ارغنون (کتاب)

ارغنون (کتاب)

ارگانون (به انگلیسی: The Organon، به یونانی: όργανον به معنای «ابزار و وسیله») نامی است که شاگردان ارسطو بر شش رساله از تألیفات او در دانش منطق نهادند.

گردآوری این رساله‌ها بدینگونه، در زمان امپراتوری روم شرقی انجامید. این شش رساله چنین‌اند:

• «مقولات» یا «قاطیغوریاس» (لاتین: Categoriae، از اصل یونانی: Κατηγορίαι، Katēgoriai) در آن ارسطو همه‌ی آنچه را که پدید دارد به ده دسته تقسیم میکند؛ که آن را مقولات عشره خوانند.
• «تعبیرات» یا «عبارت» یا «قضایا» یا «باری ارمینیاس» (لاتین: De Interpretatione، از اصل یونانی: Περὶ Ἑρμηνείας، Peri Hermeneias)
• «قیاس» یا «تحلیل القیاس» یا «آنالوطیقای اول» (لاتین: Analytica Priora)
• «برهان» یا «آنالوطیقای دوم» (لاتین: Analytica Posteriora)
• «جدل» یا «طوبیقا» (لاتین: Topica)
• «مغالطه» یا «سوفسطیقا» (لاتین: De sophisticis elenchis)

پس‌تر، برخی از شارحان ارسطو دو کتاب دیگر او را نیز بر آن افزودند:

• «خطابه» یا «ریطوریقا» (لاتین: Ars Rhetorica از اصل یونانی: Τέχνης Ρητορικής، Technēs Rhtorikēs)
• «شعر» یا «بوطیقا» (لاتین: Poetica از اصل یونانی: Περὶ ποιητικῆς)

«ایساغوجی» رساله دیگری است که با اقتباس از دو رساله برهان و جدل در جایگاه مدخلی برای منطق ارسطو درنگریسته شد. ارغنون از چند رساله برآمده، که نامهای آن در مأخذ اسلامی در بالا یاد شد و یکی در تحلیل که آن دو رساله درباره‌ی قیاس و برهان است. یکی در جدل، یکی در سفسطه و مغالطه. نامهای رساله‌های یادگشته در یونانی کمابیش به‌مانند نامهای بالاست و واژه و نام قاطیغوریاس در منابع یونانی «کاتگوریای» است که دارای همان مقولات عشر یعنی مقوله جوهر و ۹ مقوله عرض است.

ترجمه‌ی فارسی

انتشار برگردان فارسی این کتاب بر پایه‌ی متن یونانی آن در سال ‍۱۳۷۸ بدست میرشمس‌الدین ادیب سلطانی با عنوان «منطق ارسطو (ارگانون)» انجامید.

عنوان رساله‌های فارسی کتاب در این برگردان بدینگونه است:

1. م‍ق‍ول‍ه‌ه‍ا
2. در پ‍ی‍رام‍ون گ‍زارش
3. آن‍اک‍اوی‍ک ن‍خ‍س‍ت
4. آن‍اک‍اوی‍ک دوم
5. ج‍ای‍گ‍اهه‍ای ب‍ح‍ث
6. در پ‍ی‍رام‍ون اب‍طالهای س‍وف‍ی‍س‍ت‍ی.