عدنان مندرس

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
عدنان مندرس
نخست‌وزیر ترکیه
مشغول به کار
۲۲ مه ۱۹۵۰ – ۲۷ مه ۱۹۶۰
رئیس‌جمهور محمود جلال بایار
پس از شمس‌الدین گونالتای
پیش از جمال گورسل
اطلاعات شخصی
تولد ۱۸۹۹
آیدین، امپراتوری عثمانی
مرگ ۱۷ سپتامبر ۱۹۶۱
ایمرال، ترکیه
ملیت  ترکیه
حزب سیاسی حزب جمهوری‌خواه خلق
همسر Berrin Menderes
فرزندان Yüksel, Mutlu, Aydın
پیشه ، سیاستمدار
دین اسلام سنی

عدنان مندرس (۱۸۹۹-۱۹۶۱) اولین رئیس دولت ترکیه مدرن بود که به صورت دمکراتیک با رای مردم انتخاب شده بود.

وی از سال ۱۹۵۰ تا ۱۹۶۰ نخست وزیر ترکیه بود و یکی از مٶسسین حزب دموکرات در سال ۱۹۴۶ بود. در پی کودتای نظامی ۱۹۶۰ از قدرت برکنار و طی یک دادگاه نمایشی به اعدام محکوم شد.

وی در سال ۱۹۶۱ به دار آویخته شد. یکی از اتهامات وی در دادگاه کشتار استانبول بود. مندرس یکی از سه سیاستمداران تاریخ جمهوری ترکیه است که یک آرامگاه به عنوان یادبود و بزرگداشت برای ایشان ساختند.

زندگی سیاسی[ویرایش]

مندرس عضو حزب جمهوری خواه خلق بود حزبی که آتاتورک آن را بنیان نهاد و همینطور نماینده این حزب در پارلمان ترکیه بود. ولی در سال ۱۹۴۵ از این حزب کناره گیری کرد و با سه نماینده دیگر حزبی جدید را به اسم حزب دموکرات تأسیس کرد. این حزب در سال ۱۹۴۶ در انتخابات سرتاسری ترکیه شرکت کرد و تنها ۴۲ کرسی را به دست آورد. دوباره در انتخابات سال ۱۹۵۰ شرکت کرد و این بار یک پیروزی بزرگی نصیب مندرس و حزب او شد و مندرس از انجام این انتخابات توانست یک حکومت به ریاست خودش تشکیل بدهد و حد و حدودی برای حزب آتاتورک ایجاد کند. مندرس در پروپاگنده های انتخابی خودش این اصل را بنیاد خود کرد که نباید دولت در بخشهای خصوصی دخالت کند همانطور که در گذشته میکرد. همچنین مندرس در سخنرانیهایش وعده میداد که از فشارهای سکولاریزم علیه دین آیین بکاهد و به مردم آزادی بیشتری در مورد ایمان و دموکراسی بدهد. بعد از پیروزی، مندرس به داخل کردن تکنولوژیای کشاورزی به مزرعه ها کرد و به دهقانان بذر و کود و مواد لازم برای زراعت و کشت رسانید و همینطوز راهنمایان زراعتی را در اختیار ایشان گذاشت. مندرس در بیشتر مناطق چندین سد بزرگ برای آبیاری احداث کرد تا به جایی رسید که ترکیه در تولید گندم و انجیر و انگور و پنبه و چای و میوه های مختلف خیلی پیشرفت کرد و این محصولات را به کشورهای اروپایی و خاورمیانه صادر کرد. همچنین تعداد زیادی از انبار برای ذخیره کردن حبوبات را ساخت و راه های روستاهای دورافتاده را به هم متصل کرد و کارخانه های بافت و کارخانه های آب میوه سازی و تولید سیمان و لوازم ساخت و ساز و مصانع تولید کفش و پوست و ادویه را احداث کرد. عدنان مندریس به پوست نخست وزیری خود ادامه داد و در انتخابات ۱۹۵۴ موفقیتی دیگر به دست آورد. در عهد او ترکیه به پیمان ناتو پیوست و ارتباط خود را با آمریکا قوی کرد. مندرس با فرستادن نیروهای نظامی ترکیه به کره به برنامه های خود سامان بخشید.

