کریسمس

کریسمس
مغاره که با چراغ‌های کریسمس به تصویر کشیده شده است
نام مستعار	نوئل، ولادت مسیح، Xmas، یول، Koleda, Boro Din, Genna
برپایی توسط	مسیحیان، علویان، و بسیاری دیگر
نوع	مسیحی، فرهنگی، بین‌المللی
اهمیت	گرامی‌داشت ولادت عیسی
جشن‌ها	هدیه‌دادن، گردهمایی‌های خانوادگی و اجتماعی، آذین‌بندی نمادین، موسیقی و سرگرمی، جشن و ضیافت
مراسم	مراسم کلیسایی
تاریخ	۲۵ دسامبر مسیحیت غربی و بخشی از کلیساهای مسیحیت شرقی ۶ ژانویه کلیسای حواری ارمنی و کلیسای انجیلی ارمنی ۷ ژانویه (سبک قدیم ۲۵ دسامبر) بیشتر کلیساهای ارتدکس مشرقی و بخشی از کلیساهای مسیحیت ارتدکس شرقی ۱۹ ژانویه (سبک قدیم ۶ ژانویه) ارمنیان پاتریارک‌نشین اورشلیم
مرتبط با	موسم میلاد، شب کریسمس، جشن ظهور (مسیحیت)، عید بشارت، خاج‌شویان، تعمید عیسی، روزهٔ میلاد، ولادت عیسی، کریسمس کهن، یول، روز سنت استفان، روز باکسینگ، جشن شمع

کریسمَس (به انگلیسی: Christmas) یا نوئل (فرانسوی: Noël، میلاد) جشنی سالانه است که به مناسبت ولادت عیسی برگزار می‌شود و عمدتاً در ۲۵ دسامبر گرامی داشته می‌شود و به‌عنوان جشنی دینی و فرهنگی در میان میلیاردها نفر در سراسر جهان برگزار می‌شود. کریسمس که یکی از اعیاد عبادی و محوری در مسیحیت است، آمادگی آن از یک‌شنبهٔ نخست ظهور آغاز می‌شود. پس از آن موسم میلاد فرا می‌رسد که به‌طور تاریخی در غرب دوازده روز کریسمس به طول می‌انجامد و در شب دوازدهم پایان می‌یابد. روز کریسمس در بسیاری از کشورها یک تعطیلات رسمی است و اکثریت مسیحیان آن را گرامی می‌دارند؛ همچنین بسیاری از غیرمسیحیان نیز آن را به‌صورت فرهنگی جشن می‌گیرند و این روز بخشی جدایی‌ناپذیر از فصل تعطیلات سالانه به‌شمار می‌آید.

روایت سنتی کریسمس که در عهد جدید نقل شده و با عنوان ولادت عیسی شناخته می‌شود، می‌گوید که عیسی در بیت‌لحم و مطابق با پیشگویی‌های مسیحایی عهد عتیق زاده شد. هنگامی که یوسف نجار و مریم به شهر رسیدند، در مهمان‌خانه جایی برای آنان نبود و از این‌رو در یک آخور اسکان داده شدند؛ جایی که کودکی مسیح اندکی بعد در آن به دنیا آمد و فرشته‌ها این خبر را به شبانان اعلام کردند و آنان نیز آن را گسترش دادند.

دربارهٔ تاریخ دقیق تولد عیسی فرضیه‌های گوناگونی وجود دارد. در اوایل سدهٔ چهارم میلادی، کلیسا تاریخ ۲۵ دسامبر را که هم‌زمان با انقلاب زمستانی در امپراتوری روم بود تثبیت کرد. این تاریخ ۹ ماه پس از عید بشارت در ۲۵ مارس است که در تقویم رومی با اعتدال بهاری هم‌زمان بود. بیشتر مسیحیان کریسمس را در ۲۵ دسامبرِ گاه‌شماری میلادی جشن می‌گیرند؛ گاه‌شماری‌ای که تقریباً به‌طور جهانی در تقویم مدنی کشورها پذیرفته شده است. با این حال، بخشی از کلیساهای شرقی کریسمس را در ۲۵ دسامبرِ گاه‌شماری ژولینی قدیمی جشن می‌گیرند که در حال حاضر برابر با ۷ ژانویه در تقویم گریگوری است.

ایام ۱۲ روزه کریسمس با سالروز میلاد مسیح در ۲۵ دسامبر آغاز شده و تا جشن خاج‌شویان در روز ۶ ژانویه ادامه می‌یابد. هرچند مهم‌ترین عید مذهبی در گاه‌شمار مسیحی، روز عید پاک (به عنوان روز مصلوب شدن و رستاخیز عیسی) است، بسیاری از کشورها به‌خصوص کشورهای ایالات متحده و کانادا، کریسمس را مهم‌ترین رویداد سالانه مسیحی به حساب می‌آورند. با وجودی که این روز یک عید مذهبی شناخته می‌شود از اوایل سده بیستم میلادی به بعد به‌طور گسترده به عنوان یک جشن غیر مذهبی برگزار شده و برای بیشتر مردم این ایام فرصتی است برای دور هم جمع شدن اقوام و دوستان و هدیه دادن به هم. کریسمس با آیین‌های ویژه‌ای به‌طور مثال آراستن یک درخت کاج، برگزار شده و شخصیتی به نام نوئل در آن نقشی مهم دارد.

آیین‌ها و رسم‌های مرتبط با کریسمس در کشورهای مختلف، آمیزه‌ای از عناصر پیشامسیحی، مسیحی و سکولار هستند. از سنت‌های رایج این جشن می‌توان به هدیه‌دادن، تکمیل تقویم ظهور یا تاج گل ظهور، موسیقی کریسمس و سرود کریسمسی، تماشای فیلم‌های کریسمسی، دیدن نمایش مولودی‌خوانی، رد و بدل کردن کارت کریسمس، حضور در مراسم کلیسایی، صرف غذای ویژه و نمایش انواع آذین‌بندی کریسمس از جمله درخت کریسمس، چراغ‌های کریسمس، مغاره، سرخ‌برگه، گل‌آذین، حلقه گل، دارواش و خاس اشاره کرد. افزون بر این، چندین شخصیت مرتبط و گاه قابل‌جایگزینی با یکدیگر، از جمله بابا نوئل، پدر کریسمس، نیکلاس قدیس و مسیح‌کودک، با آوردن هدیه برای کودکان در موسم کریسمس پیوند خورده‌اند و هر یک مجموعه‌ای از سنت‌های کریسمس و روایت‌های خاص خود را دارند. از آنجا که هدیه‌دادن و بسیاری از جنبه‌های دیگر جشن کریسمس با افزایش فعالیت اقتصادی همراه است، کریسمس به رویدادی مهم و دوره‌ای کلیدی برای فروش خرده‌فروشان و کسب‌وکارها تبدیل شده است. در چند سدهٔ گذشته، کریسمس در بسیاری از مناطق جهان تأثیر اقتصادی رو به رشدی داشته است.

