حنوکا
| حنوکا | |
|---|---|
 | |
| نام رسمی | عبری: חֲנֻכָּה یا חֲנוּכָּה حنوکا؛ بهمعنی: «استقرار» مرتبط با پرستشگاه اورشلیم |
| برپایی توسط | یهودیان |
| نوع | یهودی |
| جشنها | هر شب روشن نمودن شمع. خواندن دعاهای ویژه. دِکلمه نماز هَلِل. خوردن غذاهای سرخ شده در روغن مانند لَتکِس و سوفگانیا و لبنیات. |
| آغاز | ۲۵ کیسلو |
| پایان | ۲ طوت یا ۳ طوت |
| تاریخ | 25 Kislev، 26 Kislev، 27 Kislev، 28 Kislev، 29 Kislev، 30 Kislev، 1 Tevet، 2 Tevet، 3 Tevet |
| مرتبط با | پوریم به عنوان یک روز تعطیل. |
حانوکا یا حَنوکا (به عبری: חֲנֻכָּה خَنوکَه) (به عربی: حَنُكَّة يا عيد ٱلأنوار) یا عید اخلاص یکی از جشنهای باستانی یهودیان است. جشن «حنوکا» هشت شبانهروز برگزار میشود[۱] و بر پایهٔ تقویم عبری از روز بیستوپنجمِ ماه «کیسلو» آغاز میگردد؛ تاریخی که در تقویم گریگوری میتواند از ۲۸ نوامبر تا ۲۷ دسامبر واقع شود. آیین جشن با افروختن شمعهای یک چراغدانِ نهشاخه—که معمولاً «منوره» یا «حنوکیا» نامیده میشود—بهجا آورده میشود. یکی از شاخهها بالاتر یا پایینتر از بقیه قرار دارد و شمعِ آن برای روشنکردنِ هشت شمعِ دیگر به کار میرود. این شمعِ ویژه «شَمّاش» (שַׁמָּשׁ، به معنی «خادم/موکّل») نام دارد. هر شب، یک شمعِ دیگر بهوسیلهٔ شَمّاش افروخته میشود تا در شبِ پایانیِ جشن، هر هشت شمع باهم روشن باشند.[۲]
این جشن در آغاز بهعنوان آیینی «به شیوهٔ سوکوت (عید سایهبانها)» برقرار شد، اما واجبات متناظر با آن را در بر ندارد و ازاینرو از منظرِ صرفاً دینی جشنی نسبتاً فرعی بهشمار میآید. بااینهمه، حنوکا در آمریکای شمالی و جاهای دیگر—بهویژه در میان یهودیانِ سکولار—به اهمیتی فرهنگیِ چشمگیر دست یافته است، زیرا غالباً همزمان با فصل جشنهای میلاد برگزار میشود.[۳]
این جشن که در یک بازه زمانی میان ۲۸ ماه نوامبر و ۲۷ ماه دسامبر برگزار و جشن گرفته میشود، خاطره پیروزیهای کهن را در یاد مردم یهود زنده میکند.
