داوود میرباقری

سید داود میرباقری
زادهٔ	۸ خرداد ۱۳۳۷ ‏(۶۸ سال) روستای خیج، شاهرود، ایران
دیگر نام‌ها	سید محمدداود میرباقری
تحصیلات	مهندسی معدن از دانشگاه صنعتی امیرکبیر
سال‌های فعالیت	۱۳۵۹–اکنون
همسر	جمیله حجی (درگذشته: ۱۶ آبان ۱۴۰۳)
فرزندان	الهام میرباقری، الهه میرباقری، حامد میرباقری
خویشاوندان	حسن میرباقری (برادر) اکبر سلطانعلی (پسرعمه)

سید محمدداود میرباقری مشهور به داود میرباقری (زادهٔ ۸ خرداد ۱۳۳۷ در روستای خیج، شاهرود) کارگردان، فیلمنامه‌نویس، نمایشنامه نویس و تهیه‌کننده اهل ایران است. او با ساخت مجموعه‌های تلویزیونی امام علی و مختارنامه به شهرت رسید و از برجسته‌ترین کارگردانان سینمای ایران در ژانر تاریخی-مذهبی به شمار می‌رود.

در حال حاضر، او در حال ساخت مجموعهٔ سلمان فارسی است که به گفتهٔ مدیران سازمان صداوسیما، بزرگترین پروژهٔ تلویزیونی تولید شده در ایران تاکنون محسوب می‌شود.

زندگی

دوران ابتدایی و تحصیلات

داود میرباقری در ۸ خرداد ۱۳۳۷ در روستای خیج از توابع شاهرود به دنیا آمد. او دوران ابتدایی تحصیل را در زادگاهش گذراند و سپس برای ادامهٔ تحصیل به حوزه علمیه وارد شد و دو سال به تحصیل دروس حوزوی پرداخت. پس از آن، به تحصیلات جدید روی آورد و موفق به اخذ مدرک کارشناسی در رشتهٔ مهندسی معدن از دانشگاه پلی‌تکنیک (امیرکبیر) تهران شد.

فعالیت‌های هنری

میرباقری فعالیت هنری خود را از دوران دانشجویی و با شکل‌دهی گروه نمایش «سازمان دانشجویان مسلمان» در دانشگاه آغاز کرد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، به همراه گروهی از دانشجویان مسلمان، در یک دورهٔ سه‌سالهٔ هنرآموزی تئاتر در «تئاتر شهر» شرکت کرد و در زمینهٔ نویسندگی، بازیگری و کارگردانی آموزش دید. او فعالیت حرفه‌ای خود را از سال ۱۳۵۹ با تئاتر و همزمان با تلویزیون شروع کرد.

نخستین تجربهٔ سینمایی او به عنوان نویسنده و کارگردان، فیلم آدم‌برفی (۱۳۷۳) بود که به دلیل نگاه متفاوت به موضوع مهاجرت، تا سه سال توقیف شد و پس از رفع توقیف اکران گردید.

زندگی شخصی

میرباقری با جمیله حجی ازدواج کرد و حاصل این ازدواج سه فرزند به نام‌های الهام، الهه و حامد میرباقری (بازیگر و دستیار کارگردان) است. همسرش، جمیله حجی، در ۱۶ آبان ۱۴۰۳ پس از یک دوره بیماری درگذشت.

برادر او، سید حسن میرباقری (زادهٔ ۱۳۴۷)، بازیگر و فیلمنامه‌نویس است که در مجموعهٔ «مختارنامه» نقش ابراهیم بن مالک اشتر را ایفا کرد و از فیلمنامه‌نویسان این سریال به شمار می‌رود.

اکبر سلطانعلی، خوانندهٔ تیتراژ آغازین سریال «مختارنامه» («برخیز که شور محشر آمد...»)، پسرعمهٔ داوود میرباقری است و با او هم‌سن و هم‌درس بوده است.

همچنین یکی از برادران میرباقری (که نامش در منابع ذکر نشده) پیش از این درگذشته است. علی لاریجانی، رئیس وقت مجلس شورای اسلامی، در اسفند ۱۳۹۷ با صدور پیامی، درگذشت این برادر را به داوود میرباقری تسلیت گفت.