ریشه‌شناسی

واژهٔ انگلیسی Christmas شکل کوتاه‌شدهٔ عبارت «آیین مَسِ مسیح» (Christ's Mass) است. این واژه در سال ۱۰۳۸ به‌صورت Crīstesmæsse و در سال ۱۱۳۱ به‌صورت Cristes-messe ثبت شده است. جزء Crīst (با حالت اضافهٔ Crīstes) برگرفته از واژهٔ یونانی Χριστός (Khrīstos، «مسیح») است که خود ترجمه‌ای از واژهٔ عبری מָשִׁיחַ‎ (Māšîaḥ، «مسیحا») به معنای «تدهین‌شده» به‌شمار می‌آید؛ و جزء mæsse از واژهٔ لاتین missa گرفته شده است که به آیین عشای ربانی اشاره دارد.

صورت Christenmas نیز در برخی دوره‌ها به کار می‌رفته، اما امروزه کهنه و منسوخ به‌شمار می‌آید. این اصطلاح از انگلیسی میانهٔ Cristenmasse ریشه گرفته است. Xmas صورت کوتاه‌شدهٔ Christmas است، به‌ویژه در نوشتار چاپی، که بر پایهٔ حرف آغازین خی (Χ) در واژهٔ یونانی Χριστός (مسیح) شکل گرفته است؛ هرچند برخی شیوه‌نامه‌های نگارش، استفاده از آن را توصیه نمی‌کنند. این اختصار در انگلیسی میانه نیز پیشینه دارد، چنان‌که در صورت Χρ̄es masse دیده می‌شود (که در آن Χρ̄ خود اختصاری دیگر از واژهٔ یونانی است).

نام‌های دیگر

آنگلوساکسون‌ها از کریسمس با نام midwinter یاد می‌کردند. بازهٔ زمانیِ متناظر با دسامبر و ژانویه Gēola («یول») نامیده می‌شد و این اصطلاح در نهایت با موسم کریسمس برابر دانسته شد؛ در زبان انگلیسی باستان، واژهٔ Ġeōhel-dæg («روز یول») گاه به‌عنوان نامی برای روز کریسمس به کار می‌رفت. صورت‌های Yule یا Yuil تا دوران مدرن به‌عنوان نام اصلی موسم کریسمس در اسکاتلند باقی ماندند.

یکی از نام‌های نادر کریسمس در انگلیسی باستان Nātiuiteð («ولادت») بود که از واژهٔ لاتین nātīvitās به معنای «تولد» گرفته شده است. واژهٔ «نوئل» (Noel؛ همچنین به صورت‌های Nowel یا Nowell) در اواخر سدهٔ چهاردهم وارد زبان انگلیسی شد و از فرانسوی باستان noël یا naël آمده است که ریشهٔ نهایی آن به واژهٔ لاتین nātālis (diēs) به معنای «روز تولد» بازمی‌گردد.

Koleda نام سنتی اسلاوی برای کریسمس و نیز برای دورهٔ میان کریسمس تا خاج‌شویان است، یا به‌طور کلی برای آیین‌های اسلاویِ موسم کریسمس به کار می‌رود که برخی از آن‌ها ریشه در دوران پیشامسیحی دارند.

در اواخر دوران دودمان چینگ، روزنامهٔ اخبار شانگهای از کریسمس با نام‌های گوناگونی یاد می‌کرد. در سال ۱۸۷۲، این روزنامه ابتدا کریسمس را «زادروز عیسی» (چینی: 耶穌誕日; پین‌یین: yēsū dànrì) نامید. با این حال، از ۱۸۷۳ تا ۱۸۸۱، دودمان چینگ از اصطلاحاتی چون «انقلاب زمستانیِ کشورهای غربی» (چینی: 西國冬至; پین‌یین: xīguó dōngzhì) و «انقلاب زمستانیِ مردمان غرب» (چینی: 西人冬節; پین‌یین: xīrén dōngjiē) استفاده می‌کرد؛ و سرانجام در سال ۱۸۸۲ بر اصطلاح «انقلاب زمستانیِ خارجی» (چینی: 外國冬至; پین‌یین: wàiguó dōngzhì) توافق شد. این اصطلاح در اوایل سدهٔ بیستم به‌تدریج جای خود را به واژهٔ امروزی و رایج «جشن ولادت مقدس» (چینی: 聖誕節; پین‌یین: shèngdàn jiē) داد.

ولادت

مقالهٔ اصلی: ولادت عیسی

پرستش شبانان اثر نقاش هلندی ماتیاس استوم، ۱۶۳۲

انجیل‌های لوقا و متی عیسی را چنین توصیف می‌کنند که در بیت‌لحمِ یهودیه و از مریم باکره زاده شد. در انجیل لوقا آمده است که یوسف و مریم برای ثبت‌نام در یک سرشماری از ناصره به بیت‌لحم سفر می‌کنند و عیسی در آن‌جا به دنیا می‌آید و در یک آخور گذاشته می‌شود. فرشتگان او را به‌عنوان نجات‌دهندهٔ همهٔ مردم بشارت می‌دهند و سه شبان برای پرستش او می‌آیند. در مقابل، در انجیل متی آمده است که سه مغ با پیروی از یک ستاره به بیت‌لحم می‌رسند تا برای عیسی هدیه بیاورند.

تاریخچه

دوران آغازین و قرون وسطی

ولادت مسیح، تصویرگری قرون‌وسطایی از باغِ لذّت‌ها اثر هراد لاندسبرگ، سدهٔ دوازدهم

در سدهٔ دوم میلادی، «نخستین اسناد کلیسایی» نشان می‌دهد که «مسیحیان یادِ تولدِ خداوند را گرامی می‌داشتند و آن را جشن می‌گرفتند»؛ آیینی که «به‌طور طبیعی و از دلِ دینداریِ اصیلِ مؤمنان عادی پدید آمد»، هرچند «بر سرِ تاریخِ مشخصی به توافق نرسیده بودند». کریسمس در فهرستِ اعیادی که نویسندگان مسیحیِ آغازین چون ایرنئوس و ترتولیان برشمرده‌اند، دیده نمی‌شود.

نخستین سندی که تولد عیسی را در ۲۵ دسامبر قرار می‌دهد، کرونوگراف ۳۵۴ (که با نام تقویم فیلُکالوس نیز شناخته می‌شود) است؛ سندی که این روز را هم‌زمان به‌عنوان زادروز خدای سول اینویکتوس («خورشیدِ شکست‌ناپذیر») نیز معرفی می‌کند. تاریخ‌نگاران آیینی عموماً بر این باورند که این بخش از متن در سال ۳۳۶ میلادی در رم نوشته شده است. این امر با این ادعا سازگار است که تاریخ یادشده به‌طور رسمی به‌دست ژولیوس یکم، اسقف رم در سال‌های ۳۳۷ تا ۳۵۲، تعیین شده است. ۲۵ دسامبر در امپراتوری روم تاریخ سنتی انقلاب زمستانی بود، جایی که بیشتر مسیحیان در آن می‌زیستند، و جشن رومی سول اینویکتوس (زادروز سول اینویکتوس) از سال ۲۷۴ میلادی در همین تاریخ برگزار می‌شد. پدران نخستین کلیسا، از جمله جان کریسوستوم، آگوستین و جروم، در اواخر سدهٔ چهارم میلادی، ۲۵ دسامبر را به‌عنوان تاریخ کریسمس تأیید کرده‌اند.