عید حنوکا یادآور یکی از معجزات در تاریخ یهود است که بر پایه آن، تنها چراغ باقیمانده در نیایشگاه مکابیون در زمان جنگ با یونانیان، در حالی که تنها برای یک روز روغن داشته، به مدت هشت روز، روشن میماند.[۴]
بر پایه تاریخ یهود حزب قدیسین که از اورشلیم گریختند متاتیاس (متاتیاهو)، بزرگ خانواده حشمونیها را که کمی پس از آن درگذشت، به رهبری خود برگزیدند. جانشین او پسرش یهودا ملقب به مکابی (چکش) بود که علیه سلوکیان شورش کرد. (نبرد بیت زکریا)
وی پس از چند بار نبرد در سالهای ۱۶۶–۱۶۵ پیش از میلاد بر آنان پیروز شد و بخش بزرگی از یهودیان که دودل بودند به او پیوستند. این پیروزی باعث شد تا آنتیوخوس چهارم به یهودیان اجازه پرداختن به امور دینی در کنار «انصار تاغرق» بدهد. مکابیها در تاریخ ۲۵/ ۱/۱۶۴ق. م به اورشلیم بازگشتند و تاکنون هم یهود این مناسبت را با عنوان عید روشناییها (حنوکا) جشن میگیرد.[۵]
ریشه نام حنوکا
[ویرایش]نام «حنوکا» از فعل عبریِ «חנך» به معنای «اهدا/تقدیس کردن» گرفته شده است، زیرا در روزهای حنوکا، یهودیانِ مکابی دوباره بر اورشلیم مسلط شدند و معبد را از نو تقدیس کردند.[۶][۷]
جشن چراغ ها
[ویرایش]در عبریِ نوین، «حنوکا» را میتوان «جشنِ چراغها» (חַג הַאוּרִים، حَگهااوْریم) نیز نامید؛ بر پایهٔ یادداشتی از یوسیفوس در «باستانیات یهود»، که میگوید: καὶ ἐξ ἐκείνου μέχρι τοῦ δεῦρο τὴν ἑορτὴν ἄγομεν καλοῦντες αὐτὴν φῶτα «و از آن زمان تا امروز این جشن را برپا میداریم و آن را چراغها مینامیم.» نخستین ترجمهٔ عبریِ «باستانیات» (۱۸۶۴) عبارتِ «جشنِ چراغدانها/چراغها» (חַג הַמְּאֹרוֹת) را به کار برد، اما ترجمهٔ «جشنِ چراغها» (חַג הַאוּרִים) تا اواخر قرن نوزدهم رواج یافت.[۸]
.jpg)
.jpg)
منابع تاریخی
[ویرایش]کتاب های مکابیان
[ویرایش]داستانِ حنوکا در کتابهای «مکابیانِ اوّل» و «مکابیانِ دوم» روایت شده است؛ آثاری که بازتقدیسِ معبدِ اورشلیم و افروختنِ منوره را بهتفصیل وصف میکنند. با این حال، این کتابها جزو متنِ قانونگذاریشدهٔ تَنَخ در نسخهٔ متنِ مَسورتی (کتاب مقدس یهودی به زبانهای عبری و آرامی) که در یهودیت ربّانیِ هنجاری و بنابراین نزد یهودیانِ امروز پذیرفته و بهکار میرود (و میان قرنهای هفتم تا دهم میلادی توسط گروهی از یهودیان به نام «مسورتها/مسورتیان» نسخهبرداری، ویرایش و منتشر شده) محسوب نمیشوند. با وجود این، کتابهای مکابیان در شمارِ کتابهای «دوتروکاننیک» به «هفتادگانی» (ترجمههای یونانیِ کتاب مقدس عبری که در میانهٔ سدهٔ سوم پیش از میلاد فراهم آمد) افزوده شدند. کلیساهای کاتولیک رومی و کلیسای ارتدوکس، کتابهای مکابیان را بخشی قانونی از «عهد عتیق» میدانند.[۹]
