حیدری نعمتی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

حیدری نعمتی نام «دو فرقهٔ غوغا» بوده‌است که از زمان صفویه تا دهه‌های اخیر در اکثر شهرهای ایران حضور داشته‌اند و اغلب با هم درگیری بوده‌اند. در اصطلاح، جنگهای حیدری نعمتی به درگیری‌هایی در جوامع مدنی اطلاق می‌شود که منشأ منطقی درستی ندارد و سرچشمه گرفته از تعصبات عوام است.[۱]

ریشه[ویرایش]

بنوشته دانشنامه ایرانیکا، گروه نعمتی سرچشمه گرفته از پیروان شاه نعمت‌الله ولی می‌باشد که صوفی و شاعری سرشناس سنّی مذهب در کرمان بوده است. نام حیدری‌ها احتمالاً در ابتدا برگرفته از نام صوفی ساکن تبریز، سلطان قطب‌الدین حیدر تونی بوده است. هرچند شاه نعمت‌الله ولی پیرو مذهب اهل سنت بود اما پیروان او در اوایل صفوی به شیعه گرویدند و از طریق ازدواج با این سلسله متحد گردیدند. میر حیدر اما شیعه دوازده امامی بوده است. مکتب عرفانی این دو صوفی بعنوان دو قطب مخالف حدود دو نسل پیش از ظهور صفویه در ایران وجود داشت و بنظر می‌رسد که مریدان این دو مکتب صوفیگری در میان شهروندان تبریز اولین پایتخت صفویه گسترش یافتند. ریشه دشمنی این دو گروه با یکدیگر احتمالاً ریشه در اختلافات و درگیری‌های فرقه‌ای بین شیعه و سنی دارد. هرچند حیدریه حتی پیش از ظهور صفویه افول کردند و سلسله صوفی گری نعمتیه نیز در زمان شاه عباس به هند رفت، اما بذر اختلافات و درگیری بین جوامع شهری صفوی گسترش یافت و در این جوامع باقی‌ماند و نام خود را بر گروه‌های درگیر شهری باقی گذاشت. هر چند اطلاق نام حیدری و نعمتی به این گروه‌های درگیر شهری تنها یک نامگذاری صرف بوده است.[۲]

وجود ساختار حیدری نعمتی در ساختار اجتماعی شهرهای قدیم نیز از جمله مسائلی بوده که از نظر ذهنی، افراد ساکن در محله‌های مختلف را از هم جدا می‌کرده است. زهرا غزنویان می‌نویسد که «گویا شاه عباس صفوی برای حفظ و تقویت روحیه جنگاوری شهرنشینان، به ساختار حیدری / نعمتی در شهرها دامن می‌زده است. بر طبق این ساختار، محله‌های شهری به دو دسته حیدری‌ها و نعمتی‌ها تقسیم می‌شده‌اند. حیدری‌ها از هواداران «شیخ حیدر» که از اجداد سلسله صفویه محسوب شده بوده‌اند و نعمتی‌ها نیز خود را به «نعمت‌الله»، از پیران مورد احترام ترکمن‌های آق قویونلو منسوب می‌دانسته‌اند. گفته می‌شود شاه عباس از این تقابل تاریخی استفاده کرده و شهرها را از نظر قوای نظامی آماده نگه می‌دارد.»[۳]

دانشنامه ایران چنین ادعایی که این رسم توسط شاهان صفوی بخصوص شاه عباس صفوی بوجود آمده است را رد می‌کند. بگفته جان پری در این دانشنامه، هر چند شروع این دودستگی از پیش از دوران صفوی آغاز شده‌است، اما بنظر می‌رسد که دسته‌بندی‌های حیدری و نعمتی بعنوان رسمی مربوط به دوران صفوی شناخته شده و رسوم و آداب حاکم بر ایران در دوران صفوی باعث اشاعه یافتن آن شده است.[۲]

تقابل نعمتی/حیدری‌ها[ویرایش]

