ستاره دوتایی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
هابل از ستاره شباهنگ عکس برداری کرده‌است این ستاره یک مجموعهٔ ستارهٔ دوتایی‌ست. ستارهٔ همدم در پایین نگاره سمت چپ دیده می‌شود.

ستارهٔ دوتایی به یک سامانهٔ ستاره‌ای گفته می‌شود که در آن دو ستاره به هم نزدیک هستند و به دور مرکز سنگینی سراسری مشترک میان خود گردش می‌کنند. به ستارهٔ دیگر ستارهٔ ندیم و یا ستارهٔ همدم نیز گفته می‌شود. بررسی‌های جدید نشان می‌دهند که درصد زیادی از ستارگان بخشی از یک سامانهٔ حداقل دو ستاره‌ای هستند. ستارگان دوتایی در اخترفیزیک بسیار مهم هستند زیرا ویژگی‌های مدار آنها جرم و چگالی آن ستارگان را برای اخترشناسان مشخص می‌کند. جرم بسیاری از ستارگان تکی نیز از روی برون‌یابی جرم ستارگان دوتایی بدست می‌آید. ستارگان دوتایی واقعی با ستارگان دوتایی نوری یکی نیستند، تفاوت آنها در این است که ستارگان دوتایی نوری از زمین و از دیدگاه ما با چشم غیر مسلح نزدیک به یکدیگر و یا گاهی به صورت یک ستاره دیده می‌شوند ولی آنها هیچ اثر گرانشی بر یکدیگر ندارند و فقط در راستای دید ناظر اینگونه دیده میشوند. ستارگان دوتایی از روی طیف‌سنجی هم شناخته می‌شوند. اگر مدار حرکت این ستارگان در راستای دید زمین باشد به آنها دوتایی گرفتی می گویند و هویت آنها از راه بهره‌وری از پدیدهٔ گرفت تشخیص داده خواهدشد.

به سامانه‌هایی که بیشتر از دو ستاره باهم مرکز سنگینی سراسری مشترک داشته‌باشند ستارهٔ چندتایی می‌گویند که نمونهٔ آنها بسیار فراوان‌است. ستاره‌های دوتایی گاهی می‌توانند بین یکدیگر جرم تبادل کنند و تکامل یابند. از معروفترین ستارگان دوتایی می‌توان به الغول (ستارهٔ دوتایی گرفتی)، شباهنگ و ماکیان ایکس یک (که ندیم کوچکتر قویترین احتمال سیاهچاله است) اشاره کرد.

اصطلاحات[ویرایش]

Gwiazda podwójna zaćmieniowa schemat.svg

لفظ ستاره دوتایی از سال ۱۸۰۲ توسط سر ویلیام هرشل به کار رفت، در تعریف او آمده‌است: «یک ستاره دوتایی واقعی- متشکل از دو ستاره‌است به طوری که به یکدیگر را جذب می‌کنند». دو ستاره نزدیک به هم به طور تصادفیستاره دوتایی نوری نام می‌گیرند، مشهورترین ستاره دوتایی نوری ستاره زتا خرس بزرگ است که در صورت فلکی خرس بزرگ قرار دارد. دوتایی‌های غیر واقعی را دوتایی نوری می‌گویند. با اختراع تلسکوپ ستارگان دوتایی بیشتری کشف شدند. هرشل، در ۱۷۸۰ میلادی، ۷۰۰ سامانه دوتایی، و حدود ۵۰ سامانه که به نظرش بیشتر از دو ستاره دارند ثبت نمود.[۱][۲] یک سامانه دوتایی واقعی، دو ستاره‌است که جاذبه گرانشی دارند. وقتی دو ستاره تفکیک می‌شوند که با بالابردن دقت تلسکوپ‌ها به اندازه کافی (در صورت لزوم از روش‌های اینترفرمتریک استفاده می‌شود) دو ستاره کاملاً مجزا دیده شوند که به آنها دوتایی مرئی می‌گویند.[۳][۴][۵] نشان بروز دیگر تغییر طول موج بر اثر پدیده دوپلر است؛ که به این نوع ستارگان دوتایی دوتایی طیفی[۳]گفته می‌شود در این ستاره‌ها خطوط طیفی بر اساس حرکت به سمت زمین یا مخالف آن به سمت ترتیب به آبی و قرمز حرکت می‌کنند، اگر خطوط به سمت آبی و سپس به سمت قرمز میل کنند نشان دهنده این است که این ستاره به دور مرکز ثقلی حرکت می‌کند، البته به شرط اینکه با دوره منظمی این اتفاق بیفتد اگر مدار آنها بسیار نزدیک به خط دید ما باشد، قدر ستاره به طور منظمی کاهش و افزایش می‌یابد (البته با ستاره متغیر متفاوت است)، که به آنها دوتایی گرفتی می‌گویند بهترین مثال آن ستاره الغول است.[۶]