در مسیحیت شرقی، تولد عیسی در پیوند با جشن ظهور در ۶ ژانویه گرامی داشته می‌شد. این عید در اصل نه دربارهٔ تولد مسیح، بلکه دربارهٔ غسل تعمید او بود. کریسمس در شرق، به‌عنوان بخشی از احیای مسیحیت ارتدکس که پس از مرگ امپراتور هوادارِ آریانی، والنس، در نبرد آدریانوپل در سال ۳۷۸ روی داد، ترویج شد. این عید در سال ۳۷۹ در قسطنطنیه، در انطاکیه به‌دست جان کریسوستوم در اواخر سدهٔ چهارم میلادی—احتمالاً در سال ۳۸۸—و در اسکندریه در سدهٔ بعد معرفی شد. شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد کریسمس تا سدهٔ ششم میلادی در اورشلیم نیز جشن گرفته می‌شده است.

ولادت، برگرفته از یک کتاب دعای سدهٔ چهاردهم؛ کتابی آیینی که متن‌ها و موسیقی‌های لازم برای برگزاری مراسم عشای ربانی در سراسر سال را دربردارد

در قرون وسطای آغازین، روز کریسمس زیرِ سایهٔ جشن ظهور قرار داشت؛ جشنی که در مسیحیت غربی بر دیدارِ مغان تمرکز داشت. با این حال، تقویم قرون وسطایی به‌طور کلی زیر سلطهٔ اعیاد و مناسبت‌های مرتبط با کریسمس بود. چهل روزِ پیش از کریسمس به «چهل روزِ سن مارتین» معروف شد (که از ۱۱ نوامبر، روزِ جشنِ مارتین تور، آغاز می‌شد)؛ دوره‌ای که امروزه با نامِ اَدوِنت شناخته می‌شود. در ایتالیا، سنت‌های پیشینِ ساترنالیا به دورهٔ ظهور پیوند خوردند. در حدود سدهٔ دوازدهم، این سنت‌ها بار دیگر به دورهٔ دوازده روز کریسمس (۲۵ دسامبر تا ۵ ژانویه) منتقل شدند؛ دوره‌ای که در تقویم‌های آیینی با نامِ موسمِ کریسمس یا «دوازده روز مقدس» ثبت شده است.

در سال ۵۶۷ میلادی، شورای تور فصلِ موسم میلاد را برقرار کرد و «دوازده روزِ میانِ کریسمس تا جشن ظهور را به‌عنوان دوره‌ای مقدس و جشن‌آمیز اعلام نمود و وظیفهٔ روزه‌داریِ جشن ظهور را برای آمادگیِ این عید مقرر کرد». این اقدام برای حل «مشکلِ اداریِ امپراتوری روم در هماهنگ‌سازیِ تقویمِ خورشیدیِ ژولینی با تقویم‌های قمریِ استان‌های شرقی» انجام شد.

اهمیتِ روزِ کریسمس پس از آن‌که شارلمانی در روزِ کریسمسِ سال ۸۰۰ میلادی تاج‌گذاری کرد و امپراتور شد، به‌تدریج افزایش یافت. ادموند، پادشاه آنگلیای شرقی در سال ۸۵۵ میلادی در روزِ کریسمس تدهین شد و ویلیام یکم نیز در روزِ کریسمسِ سال ۱۰۶۶ میلادی تاج‌گذاری کرد.

تاج‌گذاریِ شارلمانی در روزِ کریسمسِ سال ۸۰۰ میلادی به رواج و محبوبیت این عید کمک کرد.

تا قرون وسطای میانه، این عید چنان اهمیت یافته بود که تاریخ‌نگاران به‌طور منظم ثبت می‌کردند که بزرگ‌زمین‌داران و اشراف گوناگون کریسمس را کجا برگزار می‌کنند. ریچارد دوم، پادشاه انگلستان، در سال ۱۳۷۷ میلادی ضیافتیِ کریسمسی برپا کرد که در آن ۲۸ گاو و ۳۰۰ گوسفند مصرف شد. گرازِ یول یکی از اجزای رایجِ سفره‌های کریسمسِ قرون‌وسطایی بود. سرودخوانیِ کریسمس نیز محبوب شد و در آغاز به‌وسیلهٔ گروهی از رقصندگانِ آوازخوان اجرا می‌شد؛ گروهی متشکل از یک خوانندهٔ اصلی و حلقه‌ای از رقصندگان که بخش هم‌خوانی را بر عهده داشتند. نویسندگان آن دوره این سرودخوانی‌ها را ناپسند و هتاکانه می‌دانستند و این امر را نشانه‌ای از تداومِ سنت‌های بی‌مهارِ ساترنالیا و یول در این قالب تلقی می‌کردند. «بی‌نظمی» —مستی، بی‌بندوباری جنسی و قمار—نیز از جنبه‌های مهم این جشن به‌شمار می‌رفت. در انگلستان، هدیه‌ها در روزِ سال نو ردوبدل می‌شد (رسمی رایج در دربار سلطنتی)، و آبجوی ویژهٔ کریسمس نیز وجود داشت.

کریسمس در دوران قرون وسطی جشنی عمومی بود که در آن از عشقه، خاس و دیگر گیاهان همیشه‌سبز استفاده می‌شد. هدیه‌دادنِ کریسمسی در این دوره معمولاً میان افرادی با روابط حقوقی، مانند مستأجر و مالک، انجام می‌گرفت. ولخرجی و افراطِ سالانه در خوردن، رقصیدن، آواز خواندن، ورزش‌کردن و بازیِ ورق در انگلستان شدت گرفت و تا سدهٔ هفدهم، فصل کریسمس با ضیافت‌های مجلل، بالماسکه‌های مفصل و نمایش‌های آیینی همراه شد. در سال ۱۶۰۷، جیمز یکم اصرار داشت که در شب کریسمس نمایشی اجرا شود و دربار به بازی و سرگرمی بپردازد. در جریان رفورماسیون در اروپای سده‌های شانزدهم و هفدهم بود که بسیاری از پروتستان‌ها آورندهٔ هدیه را به کودکی مسیح تغییر دادند و تاریخ هدیه‌دادن از ۶ دسامبر به شب کریسمس منتقل شد.

سده‌های هفدهم و هجدهم

مارتین لوتر در شکل‌گیریِ درخت کریسمس و در سنتِ هدیه‌دادن در شب کریسمس نقشی ایفا کرد.