رویکرد هنری و سبک

زبان سینما

یکی از ویژگی‌های مورد توجه در آثار میرباقری، دیالوگ‌نویسی و زبان خاص سینمایی اوست. او در گفت‌وگوها بیان کرده است که زبان سینما نه زبان تاریخ است، نه محاوره و نه ادبیات محض؛ بلکه زبانی تخصصی است که ترکیبی از این موارد است. میرباقری این زبان را از شعر فارسی وام گرفته و تأکید دارد که مخاطب در سینما فقط یک بار مجال شنیدن و فهمیدن دارد.

میرباقری در پاسخ به برخی از منتقدان که به امروزی‌بودن دیالوگ‌های «مختارنامه» خرده گرفته‌اند، توضیح داده است: «زبان سینما، زبان نمایش و فیلم، نه زبان تاریخ است و نه ادبیات. جمله‌ای که نوشته می‌شود باید یک‌بار گفته شود و با کم‌ترین واسطه، بیش‌ترین تأثیر را داشته باشد.»

نقد فرهنگ عمومی

میرباقری در مصاحبه‌ای فرهنگ را مهم‌ترین مسألهٔ جوامع بشری دانسته و گفته است: «تمام معضلات و بحران‌های اجتماعی و، حتی، سیاسی و اقتصادی ناشی از همین مشکلات فرهنگی است.» او در آثار خود، به ویژه در «شاهگوش»، به جای نقد مستقیم ساختارهای سیاسی و اقتصادی، بر نقد فرهنگ عامه متمرکز شده است.

تأثیرپذیری از تئاتر

میرباقری که پیشینهٔ فعالیت در تئاتر دارد، عناصر نمایشی را به سینما و تلویزیون منتقل کرده است. او در مصاحبه‌ای دربارهٔ «شاهگوش» گفته است که این سریال از الگوی روایت هزارویک‌شبی بهره برده است.

نگاه به شخصیت‌های تاریخی

میرباقری در شخصیت‌پردازی ضدقهرمان‌های تاریخی رویکردی دارد که در آن به جای نمایش صرفاً سیاه و سفید، به جنبه‌های انسانی آن شخصیت‌ها نیز توجه می‌کند.

نسبت تاریخ و تخیل

میرباقری در مصاحبه‌ای نسبت تخیل و تاریخ در آثارش را حدود «هفتاد به سی» (۷۰٪ تخیل، ۳۰٪ تاریخ) توصیف کرده است. او گفته است که تاریخ فقط نقطهٔ اوج حوادث را ثبت می‌کند و برای خلق یک اثر دراماتیک، ناگزیر به پر کردن فاصله‌ها با تخیل است.

پاسخ به برخی انتقادات تاریخی

میرباقری در واکنش به برخی انتقادات دربارهٔ استفاده از پرچم سه‌رنگ و نام‌های اساطیری در «مختارنامه»، توضیح داده است که پرچم سه‌رنگ (سبز، سفید، سرخ) بر اساس مدارک تاریخی، پرچم قیام مختار بوده است. دربارهٔ نام‌های اساطیری نیز گفته است که این شخصیت‌ها بخشی از اسطوره‌های ایرانی هستند.

در نگاه دیگران

نگاه هنرمندان و منتقدان

یوسفعلی میرشکاک، شاعر و نویسنده، در ویژه‌نامهٔ جشنواره عمار، میرباقری را هنرمندی می‌داند که با وجود تمام حواشی، به کار خود در ایران ادامه داده است. او در این متن آورده است: «دل داوود میرباقری را خریدند. دل او را بوسیدند. بوی عطر می‌دهد. دست خودش هم نیست. حیران بی‌عمداله است. حیران امیرالمؤمنین است.» میرشکاک بر این باور است که میرباقری به دنبال مفاهیم درخشان است و وجودش «انفجار» است.