ستارگان دوتایی که هم مرئی و هم طیفی باشند، نادر هستند، و اگر یافت شوند اطلاعات مفیدی را در اختیار ستاره‌شناسان قرار می‌دهند چون ستارگان دوتایی بصری غالباً جدایی بزرگی در حالت واقعی دارند و دوره‌هایشان بین ده‌ها تا قرن‌هاست؛ ستارگان دوتایی که در مدار کوچکتری دارند، ستارگان دوتایی طیفی می‌شوند. به عبارت دیگر ستارگان دوتایی طیفی در مدار خود بسیار سریع حرکت می‌کنند زیرا مدار کوچکتری دارند بنابر این ستارگان دوتایی که هم طیفی باشند و هم مرئی باید بسیار به زمین نزدیک باشند تا دیده شوند.

اخترشناسان نوعی ستاره دوتایی کشف کرده‌اند که به آن دوتایی نجوم‌سنجی[۳] می‌گویند این گونه ستارگان به ظاهر حول یک منطقه خالی چرخش می‌کنند که با بررسی بیشتر جرم زیادی در آن منطقه پیدا می‌شود که نامرئی است مانند سیاه‌چاله، ستاره نوترونی و... بعضی از دوتایی‌های طیفی فقط یک خطوط طیفی متحرک دارند.[۷] بررسی بیشتر در طول موج پرتو ایکس در بعضی از این گروه ستارگان منبع بزرگی از پرتو ایکس در مرکز جرم را نشان می‌دهد. بهترین مثال آن ماکیان ایکس یک است، از روی جرم یافت شده که نه برابر جرم خورشید است و از روی حد تولمن-اوپنهایمر-ولکف (حداکثر مقدار جرم یک ستاره نوترونی از این مقدار کمتر است). این مرکز جرم بزرگترین نامزد برای سیاهچاله‌است.[۸][۹]

رده‌بندی[ویرایش]

بر اساس روش‌های رصد[ویرایش]

ستارگان دوتایی از لحاظ روش‌های رصد به چهار گروه تقسیم می‌شوند.[۱۰] ستارگان دوتایی می‌توانند در چند گروه نیز جای بگیرند اما این موضوع نادر است.

دوتایی مرئی[ویرایش]

یک دوتایی مرئی مجموعه‌ای از دو ستاره‌است که مدارشان با راستای دید ما زاویه قابل توجه می‌سازد برای پیدا کردن این گونه ستارگان باید از تلسکوپ با قدرت تفکیک کافی استفاده کرد و هرچه دهانه تلسکوپ بزرگتر باشد قدرت تفکیک دو ستاره از هم بالا می‌رود.[۱۱]

به ستارهٔ درخشان‌تر در ستارهٔ دوتایی مرئی ستارهٔ اولیه(یا اصلی) و به ستارهٔ کم‌نورتر ستارهٔ ثانویه(یا همدم) گفته می‌شود. اگر دو ستاره قدر ظاهری یکسان داشته باشند به ستاره‌ای اصلی گفته می‌شود که زودتر کشف شده باشد.[۱۲]

دوتایی طیفی[ویرایش]

گاهی اوقات، تنها گواه دوتایی بودن یک ستاره با بررسی اثر داپلر بر روی نور ساطع شده از آن‌است. در چنین موردی، اگر ستارهٔ دوتایی متشکل از یک جفت ستاره باشد در آن از خطوط طیفی در نور ساطع شده از هر ستاره، نخست به سمت آبی کشانده می‌شود، و پس از آن، به سمت رنگ قرمز متمایل می‌شود، که همان حرکت به سوی ما، و سپس دور شدن از ما، در طول حرکت خود به دور مرکز سنگینی سراسری مشترک خود، در طول دور زدن مدار خویش است.