پس از اصلاحات پروتستانی، بسیاری از فرقه‌های نوپدید، از جمله کلیسای انگلیکانی و کلیسای لوتری، همچنان به گرامی‌داشتِ کریسمس ادامه دادند. در سال ۱۶۲۹، شاعر انگلیکانی جان میلتون منظومهٔ در بامدادِ ولادتِ مسیح را سرود؛ شعری که از آن پس در ایامِ موسمِ کریسمس توسط بسیاری خوانده شده است. دونالد هاینز، استادِ دانشگاه ایالتی کالیفرنیا در چیکو، می‌گوید مارتین لوتر «دوره‌ای را آغاز کرد که در آن، آلمان، فرهنگی یگانه از کریسمس پدید آورد؛ فرهنگی که بعدها در آمریکای شمالی بسیار تقلید شد». در میان جماعت‌های کلیسای اصلاحی هلندی نیز کریسمس به‌عنوان یکی از اعیاد اصلیِ انجیلی گرامی داشته می‌شد.

با این حال، در انگلستانِ سدهٔ هفدهم، برخی گروه‌ها مانند پیوریتن‌ها جشن‌گرفتنِ کریسمس را به‌شدت محکوم می‌کردند و آن را اختراعی کاتولیکی و «ظواهرِ پاپ‌پرستی» یا «ژنده‌های وحش» می‌دانستند. در مقابل، کلیسای انگلیکانی رسمی «بر برگزاری باشکوه‌ترِ اعیاد، فصل‌های توبه و روزهای بزرگداشتِ قدیسان تأکید می‌کرد. اصلاح تقویم به یکی از محورهای اصلیِ تنش میان جناح انگلیکانی و جناح پیوریتن بدل شد». کلیسای کاتولیک نیز در واکنش، این جشن را با تأکید بیشتر بر جنبه‌های دینی ترویج کرد. شاه چارلز یکم به اشراف و زمین‌داران خود دستور داد در میانهٔ زمستان به املاک روستایی‌شان بازگردند تا سخاوتِ کریسمسیِ سنتی را حفظ کنند. پس از پیروزی پارلمان‌گرایان بر چارلز یکم در جریان جنگ‌های داخلی انگلستان، حاکمانِ پیوریتنِ انگلستان در سال ۱۶۴۷ کریسمس را ممنوع کردند. الیور کرامول حتی به نیروهای خود دستور داد هرگونه غذای ویژه‌ای را که در روز کریسمس آماده شده بود، مصادره کنند.

در پی این اقدامات، اعتراض‌هایی شکل گرفت و شورش‌های طرفدارانِ کریسمس در چندین شهر آغاز شد؛ به‌گونه‌ای که برای هفته‌ها شهر کنتربری در کنترل شورشیان بود. آنان ورودی خانه‌ها را با خاس آراسته و شعارهای سلطنت‌طلبانه سر می‌دادند. فوتبال، که از جمله ورزش‌هایی بود که پیوریتن‌ها در روز یکشنبه ممنوع کرده بودند، به ابزاری برای اعتراض بدل شد: هنگامی که پیوریتن‌ها در دسامبر ۱۶۴۷ کریسمس را در انگلستان غیرقانونی اعلام کردند، مردم با به‌دست گرفتن توپ‌های فوتبال، آن را به نمادی از بی‌نظمیِ جشن‌آمیز تبدیل کردند. کتاب دفاع از کریسمس (لندن، ۱۶۵۲) در ردّ دیدگاه‌های پیوریتن‌ها نوشته شد و به سنت‌های کهنِ کریسمسِ انگلیسی، از جمله ضیافت‌ها، سیب‌های بریان‌شده بر آتش، بازیِ ورق، رقص با «پسرانِ شخم‌زن» و «کنیزان»، پدرِ کریسمسِ قدیمی و سرودخوانی اشاره می‌کند. در دورانِ ممنوعیت، آیین‌های دینیِ نیمه‌مخفیانه برای بزرگداشتِ تولدِ مسیح همچنان برگزار می‌شد و مردم به‌طور پنهانی سرودهای کریسمسی می‌خواندند.

بازجویی و محاکمهٔ پدرِ کریسمسِ کهن (۱۶۸۶)، منتشرشده پس از آن‌که کریسمس بار دیگر به‌عنوان روزی مقدس در انگلستان برقرار شد

کریسمس با بازگشت سلطنتِ شاه چارلز دوم در سال ۱۶۶۰ بار دیگر به‌عنوان تعطیلی قانونی در انگلستان برقرار شد؛ زمانی که قوانینِ پیوریتنی باطل اعلام گردید و جشن کریسمس دوباره آزادانه در انگلستان برگزار شد. بسیاری از روحانیان کالوینی با جشن‌های کریسمس مخالفت می‌کردند. از این‌رو، در اسکاتلند، کلیسای پرسبیتری اسکاتلند برگزاری کریسمس را دلسرد می‌کرد و با آن‌که جیمز ششم و یکم در سال ۱۶۱۸ بر برگزاری آن فرمان داد، حضور در کلیسا اندک بود. مجلس پادشاهی اسکاتلند در سال ۱۶۴۰ به‌طور رسمی برگزاری کریسمس را لغو کرد و مدعی شد که کلیسا «از هرگونه بزرگداشتِ خرافیِ روزها پاک شده است». در حالی‌که در انگلستان، ولز و ایرلند روزِ کریسمس یک تعطیلی عرفیِ حقوقی به‌شمار می‌رفت و از «ازَلِ زمان» به‌عنوان تعطیلیِ مرسوم شناخته می‌شد، در اسکاتلند تا سال ۱۸۷۱ به‌عنوان تعطیلی بانکی تعیین نشد. خاطراتِ جیمز وودفورد، که به نیمهٔ دوم سدهٔ هجدهم بازمی‌گردد، چگونگیِ گرامی‌داشتِ کریسمس و جشن‌های وابسته به این فصل را در طی چندین سال به‌تفصیل شرح می‌دهد.

همان‌گونه که در انگلستان نیز دیده می‌شد، پیوریتن‌ها در تاریخ مستعمراتی ایالات متحده به‌شدت با گرامی‌داشتِ کریسمس مخالفت می‌کردند. زائران نیوانگلند نخستین ۲۵ دسامبر خود را در دنیای جدید عمداً با کارِ عادی سپری کردند. پیوریتن‌هایی چون کاتن ماتر کریسمس را هم به این دلیل محکوم می‌کردند که در کتاب مقدس اشاره‌ای به لزومِ برگزاری آن نشده بود و هم از آن‌رو که جشن‌های کریسمسیِ آن روزگار اغلب با رفتارهای پرهیاهو و بی‌مهار همراه بود. بسیاری از غیرپیوریتن‌ها در نیوانگلند از این‌که تعطیلاتی را که طبقات کارگر در انگلستان از آن بهره‌مند بودند از دست داده بودند، اظهار نارضایتی می‌کردند. برگزاری کریسمس در سال ۱۶۵۹ در بوستون غیرقانونی اعلام شد. این ممنوعیت در سال ۱۶۸۱ به‌دست فرماندار انگلیسی ادموند اندروس لغو شد، اما تا میانهٔ سدهٔ نوزدهم طول کشید تا جشن‌گرفتنِ کریسمس در منطقهٔ بوستون به رسمی رایج و مُد روز تبدیل شود.