بازتقدیسِ هشتروزهٔ معبد در «مکابیانِ اوّل» توصیف شده است،[۱۰] هرچند در اینجا از معجزهٔ روغن سخنی نیست. روایتی همسنخ و کهنتر در «مکابیانِ دوم» اشاره شده است[۱۱] که بنابر آن، افروختنِ دوبارهٔ آتشِ مذبح بهدستِ نِحِمیا در روزِ بیستوپنجمِ «کیسلو» بر اثرِ معجزهای رخ داد و چنین مینماید که همین ماجرا دلیلِ گزینشِ همین تاریخ برای بازتقدیسِ مذبح بهدستِ یهودا مکابی دانسته شده است.[۱۲] گزارشِ یادشده در «مکابیانِ اوّل» و نیز «مکابیانِ دوم»[۱۳] این جشن را بزرگداشتی بهتعویقافتاده از «عید سایهبانها» (سوکوت)یِ هشتروزه ترسیم میکنند؛ و «مکابیانِ دوم» نیز طولِ این جشن را «به شیوهٔ عید سایهبانها» توضیح میدهد.[۱۴]
منابع ربّانیِ نخستین
[ویرایش]«مِگیلتِ تعنیت» (سدهٔ اوّل میلادی) فهرستی از روزهای شادمانه را دربر دارد که در آنها روزه گرفتن یا مرثیهخوانی ممنوع است. در آن آمده است: «در روز بیستوپنجمِ [کیسلو]، حنوکای هشتروزه است و نباید مرثیه گفت.» سپس «شِکُلیون» (حاشیه/شرحِ سدههای ۹–۱۰ میلادی) به داستانِ بازتقدیسِ معبد و معجزهٔ سبوی روغن اشاره میکند.[۱۵]
![](http://fa.wikipedia.org/wiki/پرونده:מגילת_תענית_עמוד_ראשון_דפוס_ש"ם.jpg)
«میشنا» (اواخر سدهٔ دوم میلادی) در چند جا از حنوکا یاد میکند،[۱۶] اما هرگز قوانین آن را بهتفصیل شرح نمیدهد و هیچ بُعدی از تاریخِ پسِ پشتِ آن را ذکر نمیکند. برای توضیح اینکه چرا میشنا بحثی نظاممند دربارهٔ حنوکا ندارد، «نِسیم بن یعقوب» این فرض را مطرح کرد که اطلاعات مربوط به این عید چنان همهجا شناخته بوده که میشنا نیازی به توضیح آن ندیده است. پژوهشگر معاصر «رووِن مارگولیس» پیشنهاد میکند که چون تدوین نهاییِ میشنا پس از شورش بارکوخبا انجام شد، ویراستاران از گنجاندنِ بحثِ صریح دربارهٔ عیدی که بزرگداشتِ قیامی نسبتاً تازه علیه حاکمی بیگانه بود پرهیز کردند، مبادا رومیان را برآشوبند.[۱۷]
معجزهٔ دوامیافتنِ روغنی که تنها برای یک روز کفایت میکرد و بهگونهای شگفت هشت روز سوخت، در «تلمود» توصیف شده است؛ متنی که حدود ششصد سال پس از رویدادهایِ روایتشده در کتابهای مکابیان به نگارش درآمد.[۱۸] تلمود میگوید پس از آنکه نیروهای آنتیوخوس چهارم از معبد رانده شدند، مکابیان دریافتند که تقریباً همهٔ روغنِ زیتونِ آیینی نامقدس شده است. آنها تنها یک ظرف یافتند که هنوز با مُهرِ کاهنِ اعظم مُهر و موم بود و به اندازهای روغن داشت که منورهٔ معبد را فقط برای یک روز روشن نگه دارد. همان را به کار بردند، امّا چراغ هشت روز سوخت—مدتی که لازم بود تا روغن تازه فشرده و آماده شود.[۱۹] تلمود سه گزینه را مطرح میکند:[۲۰]
- حکمِ شرع تنها یک چراغ در هر شب برای هر خانوار لازم میداند.
- عملِ بهتر آن است که هر شب برای هر عضوِ خانوار یک چراغ افروخته شود.
- برترین شیوه آن است که تعداد چراغها هر شب دگرگون شود.
