انمرکار و فرمانروای ارته

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

انمرکار و پادشاه ارته ، یک افسانه‌ی سومری است.

کارهای قهرمانی این قصیده مربوط به پنج هزار سال پیش است، اما آهنگ آن به گوش ما آشناست، چون در منظومه سخن از حادثه ای رفته که در آن سیاست زور اعمال کرده اند، همانگونه که امروز نیز مرسوم و معمول است.

موضوع منظومه[ویرایش]

در قصیده چنین آمده است: قرن ها پیش از آن که سراینده ی داستان دیده بدین جهان گشاید، یکی از قهرمانان نامدار سومر به نام انمرکار می زیست. انمرکار بر ناحیه ی اوروک، که در جنوب بین النهرین میان دجله و فرات واقع بود، فرمان می راند.در مشرق، اوروک ناحیه ی دیگری به نام ارتّه در ایران قرار داشت و فاصله ی آن تا اوروک بسیار زیاد بود. دو دولت مذکور را هفت رشته کوه از یکدیگر جدا می کرد و به علاوه، ارتّه بر قله ی کوه صعب العبور و مرتفعی بنا شده بود. ارتّه شهر خوشبختی بود و در آن معدن و سنگ به وفور یافت می شد؛ ضمناً اوروک، قلمرو انمرکار، که در زمین های پست و هموار بین النهرین بود، به این مواد کمیاب احتیاج مبرم داشت. پس عجب نیست اگر انمرکار چشم طمع به ارتّه و ثروت های طبیعی آن بدوزد و در صدد باشد که مردم و فرمانروایان آن را به فرمان خود درآورد. برای نیل به این مقصود، انمرکار علیه فرمانروای ارتّه به جنگ روانی پرداخت و پیروز شد. انمرکار با وارد ساختن فشار بر ارتّه آنچنان روحیه ی فرمانروایان و مردم را تضعیف کرد که ناچار تن به تسلیم دادند و از استقلال خود چشم پوشیدند.

نوع منظومه[ویرایش]

همه ی این ماجرا به شیوه ی کنایه و تفصیل، یعنی اسلوب نگارش حماسه در سراسر جهان، بیان شده است. قصیده با دیباچه ای در وصف عظمت اوروک و کولَب (منطقه ای در حوزه ی اوروک یا در نزدیکی آن) از قدیم ترین زمان ها شروع می شود و سپس برتری اوروک بر ارتّه، به خاطر هواخواهی ایزدبانو اینانا، بیان می کند. حوادث اصلی این چکامه با عبارت «یکی بود و یکی نبود» آغاز می شود.

شرح داستان منظومه[ویرایش]

شاعر چنین گوید: چون انمرکار فرزند اوتو(Utu)، خدای خورشید، بر آن شد که ارتّه (Aratta) را به زیر سلطه و فرمان خود درآورد، نزد خواهرش اینانا(Inanna)، ایزدبانوی عشق و جنگ سومری، به لابه و التماس پرداخت و از خواهر خود خواست مردم ارتّه را وادار سازد که سیم و زر و سنگ لاجورد و سنگ های قیمتی دیگر برایش بیاورند و معبد و مزار بنا کنند. خصوصاً معبد اَپسو (Apsu شهری در کنار خلیج فارس) را که عبادت گاه دریایی انکی (Enki) ایزد سومری آب است.

اینانا درخواست برادرش را پذیرفت و به او توصیه کرد تا فرستاده ای کارآزموده برای گذشتن از کوه های باعظمت انشان، که ارتّه را از اوروک (Uruk) جدا می کرد، برگزیند؛ و او را مطمئن ساخت که مردم ارتّه بناهایی را که ساخته بود بسازند. انمرکار فرستاده ی خود را انتخاب کرد و به سوی فرمانروای ارتّه گسیل داشت، و در ضمن نامه ی تهدیدآمیزی به فرمانروای ارتّه اخطار کرد که اگر وی و مردم ارتّه سیم و زر به اوروک نفرستند و معبد انکی را نیارایند، شهر ارتّه را ویران خواهد کرد. انمرکار برای این که پیامش موثر افتد، به فرستاده ی خود توصیه کرد تا افسون انکی را نزد فرمانروای ارتّه بخواند. در این افسون توضیح داده شده که چگونه انکی «عصر طلایی» انسان را به رهبری انلیل برانداخته است.