کاظم هژیرآزاد، بازیگر باسابقه، در ارزیابی‌ای از آثار میرباقری، «معصومیت از دست رفته» را ضعیف‌ترین و «مختارنامه» را قوی‌ترین سریال این کارگردان دانسته است.

حافظ روحانی، منتقد سینما، در تحلیلی از مسیر هنری میرباقری، بر «قدرت بی‌نظیر او در مدیریت پروژه‌های بزرگ و اقتباس‌های هوشمندانه از آثار کلاسیک» تأکید کرده است.

امین زندگانی، بازیگر که در چهار سریال میرباقری نقش داشته، دربارهٔ کار با او گفته است که مدیریت، دکوپاژ، متن و دیالوگ‌های کارهای میرباقری در حد استادانه است و حس غوطه‌ور شدن در کار او، لذتی دارد که در کارهای دیگر کارگردانان یافت نمی‌شود.

حسن میرباقری، برادر و همکار او (نویسنده و بازیگر نقش ابراهیم بن مالک اشتر در «مختارنامه»)، در گفت‌وگویی با «عصر ایران»، این سریال را «یک درام دینامیک» توصیف کرده که «با محوریت شخصیتی ناآرام ... برای رسیدن به قله معرفت، از دهلیزهای پرپیچ و خمی گذشته و در رویارویی با پدیده‌های پیرامون خود، پوست انداخته، باورهایش را تلطیف کرده و فارغ از هر گونه شعارزدگی قله معرفت را فتح می‌کند.» او همچنین معتقد است که مختارنامه در «شکل و محتوا باب تازه‌ای را به روی برنامه‌سازان تلویزیون باز کرد»، اما پافشاری بر کمیت (۴۰ قسمت) گاهی نقاط قوت آن را تحت‌الشعاع قرار داده و اگر دوباره آن را می‌نوشت، آن را در ۲۰ تا ۲۵ قسمت می‌نوشت.

نگاه مورخان و پژوهشگران

دکتر محمدحسین رجبی‌دوانی، پژوهشگر تاریخ اسلام، آثار میرباقری را از جهت افزایش آگاهی عمومی نسبت به تاریخ اسلام ارزشمند دانسته و دربارهٔ «مختارنامه» گفته است که این سریال «غبار مظلومیت را از چهره مختار در تاریخ زدود.» رجبی‌دوانی همچنین کار میرباقری را به کار عالمان بزرگی مانند علامه مجلسی تشبیه کرده است.

با این حال، رجبی‌دوانی به برخی نقاط ضعف تاریخی نیز اشاره کرده است؛ از جمله نمایش ضعیف‌تر از حد واقعی «سلیمان بن صرد» در «مختارنامه».

حجت‌الاسلام مهدی همازاده در نقدی منصفانه، میرباقری را موفق‌ترین فرد در ساخت سریال‌های تاریخی دانسته، اما به نکاتی مانند شخصیت‌پردازی سیاه‌وسفید ضدقهرمان‌ها، تمرکز بر جذابیت‌های سطحی، و هشدار دربارهٔ قومیت‌گرایی در ساخت «سلمان فارسی» اشاره کرده است.

رضا ایروانی، نویسنده و منتقد، در نقدی بر «مختارنامه»، آن را به خاطر «تجسم‌بخشی به کسانی که قرن‌ها تنها نامی از آن‌ها در تاریخ صدر اسلام وجود داشت» تحسین کرده و آن را «پیوند جاودانه‌ی نام و چهره» دانسته است.

دیگر افراد

در تک‌نگاری مجلهٔ «میدان آزادی» به مناسبت زادروز میرباقری، او چنین توصیف شده است: «میرباقری هنرمندی محتاط و عافیت‌اندیش نیست. پرداخت ساده و کم خطر موضوعات، جان متلاطم و جستجوگر او را سیراب نمی‌کند. او در موضوعاتی که به سراغشان رفته، علیرغم موانع و چالش‌ها، پا پس نکشیده است. اما نه برای آنکه هیاهو به پا کند بلکه برای پیداکردن روح حقیقی هر موضوع. میرباقری مثل بندبازی ماهر، راه رفتن روی لبهٔ تیز حقیقت را می‌داند و این جستجوگری، اثر نمایشی او را بسیار تماشایی کرده است.»