جز در زمانهای خطر، چراغها باید بیرونِ درِ خانه، در سوی مقابلِ «مزوزا»، یا در پنجرهٔ رو به خیابان نهاده شوند. «راشی» در حاشیهٔ «شبات ۲۱b» میگوید هدفِ آنها اعلان و علنیکردنِ معجزه است. برکتهای ویژهٔ چراغهای حنوکا در رسالهٔ «سوکّا»، ص. ۴۶a بررسی شدهاند.[۲۱]
«مِگیلت آنتیوخوس» (احتمالاً سرودهٔ سدهٔ دوم میلادی[۲۲] با این عبارتها پایان مییابد:
«... پس از این، پسرانِ اسرائیل به معبد بالا رفتند و دروازههای آن را از نو ساختند و معبد را از پیکرهای مردگان و از ناپاکی پاک کردند. و در پیِ روغنِ زیتونِ پاک برآمدند تا چراغها را با آن بیفروزند، امّا هیچ نیافتند جز یک کاسه که از روزگارِ سموئیلِ نبی با مُهرِ کاهنِ اعظم مُهر شده بود و دانستند که پاک است. در آن [به اندازهٔ کافی روغن] بود تا [چراغها را با آن] یک روز بیفروزند، امّا خدای آسمان که نامش در آنجا ساکن است، بر آن برکت نهاد و توانستند از آن هشت روز بیفروزند. ازاینرو پسرانِ حَشمونای این پیمان را بستند و خود و پسرانِ اسرائیل، همگی، سوگندی سنگین بر خود نهادند تا در میان پسرانِ اسرائیل اعلام کنند [تا بدانجا] که این هشت روزِ شادی و شُکوه را همچون روزهای اعیادِ نوشتهشده در [کتابِ] شریعت نگاه دارند؛ [بلکه] در این روزها بیفروزند تا به آیندگان بشناسانند که خدای ایشان برایشان رستگاریای از آسمان پدید آورد. در این روزها، سوگواری روا نیست و [نیز] فرمانِ روزه [در این روزها] نتوان داد، و هر که نذری برای انجام دارد، بگذار آن را بهجا آورد.»[۲۳]
روایتِ یوسیفوس
[ویرایش]تاریخنگار یهودی «تیتوس فلاویوس یوسیفوس» در کتاب «آثار باستانی یهودیان» (جلد دوازدهم) روایت میکند که «یهودا مکابیِ» پیروز، پس از بازتقدیسِ معبد اورشلیم—که به دست آنتیوخوس چهارم اِپیفانس نامقدس شده بود—برگزاریِ سالانهٔ جشنی با شکوه و هشتروزه را فرمان داد.[۲۴] یوسیفوس نمیگوید که نام این جشن «حنوکا» بوده، بلکه آن را «جشنِ چراغها» میخوانَد:
«اکنون یهودا جشنِ بازگرداندنِ قربانیهای معبد را به مدت هشت روز برگزار کرد و هیچگونه خوشی را در آن فرو نگذاشت؛ بلکه آنان را با قربانیهایی بسیار پُرخرج و باشکوه پذیرایی کرد، و خدا را گرامی داشت و ایشان را با سرودها و مزامیر شادمان ساخت. بلکه آنان از زندهشدنِ رسومشان بسیار خشنود شدند—زیرا پس از مدتی درازِ تعطیلی، ناگهان آزادیِ عبادت خود را باز یافته بودند—چنانکه برای فرزندانِ خود قانونی نهادند که به پاسِ بازگرداندنِ عبادتِ معبدشان، هشت روز جشنی نگاه دارند. و از