دوتایی گرفتی[ویرایش]

یک دوتایی گرفتی، همراه با نمودار تغییرات قدر ظاهری.[۱۳]

یک دوتایی گرفتی دو ستاره‌است که مدار آنها بسیار نزدیک به راستای دید ناظر باشد در این صورت در طول دوره دوبار گرفت رخ خواهد داد.[۱۴]حال اگر دوتایی گرفتی طیفی هم باشد و اختلاف‌منظر سامانه نیز در دست باشد، چنین سامانه‌ای برای تجزیه وتحلیل اخترشناسی بسیار پرارزش خواهد بود.[۱۵]الغول بهترین نمونهٔ تاکنون شناخته شدهٔ دوتایی گرفتی‌است.

در دههٔ گذشته، اندازه‌گیری پارامترهای اساسی دوتایی‌های گرفتی فراکهکشانی با تلسکوپ‌های سری ۸ متری امکان‌پذیر شده‌است. این امکان باعث شده که از آن‌ها برای به طور مستقیم اندازه‌گیری فاصلهٔ کهکشان‌های دور، به صورت بسیار دقیق تر استفاده شود، روشی که از به کارگیری شمع استاندارد بسیار دقیق تراست.

دوتایی نجوم‌سنجی[ویرایش]

بر اساس شکل سیستم[ویرایش]

Artist's conception of a cataclysmic variable system.

تکامل ستارگان دوتایی[ویرایش]

شکل‌گیری[ویرایش]

انتقال جرم و یک‌پارچگی[ویرایش]

پویانمایی از یک دوتایی طیفی به همراه انتقال جرم.

Runaways and novae[ویرایش]

کاربرد در اخترفیزیک[ویرایش]

A simulated example of a binary star, where two bodies with similar mass orbit around a common گرانیگاه in elliptic orbits.

نتایج تحقیقات[ویرایش]

تحقیقات جدید نشان می‌دهد هفتاد و پنج درصد ستارگان عضو سیستم‌های دوتایی هستند و ده درصد هم عضو سیستم‌های چندتایی (سه‌تایی، چهارتایی و غیره).[۱۶]

سیارات درکنار ستارگان دوتایی[ویرایش]

مثال‌هایی از ستارگان چندتایی[ویرایش]

دو ستاره قابل دیدن از مجموعه ستارگان البیرو.

جستارهای وابسته[ویرایش]

== منابع ==

  1. Formation of Binary Star Systems. . University of Tennessee. 
  2. Terms dealing with binary stars. . Community College of Rhode Island. 
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ زیلیک و اسمیت. «ستارگان:سیستم‌های دوتایی». در نجوم و اخترفیزیک مقدماتی. ترجمهٔ جمشید قنبری، تقی عدالتی. چاپ اول. مشهد: دانشگاه امام رضا (ع)، ۱۳۷۸. ۲۰. ISBN 964-6582-14-1. 
  4. Visual Binaries. . University of Tennessee. 
  5. Binary and Variable Stars. . Journey Through the Galaxy. 
  6. Bruton, ‎D. Eclipsing Binary Stars. . Stephen F. Austin State University. 
  7. Bock, ‎D. Binary Neutron Star Collision. . NCSA. 
  8. X-ray Binary Stars. . NASA. 
  9. Binary Star Systems. . NASA. 
  10. Binary Stars. . Cornell Astronomy. 
  11. آر، دبلیو، فُرست. «اصول اپتیکی». در راهنمای علاقه‌مندان به دنیای ستاره‌شناسی. ترجمهٔ تقی عدالتی، زهره اشرفی. پاتریک مور. چاپ دوم. انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۸۱. ۸–۱۲. ISBN 964-333-717-0. 
  12. James Muirden, ed. , «Sky-Watcher's Handbook» , (New York: W.H. Freeman and Company Ltd. , 1993), Glenn Chaple, «Observing Double Stars» , p. 227.
  13. Eclipsing Binary Simulation. . Cornell Astronomy. 
  14. Bruton, ‎D.. Eclipsing Binary Stars. . Stephen F. Austin State University. 
  15. http://www.physics.sfasu.edu/astro/ebstar/ebstar.html Bruton, D. "Eclipsing Binary Stars". Stephen F. Austin State University.
  16. Most Milky Way Stars Are Single, Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics

پیوند به بیرون[ویرایش]