حسن صنوبری، نویسنده، در جستاری دربارهٔ سریال «امام علی»، سطح بازی‌های این سریال را بسیار بالا دانسته و معتقد است که «بازیگرانش تا ابد نتوانستند از زیر سایه‌ی این بازی بیرون بیایند».

مناقشه‌ها

نمایش چهره شخصیت‌های مقدس

میرباقری در ساخت آثار خود همواره با چالش‌هایی دربارهٔ نمایش چهرهٔ شخصیت‌های مقدس مواجه بوده است. در سریال «امام علی» به دلیل محوریت شخصیت امام اول شیعیان، کالبد او به نمایش درآمد. اما در «مختارنامه» که داستان در حاشیهٔ کربلا اتفاق می‌افتد، او تلاش کرد از این چالش دور بماند.

با این حال، در مراحل تولید، عزت‌الله ضرغامی، رئیس وقت سازمان صداوسیما، بر نمایش بخش‌هایی از واقعهٔ عاشورا در سریال اصرار کرد. میرباقری در این باره در برنامه «هفت» گفته است: «در مختارنامه من دقیقا می‌دانستم چه خواهم کرد و با چه مشکلاتی روبرو خواهم بود. لذا تصاویر کربلا را کمتر پرداخته بودم. اما آقای ضرغامی همان زمان در جلسه‌ای گفتند مردم انتظار دارند بالاخره بخش هایی از کربلا را در فیلم شما ببینند.»

این موضوع منجر به ساخت صحنه‌هایی با حضور شخصیت ابوالفضل بن علی شد که حدود ۱۱ دقیقه و ۱۳۰ نما بود. میرباقری دربارهٔ این صحنه‌ها گفته است: «همان زمان سر صحنه بسیاری که این تصاویر را دیدند متاثر شدند و حتی آقای فخیم‌زاده در آن جلسه به من گفتند تا حدی توانستی به باورهای ذهنی مردم نزدیک شوی.»

با این حال، این صحنه‌ها از سریال حذف شدند. میرباقری دربارهٔ دلایل این حذف توضیح داده است: «بعدها این مسئله مطرح شد که درست است ایشان جز معصومین نیست، اما در باورهای دینی ما جایگاه بالایی دارد و تصویر کشیدن ایشان ممکن است شبهاتی را ایجاد کند و تصورات مردم را بهم بریزد و بنا بر این استدلال بالاخره به این نتیجه رسیدیم که این صحنه‌ها نباشد.» او همچنین افزوده است: «من پیشنهادهایی کردم که گفتند خوب است ولی نمی‌دانم چه شد. در نهایت به من گفتند به‌جای صورت ایشان نور بگذار، که من چون معتقد به این کار نیستم قبول نکردم.»

میرباقری دربارهٔ چالش‌های ساخت فیلم‌های مذهبی به طور کلی گفته است: «حواشی پیش آمده برای فیلم «رستاخیز» انگیزه فیلم‌سازان را کم می‌کند. باید با شرایطی سراغ کارهای این‌چنینی رفت که مطمئن باشیم می‌توان کار را عرضه کرد، چون مهم‌ترین بخش کار ما همین پخش است.» او همچنین تأکید کرده است: «اگر الان بخواهم به سمت موضوع مذهبی بروم بیشتر دست و پایم می‌لرزد. اینکه درگیر کاری شویم و این همه انرژی و وقت صرف آن کنیم و بعد معلوم نیست می‌توان آن را پخش کرد یا نه؟»

به گفتهٔ میرباقری، علمای دین نیز در این زمینه کم‌کاری کرده‌اند: «علمای ما کم کاری کرده اند. باید بنشینند و در این حوزه به یک اجتهاد واحد برسند. تکلیف من فیلمساز را روشن کنند. امروز الفبای زبان ارتباطی، هنر نمایش است؛ چه بخواهیم چه نخواهیم.»

