علیمرادخان زند

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از علی مراد خان زند)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
Shir & Khorshid1.svg علیمراد خان زند Shir & Khorshid1.svg
Ali Murad Khan Zand.png
دورانربیع‌الاول ۱۱۹۶ ه‍.ق. تا ربیع‌الاول ۱۱۹۹ ه‍.ق.
پیش ازجعفر خان زند
پس ازصادق خان زند
همسرپری‌جهان خانم زند
شاه‌جهان خانم قاجار
دودمانزندیان
فرزندانشیخ‌ویس خان زند
احمدمراد خان زند
محمدحسن خان زند (فرخ، خانلر خان)
اسماعیل خان زند
گوهرتاج خانم (همسر فتحعلی شاه)

علیمراد خان زند فرزند الله‌مراد خان (قیطاس خان)، ششمین فرمانروای دودمان زند ایران بود. او از ربیع‌الاول ۱۱۹۶ تا ربیع‌الاول ۱۱۹۹ ه‍.ق. فرمانروا بود.

وی خواهرزادهٔ زکی خان بود. علیمراد خان در آغاز بر اصفهان فرمان می‌راند و توانست بسیاری از رقیبان را کنار بزند و بر پایتخت زندیان یعنی شیراز دست یابد. او اصفهان را پایتخت کرد و صیدمراد خان زند را والی شیراز نمود. وی یگانه جانشین کریم خان بود که به مرگ طبیعی از قدرت کنار رفت. آقامحمد خان قاجار توان فرماندهی او را می‌ستود. با این حال او به روسیه پیشنهاد کرد سرزمین‌های آن سوی ارس را به آن دولت واگذارد و در برابر فرمانروایی او از سوی روسیه به رسمیت شناخته شود و پشتیبانی گردد.[۱] ولی به روایتی دیگر به فتحعلی خان دربندی نامه ای نوشت که همچنان مانند دوره وکیل، اجازه ای به روس برای عبور از قفقاز داده نشود .

او پس از رسیدن به قدرت در ۱۱۹۶ ه‍.ق. پری‌جهان خانم دختر بزرگ کریم خان زند را به همسری خود برگزید.[۲]

او میرزا عبدالله شهاب ترشیزی را بر آن داشت که تاریخ زندیان را به شیوهٔ شاهنامه بسراید.[۳] همچنین ابوالحسن مستوفی غفاری کتاب گلشن مراد را به دستور او به نثر مصنوع نوشت که شامل حوادث عصر نادر شاه و زندیه می‌باشد.[۴]

پس از او جعفر خان زند فرزند صادق خان و برادر مادری علیمراد خان، با شکست دادن باقر خان خراسگانی (والی اصفهان و گماشتهٔ علیمراد خان) و نیز فریفتن و کور کردن شیخ‌ویس خان زند (فرزند علیمراد خان) به فرمانروایی زندیان رسید.


حکومت على‌مرادخان زند[ویرایش]

على‌مرادخان در حکومت مشترک ابوالفتح‌خان و زکى‌خان مأمور تنظيم امور نواحى مرکزى ايران بود و در همان ايام بر ضد زکى‌خان علم طغيان برافراشت. او پس از مرگ زکى‌خان قدرت خود را تثبيت کرد و سپس به بهانه برکنارى ابوالفتح‌خان، مدعى حکومت صادق‌خان شد و با شکست و قتل وى سرانجام از ميان انبوه مدعيان خاندان زند که با توطئه‌ها و کشتار به جان هم افتاده بودند پادشاه شد و حدود چهار سال حکومت کرد.

على‌مرادخان مردى ثابت‌قدم و شجاع، ولى شرابخوار و تندخو بود. در جنگ با عثمانى‌ها در حالت مستى به اسارت درآمد، ولى پاشاى عثمانى از ترس کريم‌خان او را به ايران فرستاد. نخستين روياروئى با مدعى حيله‌گير و قدرتمند سلسله زند يعنى آقامحمدخان قاجار در زمان او به وقوع پيوست. سايکس مى‌نويسد: ”آقامحمدخان، نهايت درجه از على‌مراد حساب مى‌برد و اغلب مى‌گفت: بگذار ما تا زمانى که اين شخص محترم کور (على‌مراد يک چشمش را از دست داده بود) در راه ما قرار دارد صبر کنيم و پس از مرگ او، و نه قبل از آن، ممکن است ما در پيشرفت خود به‌سوى عراق موفق شويم (سايکس، سرپرسي، تاريخ ايران؛ ج۲، ص ۴۰۹-۴۱۰).

در مدتى که خوانين زند به جان هم افتاده بودند، آقامحمدخان بدون مزاحمت ديگران شهرهاى مازندران و گرگان و گيلان را تحت‌فرمان خود در آورد و در سال‌هاى اول حکومت على‌مرادخان حوزه نفوذ خود تا قزوين و تهران توسعه داد و زمينه سلطنت جديدى را در شمال ايران فراهم ساخت (تاريخ‌ گيتى‌گشا؛ ص ۸۱-۸۲).

