مانسا موسی

مانسا موسی
مانسا موسی با تکه‌ای زر در دست بر روی اطلس کاتالان از سال ۱۳۷۵ (میلادی)
مانسا امپراتوری مالی
سلطنت	ح.۱۳۱۲–۱۳۳۷ (۲۵ سال)
پیشین	ابوبکر دوم
جانشین	ماگان موسی
زاده	حدود ۱۲۸۰ امپراتوری مالی
درگذشته	ح. ۱۳۳۷
فرزند(ان)	ماگان موسی
خاندان	دودمان کیتا

مانسا موسی نهمین مانسای امپراتوری مالی بود که بین سالهای ۱۳۱۷ تا 1332 بر آن حکم می‌راند. در دوران حکومت او امپراتوری مالی به اوج وسعت و احتمالاً قدرت و توان مالی خود رسید اما با اینحال از او کمتر از پادشاهان دیگر در فرهنگ شفاهی مردم ماندینکا یاد می‌شود.

ثروت موسی به حدی بود که مردم هم دوره‌اش آن را غیرقابل تصور توصیف می‌کردند؛ طبق گزارش مجله تایم، هیچ رقم دقیقی نمی‌توان روی ثروت او گذاشت. بر طبق دست نوشته‌های محلی و روایت گردشگران، ثروت امپراتوری مالی که تماماً متعلق به مانسا موسی بود، غالباً از مالیات بر تجارت نمک نواحی شمالی و استخراج طلای نواحی جنوبی در بامبوک و بور بدست آمده بود. انباشت ذخایر عظیم طلا در یک دوره نسبتاً طولانی و احتمالاً سود بردن از تجارت کالاهایی مثل عاج فیل، برده، ادویه، ابریشم و سرامیک نیز دلیل دیگری بر این ثروت بوده است. در زمان به تخت نشستن موسی، بیشتر این امپراتوری از قلمروهای سابق پادشاهی غنا تشکیل شده بود. امروزه کشورهایی مثل غنا، سنگال، موریتانی، گامبیا و مالی در محدوده این امپراتوری قرار دارند.

مانسا در سال ۱۳۲۴ میلادی به همراه هیئت بزرگی از همراهان و مقدار زیادی طلا به سفر حج در مکه رفت. او در مسیرش مدتی را در قاهره گذراند؛ جایی که گفته می‌شود سخاوتمندی‌اش در بخشش هدایای گرانبها باعث کاهش قابل توجه در ارزش طلا در مصر شده است و توجه جهان اسلام را به وی جلب کرده است. موسی با گسترش مرزهای امپراتوری مالی، شهرهای مهمی مانند گائو و تیمبوکتو را به قلمرو خود اضافه کرد. او تلاش زیادی برای گسترش روابط با جهان اسلام، بویژه حکومت‌های سلطنت ممالیک و مرینیان کرد. موسی علمایی را از سراسر جهان اسلام همچون شاعر اندلسی، ابو اسحاق ساحلی، به مالی آورد و در جهت کردن تیمبوکتو به یک مرکز آموزش اسلامی کوشیده است. دوران حکومت او شاهد پروژه‌های عمرانی زیادی بوده که ساخت بخشی از مسجد جینگروبر یکی از آنهاست.

به نوشتهٔ مجلهٔ تایم، مانسا موسی، یکی از ثروتمندترین افراد تاریخ در همه دوران هاست. مورخان برآورد می‌کنند که او به نرخ امروز، ثروتی در حدود ۴۰۰ میلیارد دلار داشته است.

نام و القاب

نام شخصی او موسی، از نام موسی در قرآن و لقبش مانسا، از زبان منده‌ای آمده که به معنی «فرمانروا» یا «پادشاه» است.