افتخارات و نشان‌ها

• ۱۳۹۳: دریافت نشان افتخار «جهادگر عرصه فرهنگ و هنر»
• ۱۳۹۶: اعطای کسوت «استاد افتخاری دانشگاه صدا و سیما»
• تقدیر در چهارمین دورهٔ جشنواره تلویزیونی جام جم به پاس یک عمر فعالیت هنری
• نام‌گذاری بلواری در شهر بسطام به نام داوود میرباقری

آثار

مجموعه‌های تلویزیونی

نام	سال تولید	شبکهٔ پخش	توضیحات
حکایت مسافر گمنام	۱۳۶۴	شبکه یک	نخستین تجربهٔ تلویزیونی؛ داستان زندگی یک تاجر که پسرش به دلیل مبارزات انقلابی دستگیر و شهید می‌شود و او در جستجوی دلایل اختلاف‌عقیدهٔ خود و پسرش به مناطق محروم می‌رود.
گرگها	۱۳۶۵–۱۳۶۶	شبکه یک	داستانی تخیلی با مضامین عدالت‌خواهی و ظلم‌ستیزی؛ بخش‌هایی از آن در روستای زادگاه میرباقری (خیج) فیلمبرداری شده است.
رعنا	۱۳۶۸	شبکه یک	سریالی با مضامین اجتماعی و انقلابی که با حاشیه‌هایی همراه بود و مدتی توقیف شد.
امام علی	۱۳۷۰–۱۳۷۵	شبکه یک	پروژه‌ای ۵ ساله با ۱۵۰ بازیگر اصلی و بیش از ۵ هزار هنرور؛ نخستین سریال مهم تاریخی-مذهبی صداوسیما که به خطبهٔ «شقشقیه» در نهج‌البلاغه اشاره دارد. محمد بیک‌زاده، تهیه‌کننده سریال، «قلم جادویی میرباقری در نگارش دیالوگ‌ها» را از عوامل ماندگاری این اثر دانسته است.
معصومیت از دست رفته	۱۳۸۲	شبکه سه	داستان در سدهٔ نخست هجری می‌گذرد و با محوریت شخصیتی به نام «شوذب» (با بازی امین تارخ) شکل می‌گیرد که خزانه‌دار کوفه در دوران امویان است. کاظم هژیرآزاد این سریال را ضعیف‌ترین اثر میرباقری دانسته است.
مختارنامه	۱۳۸۳–۱۳۸۸	شبکه یک	پروژه‌ای ۸ ساله با بیش از ۶۰ بازیگر اصلی، ۱۴۰ بازیگر فرعی و ۲ هزار هنرور؛ روایتگر زندگی مختار ثقفی که پس از واقعهٔ عاشورا به خونخواهی از امام حسین برخاست. فریبرز عرب‌نیا نقش مختار را ایفا کرده است. این سریال به پرتکرارترین سریال تولید داخل تلویزیون تبدیل شده و هر سال در ایام محرم پخش می‌شود. رضا ایروانی در نقدی بر این سریال، آن را از نظر «تجسم‌بخشی به شخصیت‌های تاریخی» تحسین‌برانگیز خوانده است. تیتراژ آغازین این سریال با صدای اکبر سلطانعلی (پسرعمهٔ میرباقری) اجرا شده است.
سلمان فارسی	۱۳۹۸–اکنون	شبکه سه	در حال تولید در ۶۰ قسمت و ۳ فصل (ایران باستان، بیزانس و حجاز)؛ فیلمنامهٔ آن در سال ۱۳۸۴ نوشته شده است. میرباقری این پروژه را «قله» و «نقطه کمال» کارهای تاریخی خود دانسته و گفته است پس از ساخت آن، دیگر در این حوزه کاری نخواهد داشت. بر اساس اعلام حسین طاهری، تهیه‌کنندهٔ سریال، این پروژه در پاییز ۱۳۹۸ کلید خورده است. به گفتهٔ سیدمرتضی میرباقری، معاون وقت سیما، این سریال به ۱۲ هزار دست لباس نیاز دارد.