قاصد انمرکار پس از عبور از هفت کوه به مقصد خود، ارتّه، رسید و پیام خواجه اش را به فرمانروای ارتّه ابلاغ کرد و از او پاسخ پیام را خواست. فرمانروای ارتّه تسلیم انمرکار نشد و مدعی گردید که اینانا او را به حکومت ارتّه برگزیده است. پیک انمرکار این دعوی را رد کرد و گفت: اینانا، که اکنون ملکه ی اَنَّه است بر انمرکار نوید داده که ارتّه را به قلمروش ضمیمه کند. فرمانروای ارتّه از شنیدن این سخن دچار حیرت شد و انمرکار را از توسل به اسلحه بر حذر داشت و پیشنهاد کرد که دو تن از جنگاوران دو طرف با یکدیگر مصاف دهند. اما در خاتمه ی پیام خود افزود: حال که اینانا به دشمنی وی برخاسته، حاضر به تسلیم است، به شرط آن که انمرکار غله ی بسیار به ارتّه ببخشد. پیک انمرکار با شتاب به اوروک بازگشت و پاسخ فرمانروای ارتّه را در تالار اجتماعات بدو ابلاغ کرد. انمرکار، پیش از آن که قدم دیگری بردارد، دست به چند کار زد که ظاهراً جزو آداب و رسوم مذهبی بود. وی نزد نیدابا، ایزدبانوی حکمت سومری، رفت و با وی به شور پرداخت سپس غله ها را بر چارپایان بار کرد و با فرستاده ای مخصوص به سوی ارتّه روانه ساخت. انمرکار به پیک خود فرمان داد که نزد فرمانروای ارتّه «عصای سلطنتی اوروک» را ستایش کند و از فرمانروای ارتّه بخواهد که سنگ لاجورد و عقیق به اوروک بفرستند. پیک انمرکار چون به مقصد رسید، بارهای غله را خالی کرد و پیام را به ارتّه ابلاغ نمود. مردم ارتّه از رسیدن غله شادمان شدند و به رضا و رغبت برای انمرکار سنگ عقیق هدیه فرستادند (از سنگ لاجورد چیزی گفته نشده است) و بزرگ ترین «خانه ی پاکیزه»ی او را ساختند.

فرمانروای ارتّه از مشاهده ی این اوضاع سخت بر آشفت و در ستایش عصای سلطنتی خود سخن ها راند و مطالبی گفت که چندان تفاوتی با گفته های انمرکار نداشت و در ضمن تاکید کرد که لازم است پادشاه اوروک برای وی سنگ لاجورد و عقیق بفرستد!

همین که فرستاده ی انمرکار از ارتّه بازگشت، انمرکار چندین فال گرفت؛ فال مخصوصی که قطعه ای از نی نوشیم را از روشنایی به سایه و از سایه به روشنایی می برند و سرانجام آن را پس از گذشت پنج سال و ده سال قطعه قطعه می کردند. انمرکار فرستاده ی خویش را یک بار دیگر به ارتّه گسیل داشت، منتها این بار عصای سلطنتی خود را نیز بدو سپرد و او را «تنها» روانه داشت. فرمانروای ارتّه از دیدن عصای سلطنتی انمرکار سراسیمه و هراسان شد و روی به شَتَمّو (کاهن عصر باستان) کرد و از مصیبت هایی که بر اثر بی مهری اینانا نصیب ارتّه شده بود، به تلخی سخن گفت. ولی از کلام او آثار تسلیم به انمرکار هویدا بود، با این حال باز هم انمرکار را به مبارزه ی تن به تن دعوت کرد و از او خواست که به نمایندگی خود یکی از جنگجویان اوروک را برای جدال برگزیند تا معلوم گردد کدام طرف نیرومندتر است. در این دعوت به مبارزه، عبارت لغزمانندی به کار رفته، چون از انمرکار خواسته است که برگزیده اش نه سیاه باشد و نه سفید، نه گندمگون باشد و نه زرد! – البته این گفته درمورد انسان پوچ و بی معنی است. قاصد با دعوت به مبارزه به اوروک بازگشت، ولی انمرکار به او حکم کرد که هرچه زودتر به ارتّه بازگردد و پیامی را که متضمن سه نکته بود به حاکم ارتّه ابلاغ نماید:

1. انمرکار به مبارزه جویی او پاسخ مثبت می دهد و در مقام آن است که یکی از ملازمان خود را به نبرد نماینده ی ارتّه روانه سازد تا لافزن از شجاع باز شناخته شود.

2. انمرکار می خواد که فرمانروای ارتّه سیم و زر و سنگ های قیمتی برای اینانا انبوه کند.

3. یک بار دیگر تهدید می کند که اگر سنگ های کوهستان را برای بنا و تزیین مزارش در اریدو نیاورند، شهر ارتّه را با خاک یکسان سازد.

بخش اول نامه ی انمرکار، عبارت لغزمانند فرمانروای ارتّه را درباره ی رنگ جنگاوری که باید انتخاب شود، روشن می سازد. چون انمرکار به جای کلمه ی جنگاور، لغت «جامه» را به کار می برد و این خود دلیل آن است که منظور رنگ جامه ی جنگجوست، نه خود او. در جمله ی بعدی سراینده ی قصیده پرده از روی موضوع پراهمیتی بر می دارد که، اگر درترجمه ی آن راه خطا نرفته باشیم، بدان معنی است که انمرکار فرمانروای کولب نخستین کسی بود که نوشتن بر الواح گلی را مرسوم ساخت، چون فرستاده ی او در سخن چالاک نبود و نمی توانست پیام را به درستی بگذارد، شاید بدین جهت که پیام طولانی و مفصل بود.

فرستاده ی مذکور لوح انمرکار را به فرمانروای ارتّه رساند و در انتظار جواب ماند، لیکن به نظر می رسد که از نقطه ی نامعین و غیرمترقبه ای کسی به مدد و یاری فرمانروای ارتّه بر می خیزد و ایشکور، ایزد سومری باران و توفان، گندم و باقلای بیابای برای وی می آورد، و آنها را بر روی هم انبار می کند. به نظر می رسد که ارتّه شهری بیابانی بوده و یا دچار خشکسالی بوده است. با مشاهده ی آنها فرمنروای ارتّه قویدل می شود و از روی اطمینان روی به فرستاده می کند و می گوید: «اینانا هرگز ارتّه را رها نکرده و از خانه و کاشانه ی خویش دست نکشیده است.»

متن داستان از این پس به علت شکستگی لوح ها ناقص و مبهم است به نحوی که دنبال کردن حوادث داستان دشوار است. ولی جسته گریخته می توان فهمید که سرانجام مردم ارتّه سیم و زر و سنگ لاجورد به اوروک حمل می کنند و در معبد انّه برای اینانا گرد می آورند.

درباره ی الواح منظومه[ویرایش]

بدین سان درازترین حماسه ای که از سومر به دست آمده، پایان می پذیرد. این قطعه در نوع خود نخستین حماسه ی جهان ادب است. متن آن را از روی بیست لوح و پاره لوح گرد آورده اند که مهم ترین آنها لوح دوازده ستونی موزه ی شرق باستانی استانبول است. متن سومری منظومه و ترجمه ی انگلیسی آن در سال 1952 از طرف موزه ی دانشگاه پنسیلوانیا انتشار یافت.

منابع[ویرایش]

Samuel Noah Kramer, The "Babel of Tongues": A Sumerian Version, Journal of the American Oriental Society (1968).

"The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature". Etcsl.orinst.ox.ac.uk. 2006-12-19. Retrieved 2009-02-17.

ساموئل نوح کرایمر، "الواح سومری".