در همان زمان، ساکنان مسیحیِ ویرجینیا و نیویورک این عید را آزادانه گرامی می‌داشتند. مهاجران هلندیِ پنسیلوانیا—که عمدتاً از پیروان کلیسای موراوی بودند—در بتلهم، نازارث و لیتیتز در پنسیلوانیا و نیز در سکونتگاه‌های واکوویا در کارولینای شمالی، از مشتاق‌ترین برگزارکنندگانِ کریسمس به‌شمار می‌رفتند. موراوی‌های بتلهم نخستین درخت کریسمس‌ها در آمریکا و نیز نخستین نمایش ولادت‌ها را برپا کردند. پس از انقلاب آمریکا، کریسمس در ایالات متحده تا حدی از رونق افتاد، زیرا آن را رسمی انگلیسی می‌دانستند.

هم‌زمان با حاکمیتِ فرقهٔ خردِ خداناباور در دوران جمهوری نخست فرانسه، برگزاری آیین‌های دینیِ کریسمس در کلیساها ممنوع شد و کیک پادشاه در چارچوب سیاست‌های ضدروحانیت به «کیکِ برابری» تغییر نام یافت.

سدهٔ نوزدهم

ابنزر اسکروج و روحِ کریسمسِ حال، از اثرِ چارلز دیکنز با عنوان سرود کریسمس، ۱۸۴۳

در اوایل سدهٔ نوزدهم، آیین‌ها و مراسمِ کریسمس به‌تدریج با اوج‌گیریِ جنبش آکسفورد در کلیسای انگلستان—که بر جایگاهِ محوریِ کریسمس در مسیحیت و بر نیکوکاری نسبت به فقرا تأکید داشت—گسترش یافتند؛ هم‌زمان با آثاری از واشینگتن اروینگ، چارلز دیکنز و دیگر نویسندگانی که بر خانواده، کودکان، مهربانی، هدیه‌دادن و بابا نوئل (در آثار اروینگ) یا پدرِ کریسمس (در آثار دیکنز) تأکید می‌کردند. بااین‌حال، نشانه‌ای از کند بودنِ این افزایشِ توجه به کریسمس آن است که «در بیست سال از فاصلهٔ میانِ ۱۷۹۰ تا ۱۸۳۵، روزنامهٔ تایمز هیچ اشاره‌ای به کریسمس نکرد».

در اوایل همین سده، نویسندگان، کریسمسِ دورهٔ تودورها را زمانی سرشار از جشن‌های صمیمانه و پرشور تصور می‌کردند. در سال ۱۸۳۵، توماس هِروی و رابرت سیمور کتابی با عنوان کتابِ کریسمس منتشر کردند که در آن، آنچه بعدها «روایتِ ملیِ کریسمس» نام گرفت معرفی شد. هِروی در این کتاب اظهار می‌کند: «جشن‌های انگلستانِ شادمان به‌سرعت رو به خاموشی می‌روند و بسیاری از رسومِ آن به‌تدریج رنگ می‌بازند». در سال ۱۸۴۳، چارلز دیکنز رمانِ سرود کریسمس را نوشت؛ اثری که به احیای «روح» کریسمس و شادی‌های فصلی یاری رساند. محبوبیتِ فوریِ این اثر نقشی اساسی در بازنماییِ کریسمس به‌عنوان تعطیلی‌ای ایفا کرد که بر خانواده، حسنِ نیت و شفقت تأکید دارد. دیکنز کوشید کریسمس را به‌عنوان جشنی خانواده‌محور و مبتنی بر سخاوت بازسازی کند و «پرستش و ضیافت» را در چارچوبی از «آشتیِ اجتماعی» به یکدیگر پیوند بزند. او با تحمیلِ نگاه انسان‌دوستانهٔ خود به این عید—آنچه «فلسفهٔ سرودِ کریسمس» نام گرفته است— بر بسیاری از جنبه‌های کریسمسِ امروز در فرهنگ غربی اثر گذاشت؛ از جمله گردهمایی‌های خانوادگی، خوراک و نوشیدنی‌های فصلی، رقص، بازی‌ها و روحیه‌ای جشن‌آمیز از بخشندگی. گفته شده است که نقطهٔ عطفِ دیکنز با سرود کریسمس «جفت‌کردنِ هوشمندانهٔ داستانِ فصلی با فروشِ فصلیِ [کتاب]» بود. عبارتِ شاخصِ داستان، "کریسمس مبارک", پس از انتشار این اثر رواج یافت. این روند هم‌زمان با ظهورِ جنبش آکسفورد و رشدِ کاتولیسیسم آنگلو بود که به احیای آیین‌ها و مناسکِ دینیِ سنتی انجامید.

سنگ‌نگاره‌ای از سدهٔ نوزدهم که کریست‌کینْدْلِس‌مارکت (بازار کریسمس) را در نورنبرگ، آلمان نشان می‌دهد

واژهٔ اسکروج به مترادفی برای خسیس بدل شد و عبارتِ "باه! هومباگ!" نمادِ نگرشی تحقیرآمیز نسبت به روحیهٔ جشن شد. در سال ۱۸۴۳، نخستین کارتِ کریسمسِ تجاری به‌دستِ سِر هنری کول تولید شد. احیای سرودِ کریسمس با کتابِ سرودهای کریسمس، کهن و نو (۱۸۳۳) اثرِ ویلیام سَندیز آغاز شد؛ اثری که نخستین انتشارِ «نخستین نوئل»، «سه کشتی دیدم»، «بشنو فرشتگان بشارت‌گر می‌خوانند» و «خدا شما را شاد نگه دارد، آقایان» را دربرداشت؛ سرودهایی که در سرود کریسمس دیکنز نیز رواج یافتند.

درختِ کریسمسِ ملکه در قلعه وینزر، منتشرشده در اخبار مصور لندن، ۱۸۴۸

در بریتانیا، درخت کریسمس در اوایل سدهٔ نوزدهم به‌دستِ شارلوت مکلنبورگ-شترلیتس، که زادهٔ آلمان بود، معرفی شد. در سال ۱۸۳۲، ملکه ویکتوریای آینده از شادمانیِ خود بابت داشتنِ درختِ کریسمسی نوشت که با چراغ‌های کریسمس، آذین‌ها آراسته شده و هدیه‌ها پیرامون آن چیده شده بودند. پس از ازدواج او با پسرعموی آلمانی‌اش شاهزاده آلبرت، تا سال ۱۸۴۱ این رسم در سراسر بریتانیا رواج بیشتری یافت. انتشارِ تصویری از خانوادهٔ سلطنتی بریتانیا در کنارِ درختِ کریسمس‌شان در قلعهٔ وینزر، هنگامی که در سال ۱۸۴۸ در اخبار مصور لندن چاپ شد، موجی از توجه و هیجان برانگیخت. نسخه‌ای تغییریافته از این تصویر در سال ۱۸۵۰ در فیلادلفیا در کتاب بانوان گودی منتشر شد. تا دههٔ ۱۸۷۰، برپا کردنِ درختِ کریسمس در آمریکا به امری رایج تبدیل شده بود.