کودتا و مرگ[ویرایش]

مجموعه ای از تهمتها به مندرس وارد شد از جمله رازی کردن احساسات دینی کشاورزان و دهقانان روستایی که موجب ظهور یک جناح دینی شد که خواستار ‌دخالت دین در سیاست و بازگشت خلافت و اجرای شریعت اسلامی بود که داشت رژیم آتاتورکی را پرچیده میکرد، و همچنان مندرس در سخنرانیهایش مکرر تٲکید می کرد که باید رژیم سکولاریزمی پابرجا بماند و نباید آن را نحلال کرد یا با یک رژیم جدید تبدیل کرد. و گرچه مندرس در بخشهای کشاورزی و صنعتی به سیستم لیبرالی اعتماد می کرد، اما این جریان سبب اغتشاشات اقتصادی و مالی شد. کسانی که از این اصلاحات بیشترین فایده کردند صاحب زمینهای بزرگ و دهقانان متوسط جامعه بودند، اما کشاورزان تهی دست از این اصلاحات بهره مند نشدند چون نتوانستند بهای ماشینهای کشاورزی را یپردازند. همینطور بخشیدن آزادی کامل به بخشهای خصوصی، ترکیه را در موقعیتی وخیم قرار داد و در سال ۱۹۵۵ گنجینه دولت از پول خالی شد و حکومت نتوانست قرضهای خارجی را بپردازد که در سال ۱۹۶۰ نزدیک به دو میلیارد دلار رسید و از لحاظ اقتصادی و مالی حکومت ترکیه در مضیقه قرار گرفت و این بحران ضربه ای شدید به برنامه های اقتصادی مندرس زد و حکومت وی آماج تیرهای اپوزسیون ترکیه شد و عصمت اینونو رهبر حزب جمهوری خواه خلق طرفداران خود را در دانشگاه ها و ارتش جمع کرد و تظاهرات و اغتشاشات مهیجی در شهرهای بزرگ ترکیه به وقوع پیوست. در صبح ۲۷ می ۱۹۶۰ ارتش ترکیه حرکت کردند و اولین کودتای نظامی را در جمهوری ترکیه انجام دادند و ۳٨ افسر به رهبری ژنرال جمال گورسیل که بعد از آن رئیس جمهور ترکیه شد حکومت ترکیه را کنترول کردند و کودتاچیان ۲۳۵ ژنرال و ۵ هزار افسر را از کار بازنشسته کردند، و فعالیتهای حزب دموکرات را متوقف ساختند و نخست وزیر عدنان مندریس همراه جلال بایار و چند وزیرهای دیگر بازداشت کردند و به جزیره یصی ٲدا فرستادند. بعد از یک دادگاه نمایشی رئیس جمهور جلال بایار به حبس ابد و نخست وزیر عدنان مندرس و وزیر امور خارجه فتین رشدی زورلو و وزیر مالیهحسن بولاتکان به تهمت تبدیل رژیم سکولاریزمی به حکومتی دینی به اعدام محکوم شدند. درسپامبر ۱۹۶۱ حکم اعدام علیه عدنان مندریس و دو تا وزیرش اجرا شد. ناگفته نماندکه مندریس متٲهل بود و با خانم Berrin Menderes ازدواج کرده بود و ثمر این ازدواج سه پسر به نامهای Yüksel, Mutlu و آیدین بود و امر جالب توجه این است که هر سه پسرهای عدنان مندریس در چندین دوره نماینده پارلمان ترکیه بودند.