در فرهنگ شفاهی و کتاب تاریخ تیمبوکتو، موسی بیشتر به عنوان کنکو موسی شناخته می‌شود. در سنت منده‌ای مرسوم بود که نام شخص با نام مادرش ترکیب شود، بنابراین اسم کنکو موسی به معنی «موسی پسر کنکو» است، البته در اینباره تردید وجود دارد. ال-یافی به موسی نام موسی بن ابی بکر بن ال-اسود (عربی: موسى بن أبي بكر بن أبي الأسود‎، ت. «Mūsā ibn Abī Bakr ibn Abī al-Aswad»), و ابن حجر به او اسم موسی بن ابی بکر سلیم التکروری (عربی: موسى بن أبي بكر سالم التكروري‎، ت. «Mūsā ibn Abī Bakr Salim al-Takruri») را داده است.

در فرهنگ شفاهی اغلب به او لقب حاجی می‌دهند، چرا که به سفر حج رفته بود. در زبان‌های سنغایی به حکمران مالی یعنی کسی مثل مانسا موسی، مالی-کوی می‌گفتند که لقب کوی منظور حکمران بودن بر یک منطقه را می‌رساند.

منابع تاریخی

بسیاری از چیزهایی که دربارهٔ مانسا موسی می‌دانیم از منابع عربی بدست آمده که بعد از سفر حج وی نوشته شده‌اند، مخصوصاً نوشته‌های ابن فضل‌الله عمری و ابن خلدون. موسی در طول سفر حجش، زمانی که در قاهره بود با افرادی همچون ابن امیر حاجب آشنا شد و چیزهایی به او دربارهٔ کشور و مردمش یاد داد که او بعداً این اطلاعات را به تاریخ نویسانی همچون ال-عمری منتقل کرد. اطلاعات دیگر از دو دست نوشتهٔ قرن هفدهمی که در تیمبوکتو نوشته شده‌اند به نام‌های تاریخ ابن ال-مختار و تاریخ ال-سودان بدست آمده است. در فرهنگ شفاهی نیز، افرادی که گریوت نامیده می‌شوند، در داستان‌های خود اطلاعاتی از موسی که به قسمت‌های دیگر تاریخ مالی مرتبط است می‌دهند، هر چند که این اطلاعات نسبت به شاهان قبل از وی کمتر است.

تبارشناسی

بر اساس روایت جبرئیل تمسیر نیانه، نام پدر موسی فاگا لی و مادرش کنکو بود. فاگا لی پسر ابوبکر، برادر سونجاتا، اولین مانسای امپراتور مالی بود. ابن خلدون در کتاب خود از فاگا یاد نمی‌کند و تنها از موسی به عنوان موسی ابن ابوبکر نام می‌برد. این می‌تواند به هر دو معنای «موسی پسر ابوبکر» یا «موسی از نسل ابوبکر» تعبیر شود. تقریباً غیرممکن است موسی فرزند ابوبکر باشد، چرا که فاصله سلطنت سونجاتا و موسی بسیار زیاد است.

ابن بتوته، که مالی را در زمان سلطنت سلیمان برادر موسی بازدید کرده بود گفته است که پدربربزرگ وی ساریق جاتا بوده است. ساریق جاتا ممکن است نام دیگر سونجاتا باشد، که در واقع برادر پدربزرگ وی می‌باشد. این، به همراه استفاده ابن خلدون از اسم موسی بن ابوبکر باعث شد تا مورخ فرانسوی، خاویر فاول، این فرضیه را مطرح کند که موسی در واقع پسر نوه دختری سونجاتا به نام ابوبکر بوده است. تلاش‌های بعدی برای پاک کردن این نسب دختری که احتمالاً مانعی بر مشروعیت وی بوده است، منجر به این گیجی در نسب موسی شده است. خصومت نسبت به شاخه موسی با سلسله کیتا نیز می‌تواند توجیه کننده حذف نسبی وی از فرهنگ شفاهی باشد.