تقسیم‌بندی حیدری و نعمتی در بسیاری از شهرهای ایران از اواخر قرن نهم هجری قمری در ایران عصر صفوی تا دهه‌های اخیر وجود داشته‌است. این گروه‌ها هر کدام در بخشی مجزا از شهرها ساکن بودند و همیشه دشمنی‌ها و رقابت بین این دو گروه وجود داشت. اختلافات حیدری و نعمتی گاه به دعواها و نزاع‌های جمعی بزرگی در شهرهای ایران منتهی می‌شد.[۴] معمولاً ریشه این نام و دلیل دشمنی با جناح مخالف برای اعضای دو فرقه ناشناخته‌بوده‌است. در بعضی نقاط دامنه افراد این دو گروه از شهرها به دهات مجاور کشیده‌می‌شده‌است. در تعطیلات عمومی، یکی از این دو دسته به دسته دیگر حمله‌می‌کرد تا برتری خود را برقرار سازد. در سایر روزها لوطی‌هاو کشتی گیران یک گروه، گروه دیگر را به مبارزه می‌طلبیدند. در زمان اعیاد مذهبی خشونت بین این دو گروه همواره مورد انتظار بود و در ایام سوگواری امام سوم شیعیان کار گاه به درگیری‌های خونباری می‌کشید.[۴] جوانان حیدری و نعمتی بطور دائم بر سر مسائل کوچک و بزرگ با هم درگیری و زد و خورد داشتند. مهمترین محل برخورد حیدری‌ها و نعمتی‌ها در مراسم و هیئت‌های تاسوعا و عاشورا بوده که محلی برای نمایش قدرت دو گروه در سطح شهرها محسوب می‌شد.[۳] مالکوم در جریان سفرهای خود ذکر می‌کند که این دو دسته نسبت به هم حسادت شدیدی داشته‌اند و در روزهای محرم به هیئت‌های هم حمله، و با تخریب اموال یکدیگر خرابکاری می‌کرده‌اند. او اشاره می‌کند که این نزاع‌ها اغلب جدی بوده است و بسیاری از مردم جان خود را از دست می‌دادند.[۵] مردم محلی قربانیان این درگیری‌ها را «هدیه‌ای» به پروردگار می‌دانسته‌اند.[۶]

در مورد پیشینه این نام لمبتون می‌نویسد که شهر شیراز در دوران صفویه دو گروه رقیب را در خود جای داده‌بود. حیدری‌ها که پیرو شیخ حیدر صفوی بودند و در شرق شهر سکنا داشتند و نعمتی‌ها که در غرب شیراز ساکن بودند و پیرو شاه نعمت‌الله ولی بودند.[۲] در زمان کریم خان زند شیراز یازده بخش داشت که پنج تای آنها بخش‌های حیدری، پنج تای آنها نعمتی و یک بخش متعلق به یهودیان بود. درگیری‌های حیدری-نعمتی در شیراز در عصر قاجار ادامه داشته و از عوامل افول این شهر در این دوران بوده‌است.[۲]

در سال ۱۵۷۱ یک جهانگرد ایتالیایی می‌نویسد که تبریز به نه محله تقسیم می‌شود که پنج محله به یک گروه و چهار محله به گروهی دیگر تعلق دارد و حیدری نعمتی‌ها بیش از سی سال است که در دشمنی با یکدیگر بسر می‌برند.[۴]

پانویس[ویرایش]

  1. علی اکبر دهخدا. «سر واژه نعمتی حیدری». در لغت نامه دهخدا. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ Lambton, A.K.S.. Shiraz. ویرایش Second Edition. University of California UC Berkeley، ۲۰۰۹. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ زهرا غزنویان. «ساختار اجتماعی شهرهای امروز و ناکامی شورایاری ها»(فارسی)‎. انسان‌شناسی و فرهنگ، ۱۲. بازبینی‌شده در ۲۷ اکتبر ۲۰۰۹. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ *ḤAYDARI and NEʿMATI, Encyclopædia Iranica
  5. آبراهامیان، یرواند، ترجمه احمد گل محمدی، محمد ابراهیم فتاحی. ایران بین دو انقلاب. نشر نی، 1384، صفحه40. 
  6. الگو:همان

پیوند به بیرون[ویرایش]