس با پدرشان گذرانده بودند، دارای هویت دوگانه مذهبی (مسیحی و مسلمان) و هویت دوگانه قومی (ترکی/فارسی و یونانی) مشابه کیخسرو یکم ، کیخسرو دوم و مسعود دوم بوده باشند.

روابط با دانشمندان

کیقباد یکم روابط خوبی با دانشمندان مسلمان، صوفیان و شاعران داشت. بسیاری از صوفیان و شاعران مسلمان مانند محی‌الدین ابن عربی ، عبداللطیف بغدادی ، اخی اوران ، نجم‌الدین رازی ، شهاب‌الدین عمر سهروردی و بهاءالدین ولد (سلطان‌العلما) در دوران سلطنت او به آناتولی آمدند.

بازنمایی در رسانه

در سریال تلویزیونی تاریخی ترکی «قیام ارطغرل »، نقش کیقباد یکم توسط بازیگر ترکی بوراک حقی ایفا شده است.

جستارهای وابسته

• مسجد علاءالدین کیقباد

منابع

• اقبال آشتیانی، عباس (۱۳۸۹)، تاریخ مغول، تهران: موسسه انتشارات نگاه، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۵۱-۴۵۲-۵