آن زمان تا کنون این جشن را برپا میداریم و آن را «چراغها» مینامیم. گمان میبرم دلیلش آن بود که این آزادی فراتر از امیدِ ما بر ما ظاهر شد؛ و از همینرو آن نام بر این جشن نهاده شد. یهودا همچنین بارویهای پیرامونِ شهر را بازساخت و برجهایی بلند در برابر یورشِ دشمنان برپا کرد و در آنها نگهبانانی گماشت. همچنین شهرِ «بِتحسورا» را استحکام بخشید تا چون دژی در برابر هر سختی که از سوی دشمنانمان برسد به کار آید.»[۲۵]
دیگر منابع باستانی
[ویرایش]در عهد جدید، یوحنا ۱۰:۲۲–۲۳ میگوید: «سپس جشنِ تقدیس در اورشلیم فرا رسید. زمستان بود و عیسی در صحنهای معبد، در ایوانِ سلیمان، قدم میزد» (ترجمهٔ NIV). اسمِ یونانیِ بهکاررفته در حالتِ خنثای جمع آمده و به معنای «نوسازیها/تجدیدها» یا «تقدیسها» است (یونانیِ باستان: τὰ ἐγκαίνια؛ ta enkaínia).[۲۶] همین ریشه در «عزرا دوم» ۶:۱۶ در «هفتادگانی» بهطور خاص برای اشاره به حنوکا بهکار رفته است. این واژهٔ یونانی برگزیده شد زیرا واژهٔ عبریِ «تقدیس/اهدای معبد» همان «حنوکا» (חנכה) است. «عهد جدیدِ آرامی» واژهٔ آرامیِ «هاوداتا» را به کار میبرد (واژهای نزدیکمعنا) که بهطور تحتاللفظی «نوسازی/تازهکردن» معنا میدهد.[۲۷]
نبردهای قیام و شورش مکابیان
[ویرایش]نبردهای برگزیده میان مکابیان و سلوکیانِ سوری-یونانی:
- نبرد با آپولونیوس و نبرد با سرون: یهودا مکابی دو نیروی کوچکتر سلوکی را شکست میدهد.
- نبرد عِمائوس (اِمااوس): یهودا مکابی با یک راهپیمایی شبانهٔ جسورانه، در حالیکه نیروهای سلوکی دوپاره شده بودند، بهطور غافلگیرانه به اردوگاه آنان حمله میکند.
- نبرد بَیتصور: یهودا مکابی سپاهِ لیسیاس را شکست میدهد و اندکی بعد اورشلیم را تصرف میکند. لیسیاس کوتاه میآید و فرمانهای ضدیهودیِ آنتیوخوس چهارم را لغو میکند.
- نبرد بَیتزَخاریا: سلوکیان مکابیان را شکست میدهند. اِلعازر آوران، یکی دیگر از پسرانِ متّتیاهو، بهدستِ فیلِ جنگی در میدان نبرد کشته میشود.
- نبرد عَداسا: یهودا پس از کشتن نیکانور در آغاز نبرد، نیروهای او را شکست میدهد.
- نبرد اِلاسا: یهودا در نبرد با سپاه باکخیدس کشته میشود. رهبری شورش به برادرش یوناتان اَفّوس و سرانجام به برادر دیگرشان شمعون تَسّی میرسد. سلوکیان بهمدت هشت سال کنترل شهرها را دوباره برقرار میکنند، اما نهایتاً با مکابیان به توافق رسیده، رهبران آنان را بهعنوان فرمانداران و سرداران رسمیِ سلوکی در جایگاهی شبیه تابع/خراجگزار منصوب میکنند، پیش از آنکه استقلال نهایی حاصل شود.