على‌مرادخان پس از جمع‌آورى سپاه شيخ ويس، فرزند پانزده ساله خود را به فرماندهى سپاه گماشت و مأمور جنگ با آقامحمدخان کرد. سپاهايان زند موفق شدند سارى را تسخير کنند و خان قاجار را شکست دهند، به‌طورى که وى به گرگان فرار کرد. شيخ‌ويس در سارى ماند و محمدزاهرخان را در تعقيب فراريان قاجار به گرگان فرستاد. محمدزاهرخان به‌علت جوانى و بى‌تجربگى يکى از معابرى را که مى‌توانست حفظ آن موفقيت زيادى به همراه داشته باشد، بدون نگهبان رها کرد و همين امر باعث برترى سپاه خصم شد. نيروهاى شيخ‌ويس پس از آگاهى از شکست قواى محمدزاهرخان سارى و مازندران را با بى‌نظمى ترک کردند؛ به‌طورى که مورد عضب پدر قرار گرفت و تعدادى از فراريان هم مجازات شدند. على‌مرادخان براى جبران شکست شيخ‌ويس مجدداً به جمع‌آورى سپاه پرداخت؛ اما اين لشکر هم از جعفرقلى‌خان بردار آقامحمدخان شکست خورد. پس از شکست‌هاى پى‌درپى على‌مرادخان، جعفرخان زند دست به شورش زد و از زنجان به سوى اصفهان حرکت کرد. در اين ايام على‌مرادخان مريض شد در مورچه‌خورت اصفهان در گذشت (تاريخ‌ گيتى‌گشا؛ ص ۸۳. و گلشن مراد؛ ص ۶۸۴. و روزنامه؛ ص ۸۶).

علی مراد خان با انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت، اولین قدم را برای انتظام ولایات شمالی برداشت اما اجل به وی برای تکمیل خواسته هایش مهلتی نداد. وارد تهران شد و فرزندش شیخ ویس خان را مامور به سرکوب قاجاریه کرد. بنا بر گفته های عبدالرزاق دنبلی ، بیگلربیگی ارومیه از طرف وی تعیین شد و به او ماموریتی محول شد تا سرحدات آذربایجان نظمی دوباره بگیرد. به فتحعلی خان دربندی نامه ای نوشت که همچنان مانند دوره وکیل، اجازه ای به روس برای عبور از قفقاز داده نشود. به شیخ ناصر و تمامی حکام بنادر جنوب دستور داد تا با ناوگانش بحرین را که به وسیله اعراب قطیف تصرف شده بود، پس بگیرند( البته ناموفق بود و دوره کوتاه وی فرصت دوباره ای برای تصرف بحرین فراهم نکرد.)

تبارنامه[ویرایش]

بداق‌خانآغابیگمایناق‌خان
خدامرادخانامرالله‌خانآغابیگماسکندرخانزکی‌خانکریم‌خان
فرمانروایی ۱۱۲۹ تا ۱۱۵۸ خورشیدی
صادق‌خان
فرمانروایی ۱۱۵۸ تا ۱۱۶۰ خورشیدی
صیدمرادخان
فرمانروایی ۱۱۶۷ تا ۱۱۶۸ خورشیدی
علیمرادخان
فرمانروایی ۱۱۶۱ تا ۱۱۶۴ خورشیدی
ابوالفتح‌خان
فرمانروایی ۱۱۵۸ خورشیدی
محمدعلی‌خان
فرمانروایی ۱۱۵۸ خورشیدی
جعفرخان
فرمانروایی ۱۱۶۴ تا ۱۱۶۷ خورشیدی
عبدالله‌خان
شیخ‌ویس‌خانلطفعلی‌خان
فرمانروایی ۱۱۶۸ تا ۱۱۷۳ خورشیدی

منابع[ویرایش]

  1. * دانشنامهٔ ایرانیکا، مدخل «علیمراد خان زند» (به انگلیسی)
  2. لغت‌نامهٔ دهخدا، مدخل «پری‌جهان خانم»
  3. ریپکا، یان، «سدهٔ پرآشوب»، ترجمهٔ عیسی شهابی
  4. سهیلی خوانساری، احمد. پنج ابوالحسن نقاش در یک قرن.هنر و مردم، دورهٔ ۱۵، ش ۱۶۹ و ۱۷۰ (آبان و آذر ۱۳۵۵): ۶۱-۶۲

پیوند به بیرون[ویرایش]

فرمانروای پیشین:
صادق‌خان زند
شاهنشاهی زندیه
علیمرادخان زند
شاهنشاه ایران

۱۱۶۱ – ۱۱۶۴ (هجری خورشیدی)

جانشین:
جعفرخان زند