رسیدن به پادشاهی

مانسا موسی به احتمال زیاد میان سال‌های ۱۲۷۰ (میلادی) تا ۱۲۸۰ (میلادی) در خانواده‌ای از طبقه حاکم زاده شد. پیش از او برادرش، مانسا ابوبکر دوم، تا سال ۱۳۱۲ (میلادی) حاکم امپراتوری بود. مانسا ابوبکر برای کشف سرزمین‌های فرای اقیانوس اطلس از پادشاهی کناره‌گیری کرد و با ۲ هزار کشتی و شمار زیادی از مردان، زنان و بردگان، راهی سفر اکتشافی به اقیانوس اطلس شد. او هیچگاه از این سفر بازنگشت.

گسترش پادشاهی

وی امپراتوری مالی را که در باختر آفریقا جای دارد به داراترین و بزرگ‌ترین سرزمین این قاره تبدیل نمود. گفته می‌شود مانسا موسی در دوران حکومتش ۲۴ شهر را فتح نمود و قلمروی خود را به بخش‌هایی از کشورهایی که امروزه سنگال، موریتانی، مالی، بورکینافاسو، نیجر، گامبیا، گینه بیسائو، گینه و ساحل عاج هستند گسترش داد.

ثروت

در دوران حکومت او امپراتوری مالی بزرگ‌ترین تولیدکنندهٔ طلا بود. در این زمان تقاضا برای طلا در جهان به اندازه چشمگیری افزایش یافته بود. به گونه‌ای که نیمی از طلای جهان را در اختیار داشت و همه آن متعلق به شخص پادشاه بود.

سفر حج

او در چهاردهمین سال پادشاهی خود به مکه رفت و با این سفر، ثروت مالی را به رخ جهان کشاند. او این سفر را از پایتختش نیانی آغاز نمود. از بالای رود نیجر گذشت و با گذر از موریتانی و الجزایر کنونی راه قاهره را پیش گرفت. خود مانسا موسی سوار بر اسب در جلوی کاروان و در پناه پانصد بَرده با پوشش زربفت روان‌بود. کاروان او از ۶۰ هزارتن از خدمتگذارانش تشکیل می‌شد که در میان آنان ۱۲هزار برده با پوشش زربافت و ابریشم ایرانی بودند. همچنین در این کاروان ۸۰ تا ۱۰۰ شتر بود که هر یک ۳۰۰ پوند طلا داشتند. موسی همهٔ این طلا را در راه حج به فقرا بخشید.

شاهدان عینی بسیاری که سفر حج موسی را در نوشته‌های خود آورده‌اند از ثروت و گشاده‌دستی او بهت‌زده بوده‌اند. موسی در ژوئیه ۱۳۲۵ (میلادی) با ناصر محمد سلطان پادشاهی مملوک (مصر) ملاقات کرد. جز این گشاده‌دستی‌ها، پرهیزکاری پادشاه و رفتار خوب همراهانش مورد توجه قرارگرفت.

ورشکستگی

گشاده‌دستی موسی در سفر حج ناخواسته موجب ویرانی اقتصادی مناطقی شد که کاروان وی از آن‌ها عبور می‌کرد. در شهرهای قاهره، مکه، و مدینه سرازیر شدن ناگهانی مقادیر زیاد طلا باعث کاهش ارزش این فلز برای چند دههٔ بعد و افزایش قیمت اجناس و ابزار دچار تورم شدیدی شد. در برگشت از مکه، زمانی که موسی از تأثیر بخشندگی‌هایش بر اقتصاد منطقه آگاه شد تمام طلای موجود در شهر قاهره را با بهرهٔ بالا وام گرفت تا تعادل به بازار بازگردد. این تنها دورهٔ گزارش‌شده در تاریخ است که تنها یک نفر مستقیماً قیمت طلا را در حوزهٔ مدیترانه کنترل می‌کرد. این قرض دادن ارزان و بازپس‌گیری گران طلا باعث ورشکستگی امپراتوری مانسا موسی شد. همچنین او برای سفر خود آنقدر خرج کرد که دیگر هیچ طلایی باقی نماند.

میراث

موسی از خود شمار زیادی مسجد، کتابخانه، مدرسه، دانشگاه و ساختمان‌های پرشکوه به جا گذاشت که برخی همچنان پابرجا هستند.