غذاهای سنتی حنوکا
[ویرایش]رسم است که غذاهایی که در روغن سرخ یا پخته میشوند (ترجیحاً روغن زیتون) خورده شوند تا معجزهٔ یک ظرف کوچک روغن که چراغ منورای دومین معبد را به مدت هشت روز روشن نگه داشت، یادآوری شود.[۲۸] غذاهای سنتی شامل کوکوسیبزمینی، معروف به لاتکس در ییدیش، بهویژه در خانوادههای اشکنازی است. خانوادههای سفاردی، لهستانی و اسرائیلی پیراشکیهای پرشده با مربا (ییدیش: פּאָנטשקעס pontshkes)، بیموئلوس (فریتورها) و سوفگانیوت که در روغن سرخ میشوند، میخورند. یهودیان ایتالیایی و مجارستانی بهطور سنتی پنکیکهای پنیر معروف به «کاسولا» یا «پنکیک پنیر» میخورند.[۲۹]
کوکوسیب زمینی در اسرائیل محبوبیت چندانی ندارد و عمدتاً جای خود را به سوفگانیوت دادهاند که این امر ناشی از عوامل اقتصادی محلی، سهولت و تأثیر اتحادیههای صنفی است.[۳۰] نانواییها در اسرائیل بسیاری از انواع جدید پرکنندهها برای سوفگانیوتها را به جز مربای توتفرنگی سنتی رایج کردهاند، از جمله کرم شکلات، کرم وانیل، کارامل، کاپوچینو و غیره.[۳۱] در سالهای اخیر، سوفگانیوتهای کوچکشده یا «مینی» که نصف کالری نسخه معمولی ۴۰۰ تا ۶۰۰ کالری را دارند، محبوب شدهاند.[۳۲]
ادبیات ربانی همچنین سنت خوردن پنیر و سایر محصولات لبنی در طول حنوکا را ثبت کرده است.[۳۳] این رسم، همانطور که پیشتر ذکر شد، یادآور شجاعت یهودیت بت مراری در دوران اسارت بابلیان است و به ما یادآوری میکند که زنان نیز نقش مهمی در وقایع حنوکا ایفا کردهاند.[۳۴] کتاب دوتروکانونیک یهودیت (به عبری: Yehudit)، که جزو کتاب مقدس عهد قدیم نیست، روایت میکند که هولوفرن، یک ژنرال آشوری، روستای بتولیا را در چارچوب کارزار خود برای فتح یهودیه محاصره کرده بود. پس از جنگهای شدید، تأمین آب یهودیان قطع شد و وضعیت به شدت بحرانی شد. یهودیت بت مراری، یک بیوه دیندار، به رهبران شهر گفت که برنامهای برای نجات شهر دارد. یهودیت بت مراری به اردوگاههای آشوری رفت و وانمود کرد که تسلیم میشود. او با هولوفرن ملاقات کرد، که مجذوب زیبایی او شد. سپس با او به خیمهاش رفت و با پنیر و شراب او را سرگرم کرد. هنگامی که هولوفرن به خواب مستی فرو رفت، یهودیت بت مراری سر او را از تن جدا کرد و از اردوگاه فرار کرد، و سر بریده را با خود برد (سر بریدن هولوفرن توسط یهودیت بت مراری در طول تاریخ موضوع محبوبی در هنر بوده است). هنگامی که سربازان هولوفرن جسد او را یافتند، از ترس فلج شدند؛ یهودیان اما جرئت یافتند و حمله موفقیتآمیزی ترتیب دادند. شهر نجات یافت و آشوریان شکست خوردند.[۳۵]
غاز کبابی بهطور تاریخی یکی از غذاهای سنتی حنوکا در میان یهودیان اروپای شرقی و آمریکایی بوده است، اگرچه این رسم در دهههای اخیر کاهش یافته است.[۳۶]
یهودیان هندی بهطور سنتی گلاب جامون، گلولههای خمیر سرخشده که در شربت شیرین خیس خوردهاند و مشابه تیگلاخ یا بیموئلوس هستند، را به عنوان بخشی از جشنهای حنوکا مصرف میکنند.[۳۷]
یهودیان ایتالیایی مرغ سرخشده، کاسولا (پنکیک پنیر ریکوتا که تقریباً شبیه چیزکیک است) و فریتله د ریزو پار هانوکا (پنکیک شیرین برنج سرخشده) میخورند.
یهودیان رومانیایی لازانیا پنکیکمانند (پاستا لاتکس) را بهعنوان غذای سنتی حنوکا مصرف میکنند.