نمایش خانگی

نام	سال تولید	توضیحات
شاهگوش	۱۳۹۲	نخستین تجربهٔ میرباقری در شبکهٔ نمایش خانگی؛ داستان در یک کلانتری به نام «کلانتری ملت» می‌گذرد و با الگوی روایت هزارویک‌شبی، آسیب‌های فرهنگی جامعه را در قالبی طنزآمیز نقد می‌کند.
دندون طلا	۱۳۹۴	اقتباس از اجرای صحنه‌ای در سال ۱۳۷۸؛ تلفیقی از هنر نمایش سیاه‌بازی و قهوه‌خانه‌ای با موسیقی فردین خلعتبری.

فیلم سینمایی

نام	سال تولید	توضیحات
آدم برفی	۱۳۷۳	نخستین تجربهٔ سینمایی میرباقری؛ داستان عباس خاکپور (با بازی اکبر عبدی) که برای گرفتن ویزای آمریکا تغییر چهره می‌دهد. فیلم تا سه سال توقیف شد و پس از رفع توقیف اکران گردید. میرباقری در گفت‌وگویی دربارهٔ شکل‌گیری این فیلم گفته است که سوژهٔ اولیه متعلق به آقای اسکندری بوده و او بعداً آن را بازنویسی کرده است.
ساحره	۱۳۷۶	اقتباسی از داستان «عروسک پشت پرده» اثر صادق هدایت با فیلمنامه‌ای از فریدون فرهودی؛ داستان مردی که به یک مانکن شباهت‌دار به زن علاقه‌مند می‌شود.
مسافر ری	۱۳۷۹	دربارهٔ سفر عبدالعظیم حسنی از کربلا به ری و حامل پیام امام هادی به ایرانیان.

تئاتر

سال	نام	کارگردان	محل اجرا	توضیحات
۱۳۷۲	معرکه در معرکه	سیاوش تهمورث	تئاتر شهر، سالن چهارسو	نمایشنامه‌ای دربارهٔ تقابل خیر و شر در لباس پهلوان و لوطی؛ بعدها در دههٔ ۹۰ نیز روی صحنه رفت.
۱۳۷۵	عشق‌آباد	داود میرباقری	تئاتر شهر، تالار اصلی	نمایشی طنز و ریتمیک با بازی پرویز پرستویی؛ روایت دیوانه‌های یک تیمارستان.
۱۳۷۸	دندون طلا	داود میرباقری	تئاتر شهر، تالار اصلی	نمایشی با ریشه‌های هنر ایرانی و آداب و رسوم جوانمردی؛ بعدها به صورت سریال نمایش خانگی نیز ساخته شد.
۱۳۸۰	پرده عاشقی	داود میرباقری	تئاتر شهر، تالار اصلی

نویسنده

سال	فیلم	کارگردان
۱۳۷۸	مرد بارانی	ابوالحسن داودی

بازنویسی فیلمنامه

سال	فیلم	کارگردان
۱۳۷۵	معجزه خنده	یدالله صمدی

مشاور فیلمنامه

سال	فیلم	کارگردان
۱۳۸۱	عروس خوش‌قدم	کاظم راست‌گفتار

جوایز

جشن بزرگ سینمای ایران

سال	فیلم	رده	نتیجه
۱۳۷۶	معجزه خنده	بهترین فیلم نامه	باخت
۱۳۷۷	آدم‌برفی	بهترین فیلم‌نامه	باخت

جشن دنیای تصویر

سال	سریال	رده	نتیجه
۱۳۹۳	مختارنامه	تندیس ویژه	برنده

منتخب نویسندگان و منتقدان

دوره	فیلم	رده	نتیجه
۱۲	آدم‌برفی	بهترین فیلم سال	پنجم

جشنواره تلویزیونی جام جم

دوره	رویداد
۴	تقدیر از یک عمر فعالیت هنری

نشان‌های افتخار

سال	عنوان
۱۳۹۳	جهادگر عرصه فرهنگ و هنر
۱۳۹۶	استاد افتخاری دانشگاه صدا و سیما

پیوند به بیرون

• داوود میرباقری در بانک جامع اطلاعات سينماى ايران
• داوود میرباقری در بانک اطلاعات اینترنتی فیلم‌ها (IMDb)