در آمریکا، علاقه به کریسمس در دههٔ ۱۸۲۰ با چند داستان کوتاه از واشینگتن اروینگ که در کتاب طرح‌های جفری کریون، جنتلمن و نیز در بخش «کریسمس کهن» آمده بود، دوباره جان گرفت. داستان‌های اروینگ جشن‌های گرم و صمیمیِ کریسمسِ انگلیسی را به تصویر می‌کشیدند که او هنگام اقامت در استون هال در بیرمنگامِ انگلستان تجربه کرده بود؛ آیین‌هایی که تا حد زیادی از میان رفته بودند. او همچنین رسالهٔ دفاع از کریسمس (۱۶۵۲) دربارهٔ سنت‌های کهنِ کریسمسِ انگلیسی را—که آن را در دفتر یادداشت خود رونویسی کرده بود—به‌عنوان قالبی برای داستان‌هایش به کار گرفت.

«کریسمسی نروژی»، نقاشیِ سال ۱۸۴۶ اثرِ آدولف تیده‌مان

در سال ۱۸۲۲، کلمنت کلارک مور شعرِ ملاقات با نیکلاس قدیس را نوشت (که عموماً با سطرِ آغازینِ خود، دو شب پیش از کریسمس، شناخته می‌شود). این شعر به رواجِ سنتِ تبادلِ هدیه کمک کرد و خریدِ فصلیِ کریسمس به‌تدریج اهمیتی اقتصادی یافت. این روند همچنین به آغازِ تنشی فرهنگی میان اهمیتِ معنویِ عید و تجاری‌سازیِ همراهِ آن انجامید؛ امری که به‌زعمِ برخی، ماهیتِ جشن را مخدوش می‌کند. هریت بیچر استو در کتابِ سالِ ۱۸۵۰ خود با عنوان نخستین کریسمس در نیوانگلند شخصیتی را می‌آورد که شکایت می‌کند معنای واقعیِ کریسمس در هیاهوی خرید از میان رفته است.

در حالی که در برخی نواحیِ ایالات متحده جشنِ کریسمس هنوز رسمِ جاافتاده‌ای نبود، هنری وادزورث لانگ‌فلو در سال ۱۸۵۶ از «وضعیتی گذار در بابِ کریسمس در اینجا، در نیوانگلند» سخن گفت: «احساسِ کهنِ پیوریتنی مانع از آن است که این روز تعطیلی‌ای شاد و پرشور باشد؛ هرچند هر سال شادتر از پیش می‌شود». در ردینگ، روزنامه‌ای در سال ۱۸۶۱ نوشت: «حتی دوستانِ پرسبیترینیِ ما که تا کنون سرسختانه کریسمس را نادیده می‌گرفتند—درهای کلیساهایشان را گشودند و به‌طور گسترده برای بزرگداشتِ سالروزِ تولدِ منجی گرد آمدند».

به گزارشِ یک خبرنگار در سال ۱۸۶۴، کلیسای نخستِ جماعتیِ راکفورد در ایلینوی— «با آن‌که ریشه‌ای اصیلِ پیوریتنی داشت» —در حال «آماده‌سازیِ جشنی بزرگ برای کریسمس» بود. تا سال ۱۸۶۰، چهارده ایالت—از جمله چند ایالت از نیو انگلند—کریسمس را به‌عنوان تعطیلیِ قانونی به رسمیت شناخته بودند. در سال ۱۸۷۵، لوییس پرَنگ کارت کریسمس را به آمریکاییان معرفی کرد؛ و از او با عنوان «پدرِ کارتِ کریسمسِ آمریکایی» یاد شده است. در ۲۸ ژوئن ۱۸۷۰، کریسمس به‌طور رسمی به‌عنوان تعطیلیِ فدرالِ ایالات متحده اعلام شد.

سده‌های بیستم و بیست‌ویکم

دیدار کریسمسی. کارت‌پستال، حدود ۱۹۱۰

در جریان جنگ جهانی اول و به‌ویژه در سال ۱۹۱۴، مجموعه‌ای از آتش‌بس‌های غیررسمی در ایام کریسمس میان ارتش‌های متخاصم روی داد. این آتش‌بس‌ها که به‌طور خودجوش از سوی سربازان درگیر سازمان می‌یافت، دامنه‌ای از وعده‌های شلیک‌نکردن (که از فاصله فریاد زده می‌شد تا فشار جنگ برای یک روز کاهش یابد) تا معاشرت دوستانه، هدیه‌دادن و حتی انجام فعالیت‌های ورزشی میان دشمنان را دربر می‌گرفت. این رویدادها به بخشی شناخته‌شده و تا حدی اسطوره‌ای‌شده از حافظهٔ جمعی بدل شدند. از آن‌ها به‌عنوان نمادی از انسانیت مشترک حتی در تاریک‌ترین شرایط یاد شده و برای نشان‌دادن آرمان‌های کریسمس به کودکان به کار رفته‌اند.

در چارچوب بی‌خدایی حکومتی اتحاد جماهیر شوروی، پس از تأسیس آن در سال ۱۹۱۷، جشن‌های کریسمس—همراه با دیگر اعیاد مسیحی—در عرصهٔ عمومی ممنوع شد. در دهه‌های ۱۹۲۰، ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰، اتحادیهٔ بی‌خدایان مبارز دانش‌آموزان را تشویق می‌کرد تا علیه سنت‌های کریسمسی—از جمله درخت کریسمس—و نیز سایر اعیاد مسیحی مانند عید پاک، کارزار به‌راه اندازند؛ این اتحادیه حتی تعطیلی‌ای ضددینی را به‌عنوان جایگزین، در سی‌ویکم هر ماه برقرار کرد. در اوج این آزارها، در سال ۱۹۲۹ و در روز کریسمس، کودکان در مسکو تشویق شدند تا به‌نشانهٔ اعتراض به این عید، بر صلیب‌ها آب دهان بیندازند. در عوض، اهمیت این عید و همهٔ مظاهر آن—مانند درخت کریسمس و هدیه‌دادن—به جشن سال نو منتقل شد. تنها پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ بود که آزار مسیحیان پایان یافت و کریسمس ارتدکس پس از هفت دهه، بار دیگر برای نخستین‌بار در روسیه به تعطیلی رسمی دولتی تبدیل شد.