یهودیان سوری کیبت یاتکین، غذایی تهیهشده از کدو و بلغور گندم مشابه لاتکس، و همچنین نسخه خاص خود از کفتس د پراسا که با ادویهجات و دارچین طعمدار شده است، مصرف میکنند.[۳۸]
.jpg)
سرگرمی ها
[ویرایش]پس از روشن کردن شمعها، مرسوم است که با سویون یا סביבון، یک فرفره چهاروجهی است که کودکان در طول حنوکا با آن بازی میکنند. هر وجه آن با یک حرف عبری حک شده است که مخفف عبارت عبری נס גדול היה שם (معجزه بزرگی آنجا رخ داد) است و به معجزه روغن که در بیتالمقداش اتفاق افتاد، اشاره دارد. وجه چهارم برخی از دریدلهایی که در اسرائیل فروخته میشوند با حرف פ (پِه) حک شده است، که مخفف נס גדול היה פה ، «معجزه بزرگی اینجا رخ داد» است و به این واقعیت اشاره دارد که معجزه در سرزمین اسرائیل رخ داد، اگرچه این نوآوری نسبتاً جدید است.[۳۹][۴۰]
چالشهای امنیتی
[ویرایش]در ۲۹ دسامبر سال ۲۰۱۹ پنج نفر در حمله به خانه یک خاخام یهودی در نیویورک زخمی شدند. این حمله در زمان برگزاری جشن حنوکا اتفاق افتاد.[۴۱]
در ۱۴ دسامبر ۲۰۲۵ تیراندازی به برگزار کنندگان جشن حنوکا در سیدنی استرالیا ۱۶ کشته و ۴۲ مجروح برجای گذاشت.[۴۲][۴۳][۴۴]
جستارهای وابسته
[ویرایش]
منابع
[ویرایش]- مجله اندیشه حوزه - شماره ۹ - ادیان و مکاتب تاریخ دین یهود
- ↑ https://ph.yhb.org.il/en/05-12-01/
- ↑ https://www.chabad.org/holidays/chanukah/article_cdo/aid/103868/jewish/How-to-Light-the-Menorah.htm
- ↑ Moyer, Justin (22 December 2011). "The Christmas effect: How Hanukkah became a big holiday". The Washington Post. Archived from the original on 7 December 2020. Retrieved 30 December 2019.
- ↑ مؤسسه نشید، آشنایی با دین یهود[پیوند مرده]. بازدید: اکتبر ۲۰۰۹.
- ↑ Gateway To The Holy Land: "Hanukkah بایگانیشده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine." بازبینی اکتبر ۲۰۱۴
- ↑ "Hanukkah". bbc.co.uk. 17 December 2014. Archived from the original on 26 December 2018. Retrieved 12 May 2019.
- ↑ Goldman, Ari L. (2000). Being Jewish: The Spiritual and Cultural Practice of Judaism Today. Simon & Schuster. p. 141. ISBN 978-0-684-82389-8.
- ↑ dimap (17 December 2019). אורים ואורות. האקדמיה ללשון העברית (in Hebrew). Retrieved 24 November 2022.
- ↑ Stergiou, Fr. R. "The Old Testament in the Orthodox Church". OrthodoxChristian.info. Retrieved 6 October 2018.
- ↑ https://www.biblegateway.com/passage/?search=1+Maccabees+4:36%E2%80%9359&version=nrsvce
- ↑ https://www.biblegateway.com/passage/?search=2+Maccabees+1:18%E2%80%9336&version=nrsvce
- ↑ In Singer, Isidore; et al. (eds.). The Jewish Encyclopedia. New York: Funk & Wagnalls.
- ↑ https://www.biblegateway.com/passage/?search=2+Maccabees+1:9&version=nrsvce
- ↑ https://www.biblegateway.com/passage/?search=2+Maccabees+10:6&version=nrsvce
- ↑ https://www.sefaria.org/Megillat_Taanit%2C_Kislev.7?lang=bi&with=all&lang2=en
- ↑ https://www.sefaria.org/Mishnah_Bikkurim.1.6?lang=he
- ↑ Yesod Hamishna Va'arichatah pp. 25–28 ()
- ↑ Dolanksy, Shawna (23 December 2011). "The Truth(s) About Hanukkah". Huffington Post. Retrieved 6 October 2018.