مانسا موسی در بازگشت از مکه چندین دانشمند اسلامی، از جمله نوادگان مستقیم محمد، و یک شاعر و معمار اهل اندلس به نام ابواسحاق الساحلی را با خود به مالی آورد. ابواسحاق مسجد جینگاریبر را معماری کرد. برای ساخت این مسجد، موسی به او ۲۰۰ کیلوگرم طلا دستمزد داد.

او همچنین یکی پایه‌گذاران سنت آموزش در غرب آفریقا بود. به گونه‌ای که مردم از سراسر جهان برای تحصیل در جایی که بعدها دانشگاه سانکوره نام گرفت راهی تیمبوکتو می‌شدند.

وارثان

بعد از مرگ مانسا موسی پادشاهی او به دو پسرش رسید. اما آنها نتوانستند امپراطوری را نگه دارند و کشور به سرزمین‌های کوچک‌تر جدا شد و امپراطوری مالی فروپاشید. ورود اروپایی‌ها در دوران استعمار، پایان قطعی این پادشاهی بود.

منابع

• ثروتمندترین مرد تاریخ کیست؟

• Bell, Nawal Morcos (1972), "The age of Mansa Musa of Mali: Problems in succession and chronology", International Journal of African Historical Studies, 5: 221–234, JSTOR 217515.
• De Villiers, Marq, and Sheila Hirtle. Timbuktu: Sahara’s Fabled City of Gold. Walker and Company: New York. 2007.
• Goodwin, A. J .H. (1957), "The Medieval Empire of Ghana", South African Archaeological Bulletin, 12: 108–112, JSTOR 3886971.
• Hunwick, John O. (1999), Timbuktu and the Songhay Empire: Al-Sadi's Tarikh al-Sudan down to 1613 and other contemporary documents, Leiden: Brill, ISBN 90-04-11207-3.
• Levtzion, Nehemia (1963), "The thirteenth- and fourteenth-century kings of Mali", Journal of African History, 4: 341–353, doi:10.1017/s002185370000428x, JSTOR 180027.
• Levtzion, Nehemia (1973), Ancient Ghana and Mali, London: Methuen, ISBN 0-8419-0431-6.
• Levtzion, Nehemia; John F. P. Hopkins, eds. (2000), Corpus of Early Arabic Sources for West Africa, New York, NY: Marcus Weiner Press, ISBN 1-55876-241-8
• Cissoko, S. M. (1969). "Quel est le nom du plus grand empereur du Mali: Kankan Moussa ou Kankou Moussa". Notes Africaines. 124: 113–114.
• Gomez, Michael A. (2018). African Dominion: A New History of Empire in Early and Medieval West Africa. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-19682-4.
• Collet, Hadrien (2019). "Échos d'Arabie. Le Pèlerinage à La Mecque de Mansa Musa (724–725/1324–1325) d'après des Nouvelles Sources". History in Africa. 46: 105–135. doi:10.1017/hia.2019.12. eISSN 1558-2744. ISSN 0361-5413. S2CID 182652539. Archived from the original on 15 April 2022. Retrieved 15 April 2022.
• Al-Umari, Masalik al-Absar fi Mamalik al-Amsar, translated in (Levtzion و Hopkins 2000)
• Niane, Djibril Tamsir (1959). "Recherches sur l'Empire du Mali au Moyen Age". Recherches Africaines (به فرانسوی). Archived from the original on 19 May 2007.
• Fauvelle, Francois-Xavier (2022). Les masques et la mosquée - L'empire du Mâli XIIIe XIVe siècle. Paris: CNRS Editions. ISBN 978-2271143716.

پیوند به بیرون

• History Channel: Mansa Moussa: Pilgrimage of Gold at بایگانی اینترنت
• African Legends page
• Al-Umari's description of Mansa Musa's 1324 visit to Cairo بایگانی‌شده در ۱ دسامبر ۲۰۰۵ توسط Wayback Machine
• Mansa Musa, from Black History Pages