درخت کریسمس کوه اینجینو در گوبیو، ایتالیا؛ بلندترین درخت کریسمس جهان، ۲۰۱۴

در سال ۱۹۹۱، درخت کریسمس گوبیو در ایتالیا با ارتفاع ۶۵۰ متر (۲٬۱۳۰ فوت) و آراسته به بیش از ۷۰۰ چراغ، به‌عنوان بلندترین درخت کریسمس جهان در رکوردهای جهانی گینس ثبت شد. جوزف پری، استاد تاریخ اروپا، نوشته است که به‌طور مشابه در آلمان نازی، «از آن‌جا که ایدئولوگ‌های نازی دین سازمان‌یافته را دشمن دولت تمامیت‌خواه می‌دانستند، دستگاه تبلیغاتی کوشید جنبه‌های مسیحی این عید را کم‌رنگ کند—یا به‌کلی از میان ببرد» و این‌که «مبلغان رژیم بی‌وقفه شمار زیادی از سرودهای کریسمسِ نازی‌سازی‌شده را ترویج می‌کردند که مضامین مسیحی را با ایدئولوژی‌های نژادی رژیم جایگزین می‌ساخت».

برخی مسیحیان و سازمان‌هایی مانند مرکز حقوق و عدالت آمریکایی متعلق به پت رابرتسون، به آنچه «حمله به کریسمس» می‌نامند استناد می‌کنند و از آن با عنوان «جنگ علیه کریسمس» یاد می‌کنند. این گروه‌ها مدعی‌اند که هرگونه اشارهٔ مشخص به واژهٔ «کریسمس» یا جنبه‌های دینی آن، به‌طور فزاینده‌ای از سوی شماری از آگهی‌دهندگان، خرده‌فروشان، نهادهای دولتی (به‌ویژه مدارس) و دیگر سازمان‌های عمومی و خصوصی سانسور می‌شود، از آن پرهیز می‌گردد یا دلسردکننده تلقی می‌شود. یکی از جنجال‌ها، تغییر نام «درخت کریسمس» به «درخت تعطیلات» است. در ایالات متحده گرایشی وجود داشته است که به‌جای عبارت کریسمس مبارک از تعطیلات مبارک استفاده شود؛ عبارتی که هم‌زمان با جشن یهودیِ حنوکا، فراگیرتر تلقی می‌شود. در ایالات متحده و کانادا—که کاربرد واژهٔ «تعطیلات» در آن‌ها رایج‌تر است—مخالفان، این کاربرد و پرهیز از واژهٔ «کریسمس» را نمونه‌ای از نزاکت سیاسی دانسته و آن را نکوهش کرده‌اند. در سال ۱۹۸۴، دیوان عالی ایالات متحدهٔ آمریکا در پروندهٔ لینچ علیه دونلی رأی داد که نمایش کریسمسی (شامل صحنهٔ ولادت مسیح) که متعلق به شهر پاتاکیت بود و توسط آن به نمایش گذاشته می‌شد، ناقض متمم اول قانون اساسی نیست.

آیین‌ها و سنت‌ها

کریسمس در کلیسای بشارت در ناصره، ۱۹۶۵

قهوه‌ای تیره – کشورهایی که کریسمس را در ۲۵ دسامبر یا ۷ ژانویه به‌عنوان تعطیل عمومی به رسمیت نمی‌شناسند. قهوه‌ای روشن – کشورهایی که کریسمس را تعطیل عمومی نمی‌دانند، اما این مناسبت در آن‌ها گرامی داشته می‌شود

بسیاری از مسیحیان برای گرامی‌داشت تولد عیسی مسیح در مراسم کلیسایی شرکت می‌کنند

روز کریسمس در بسیاری از کشورهای جهان، از جمله کشورهایی که جمعیت آن‌ها عمدتاً غیرمسیحی است، به‌عنوان جشنی بزرگ و تعطیل عمومی گرامی داشته می‌شود. در برخی مناطق غیرمسیحی، دوره‌های پیشینِ استعمار باعث معرفی و رواج این جشن شده است (برای نمونه در هنگ‌کنگ)؛ در مناطق دیگر، اقلیت‌های مسیحی یا تأثیرات فرهنگیِ خارجی موجب شده‌اند که مردم این مناسبت را گرامی بدارند. کشورهایی مانند ژاپن، که با وجود شمار اندک مسیحیان، کریسمس در آن‌ها محبوب است، بسیاری از جنبه‌های فرهنگیِ کریسمس، مانند هدیه‌دادن، تزئینات و درخت کریسمس را پذیرفته‌اند. نمونه‌ای مشابه در ترکیه دیده می‌شود؛ کشوری با اکثریت مسلمان و جمعیتی اندک از مسیحیان، که در آن طی ایام کریسمس، درخت‌ها و تزئینات کریسمسی معمولاً در خیابان‌های عمومی دیده می‌شود.

بسیاری از رسوم رایجِ مرتبط با کریسمس، مستقل از بزرگداشتِ تولدِ عیسی شکل گرفته‌اند؛ به‌گونه‌ای که برخی بر این باورند که بعضی عناصر، مسیحی‌سازی شده‌اند و ریشه در جشن‌های پیشامسیحی دارند که توسط جمعیت‌های بت‌پرست برگزار می‌شد و بعدها به مسیحیت گرویدند؛ در مقابل، پژوهشگرانِ دیگری این ادعاها را رد می‌کنند و تأکید دارند که آدابِ کریسمس عمدتاً در بسترِ مسیحی پدید آمده‌اند. فضای غالبِ کریسمس نیز از آغازِ این عید تاکنون پیوسته دگرگون شده است؛ از حال‌وهوایی گاه پرهیاهو، همراه با مستی و شبیه به کارناوال در قرون وسطی تا الگویی آرام‌تر، خانواده‌محور و کودک‌محور که در دگرگونیِ سدهٔ نوزدهم پدید آمد. جشنِ کریسمس در بیش از یک مقطع، در میان برخی گروه‌ها—مانند پیوریتن‌ها و شاهدان یهوه (که اصولاً تولدها را جشن نمی‌گیرند)—به دلیل نگرانی از «غیرکتابی‌بودنِ» آن، ممنوع شده است. گیاهان زمستانیِ سلتی مانند دارواش و عشقه، و رسمِ بوسیدن زیرِ دارواش، از عناصر رایجِ جشن‌های امروزیِ کریسمس در کشورهای انگلیسی‌زبان به‌شمار می‌آیند.