- ↑ https://www.sefaria.org.il/Shabbat.21b.10?lang=bi&with=all&lang2=en
- ↑ https://www.sefaria.org/Shabbat.21b
- ↑ "Sukkah 46a:8". www.sefaria.org. Retrieved 6 October 2018.
- ↑ Zvieli, Benjamin. "The Scroll of Antiochus". Retrieved 6 October 2018.
- ↑ In Yosef Ḥubara (ed.). Sefer Ha-Tiklāl (Tiklāl Qadmonim) (in Hebrew). Jerusalem: Yosef Ḥubara. pp. 75b–79b (Megillat Benei Ḥashmunai).
- ↑ https://www.loebclassics.com/view/josephus-jewish_antiquities/1930/pb_LCL365.167.xml?result=2&rskey=cyZg7g
- ↑ https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=J.+AJ+12.287
- ↑ This is the first reference to the Feast of Dedication by this name (ta egkainia, ta enkainia [a typical "festive plural"]) in Jewish literature (Hengel 1999: 317).
- ↑ Roth, Andrew Gabriel (2008). Aramaic English New Testament, 3rd Ed. Netzari Press LLV. p. 266.
- ↑ "Chanukah is upon us". The Philadelphia Jewish Voice. 7 January 2006. Retrieved 6 October 2018.
- ↑ Nathan, Joan (12 December 2006). "Hanukkah Q&A". The New York Times. Retrieved 6 October 2018.
- ↑ Jeffay, Nathan (17 December 2009). "Why Israel is a latke-free zone". thejc.com.
- ↑ Gur, Jana (2008). The Book of New Israeli Food: A Culinary Journey. Schocken. pp. 238–243.
- ↑ Minsberg, Tali; Lidman, Melanie (10 December 2009). "Love Me Dough". The Jerusalem Post. Retrieved 6 October 2018.
- ↑ Soloveitchik, Benyamina. "Why All the Oil and Cheese (and Potatoes)?"
- ↑ "The Story of Yehudit: The Woman Who Saved the Day". Chabad.org. Retrieved 6 October 2018.
- ↑ https://en.wikipedia.org/wiki/Mishna_Berurah
- ↑ Fabricant, Florence (23 November 1994). "Hanukkah's a-Coming: Geese Are Getting Fat"The New York Times.
- ↑ https://jewishnewsva.org/btayavon-this-hanukkah-treat-hails-from-india/
- ↑ "8 Foods You Didn't Know Jews Eat During Hanukkah". My Jewish Learning. 8 December 2016.
- ↑ Rosenberg, Anat (14 December 2014). "Gyration Nation: The Weird Ancient History of the Dreidel". Haaretz. Retrieved 6 October 2018.
- ↑ Golinknin, Rabbi David. "The Surprising Origin of the Dreidel". Retrieved 6 October 2018.
- ↑ نفر در حمله به خانه یک خاخام در نیویورک زخمی شدند، بیبیسی فارسی
- ↑ تیراندازی مرگبار در ساحل سیدنی؛ پلیس استرالیا: هدف یهودیان بودند، بیبیسی فارسی
- ↑ تیراندازی در جشن ساحلی یهودیان در استرالیا؛ دستکم ۹ نفر کشته شدند، یورو نیوز فارسی
- ↑ Gramenz, Daniel Lo Surdo, Megan Gorrey, Billie Eder, Jack (2025-12-15). "Bondi Beach shooting live updates: 16 dead, dozens injured in Australia's worst mass shooting since Port Arthur massacre; alleged shooter Naveed Akram assessed by ASIO in 2019". The Sydney Morning Herald (به انگلیسی). Retrieved 2025-12-15.