بعد از مرگ[ویرایش]

بیشتر مردم ترک احساس می کردند که مندرس و رفقای او به ظلم و ناحق کشته شدند و این طرز فکر و احساس کردن ماه به ماه و سال به سال رو افزایش بود تا این که سال ۱۹۹۰ تورگوت اوزال رئیس جمهور ترکیه به احساسات مردم جواب داد و قرار داد که دوباره اعتبار و حیثیت را به مندرس و بولاتکان و زورلوی اعدام شده برگرداند و به نمایندگان حزب خود به نام حزب مام میهن که در پارلمان ترکیه اکثریت کرسی ها را در دست داشتند امر کرد که قانونی را ادر کنند که در آن اعتبار و حیثیت دوباره را به مندرس و رفقایش ببخشند و به همین دلیل پارلمان ترکیه در ۱۱ آوریل ۱۹۹۰ قانون شماره ۳۶۲۳ را مشعر بر بخشیدن اعتبار به مندرس و رفقای اعدام شده اش صادر کرد. فرمانی صادر شد که جنازه های این سه شخص که در گورستان یاسی ٲدا بعد از اعدام دفن کرده بودند به یک گورستان مخصوص که شهرداری استانبول برای آنها در نظر گرفته بود انتقال بدهند و در ۱۷ سپتامبر ۱۹۹۰ در ۲۹ سالگرد اعدامشان تورگوت اوزال و بزرگان و رهبران احزاب و مردم زیادی از جنازه هایشان استقبال کردند و خودش در دفن کردن جنازه ها شرکت کرد و سوره فاتحه بر ارواحشان خواند و به عنوان شهید ملت از آنها یاد کرد و در روز بعد روزنامه ها عدنان مندریس و فتین زورلو و حسن بولاتکان را به عنوان شهید ملت و دموکراسی معرفی کردند. اسم فرودگاه ازمیر را تغییر دادند و به اسم مندریس نام کردند و همینطور جاده ها و دانشگاه و مدرسه های زیادی را به نام مندریس کردند مثل دانشگاه عدنان مندریس به خاطر نقش آفرینش در زندگی مدنی ترکیه و محکوم کردن میراث کودتا و لشکر. و در سال ۲۰۱۰ همه پرسی برای تعدیلات قانون اساسی انجام شد برای اینکه سزاهایی علیه کودتاهای نظامی وضع کنند و به این طریق اعتباری دیگر بعد از ۵۰ سال از کودتای نظامی که ایشان را از حکومت برانداخت، ببخشد. در سال ۲۰۱۲ تعدادی از نمایندگان ترکیه از اهمال کردن در مورد دوبتره اعتبار بخشیدن به نخست وزیر سابق عدنان مندریس که کودتای نظامی ۱۹۶۰ ایشان را اعدام کرده بودند شکایت کردند. و در آخر سال ۲۰۱۲ برهان کوزو رئیس کمسیون قانون اساسی در پارلمان ترکیه درخواستی به پارلمان تقدیم کرد به این مضمون که دوباره اعتبار و حیثیت را به نخست وزیر عدنان مندریس که در ماجرای کودتای نظامی ۱۹۶۰ اعدام شد ببخشند. کوزو گفت که ایشان سعی خواهد کرد حکمی را صادر کند که در آن شرعیت نبودن محاکمه نخست وزیر عدنان مندریس و حکم به اعدام برای او و وزیرهای خارجه و مالیه ایشان موجه کند، و گفت که مندریس هیچ جرمی را مرتکب نشده بود که سزاوار اعدام باشد و همینطور احکام انقلاب هم بدون مدرک و دلیل بود. و در چهارمین کنگره حزب عدالت و توسعه نخست وزیر آن دوره ترکیه رجب طیب اردوگان در یک سخنرانی سه ساعتی که ایراد کرد و در آن گفت: ما در مسیر اجداد و نیاکان پیروزمندمان سلطان الب ارسلان و سلطان محمد الفاتح و روی برنامه های رهبر و پیشوایانمان مثل مصطفی کمال آتاتورک و عدنان مندریس و تورگوت اوزال و نجم الدین اربکان پیش می رویم. و در این سخن به عنوان یک رهبر و کاریزما از مندرس یاد شد و اعتبار و حیثیت را به وی بخشیدند.

منابع[ویرایش]