ژرمن‌های پیشامسیحی—از جمله آنگلوساکسون‌ها و نورس‌ها—جشن زمستانی‌ای به نام یول را برگزار می‌کردند که از اواخر دسامبر تا اوایل ژانویه ادامه داشت و واژهٔ انگلیسیِ امروزیِ yule (که امروز به‌عنوان مترادفی برای Christmas به‌کار می‌رود) از آن پدید آمده است. در نواحیِ گویش‌ور به زبان‌های ژرمنی، عناصر متعددی از رسوم عامیانه و شمایل‌نگاریِ کریسمسِ امروزی ممکن است ریشه در یول داشته باشند، از جمله کُندهٔ یول، گرازِ یول و بُزِ یول. در متون نورسِ کهن، خدای ریش‌بلند اودین—که اغلب پیشاپیشِ کاروانی شبح‌گون در آسمان حرکت می‌کند (وایلد هانت)—با عنوان‌های «یول‌زاد» و «پدرِ یول» خوانده می‌شود، در حالی که دیگر خدایان با عنوان «موجوداتِ یول» نامیده شده‌اند. از سوی دیگر، چون هیچ اشارهٔ معتبرِ موجودی به «کُندهٔ کریسمس» پیش از سدهٔ شانزدهم در دست نیست، سوزاندنِ کُندهٔ کریسمس ممکن است اختراعی از دورانِ آغازینِ مدرن توسط مسیحیان بوده باشد که ارتباطی با آیین‌های بت‌پرستانه نداشته است.

در میان کشورهایی با سنتِ مسیحیِ نیرومند، گونه‌های متنوعی از جشن‌های کریسمس پدید آمده است که فرهنگ‌های منطقه‌ای و محلی را در خود جای داده‌اند. برای نمونه، در اروپای شرقی، آیین‌های کریسمس عناصری از سنت‌های پیشامسیحی مانند Koleda را دربر گرفته‌اند، که با سرودهای کریسمس شباهت‌هایی دارد.

حضور در کلیسا

روزِ کریسمس (به‌همراهِ شب‌زنده‌داریِ آن، شبِ کریسمس) در لوتریانیسم جشنی از نوع فستیوال، در کلیسای کاتولیک یک جشنِ بزرگ، و در عشای انگلیکان یکی از اعیادِ اصلی به‌شمار می‌آید. دیگر شاخه‌های مسیحیت ممکن است اعیاد خود را به‌صورت سلسله‌مراتبی رتبه‌بندی نکنند، اما با این حال به شبِ کریسمس و روزِ کریسمس—همچون دیگر اعیاد مسیحی مانند عید پاک، عروجِ مسیح و پنطیکاست—اهمیت می‌دهند. ازاین‌رو، برای مسیحیان، شرکت در مراسم کلیساییِ شبِ کریسمس یا روزِ کریسمس نقش مهمی در به‌رسمیت‌شناختنِ فصلِ کریسمس دارد. کریسمس، همراه با عید پاک، دوره‌ای است که بالاترین میزانِ سالانهٔ حضور در کلیسا را به خود اختصاص می‌دهد. یک نظرسنجی در سال ۲۰۱۰ نشان داد که شش نفر از هر ده آمریکایی در این بازه در مراسم کلیسایی شرکت می‌کنند. در بریتانیا، کلیسای انگلستان در سال ۲۰۱۵ حضورِ حدود ۲٫۵ میلیون نفر را در مراسم‌های کریسمس گزارش کرد.

آذین‌بندی

مقالهٔ اصلی: آذین‌بندی کریسمس

پرِسِپیوی ناپلی در موزه هنر کارنگی در پیتسبرگ

مغاره‌ها از سدهٔ دهم میلادی در رم شناخته شده‌اند. این سنت از سال ۱۲۲۳ به‌دست قدیس فرانسیس آسیزی رواج یافت و به‌سرعت در سراسر اروپا گسترش پیدا کرد. گونه‌های متفاوتی از تزئینات در سراسر جهانِ مسیحی شکل گرفت که بسته به سنت‌های محلی و منابع در دسترس متفاوت بودند و می‌توانستند از بازنمایی‌های سادهٔ آخور تا مجموعه‌های بسیار مفصل متغیر باشند. از سنت‌های مشهورِ صحنهٔ تولد می‌توان به شوپکاهای کراکوف رنگارنگ در لهستان اشاره کرد که ساختمان‌های تاریخیِ کراکوف را به‌عنوان پس‌زمینه تقلید می‌کنند؛ همچنین ‌پرسپی‌های ایتالیاییِ پرجزئیات یا کرِش‌های پروانسی در جنوب فرانسه که از پیکره‌های سفالیِ دست‌نقاشی‌شده‌ای به نام سانتون استفاده می‌کنند. در برخی نقاط جهان، به‌ویژه سیسیل، صحنه‌های زندهٔ تولدِ مسیح که بر پایهٔ سنتِ قدیس فرانسیس شکل گرفته‌اند، جایگزینی محبوب برای کرِش‌های ثابت به‌شمار می‌آیند. نخستین تزئیناتِ تولیدشدهٔ تجاری در دههٔ ۱۸۶۰ در آلمان پدیدار شدند و از زنجیره‌های کاغذیِ ساختهٔ کودکان الهام گرفته بودند. در کشورهایی که بازنماییِ مغاره بسیار محبوب است، مردم تشویق می‌شوند تا برای ساختِ خلاقانه‌ترین یا واقع‌گرایانه‌ترین نمونه‌ها با یکدیگر رقابت کنند. در برخی خانواده‌ها، قطعاتِ به‌کاررفته برای ساختِ این بازنمایی‌ها به‌عنوان یک یادگارِ خانوادگی ارزشمند تلقی می‌شوند. رنگ‌های سنتیِ آذین‌بندیِ کریسمس عبارت‌اند از قرمز، سبز و طلایی. رنگِ قرمز نمادِ خونِ عیسی است که در جریانِ تصلیب ریخته شد؛ سبز نمادِ زندگیِ جاودان است و به‌ویژه به درختانِ همیشه‌سبز اشاره دارد که در زمستان برگ‌های خود را از دست نمی‌دهند؛ و طلایی نخستین رنگِ پیوندخورده با کریسمس به‌شمار می‌آید، زیرا یکی از سه هدیهٔ مغان بوده و نمادِ پادشاهی است.

درختِ رسمیِ کریسمسِ کاخ سفید در سال ۱۹۶۲، به‌نمایش‌گذاشته‌شده در تالارِ ورودی و ارائه‌شده توسط جان اف. کندی و همسرش جکی

درخت کریسمس نخستین‌بار در سدهٔ شانزدهم میلادی به‌دست لوتری‌های آلمانی مورد استفاده قرار گرفت؛ اسناد نشان می‌دهد که در سال ۱۵۳۹، در دوران رهبری اصلاح‌طلب پروتستان مارتین بوسر، یک درخت کریسمس در کلیسای جامع استراسبورگ برپا شده است. در ایالات متحده، این «لوتری‌های آلمانی درخت کریسمسِ آذین‌بندی‌شده را با خود آوردند؛ و موراوی‌ها شمع‌های روشن بر این درختان نهادند». هنگام آذین‌بندی درخت کریسمس، بسیاری از افراد ستاره‌ای بر فراز آن می‌گذارند که نمادِ ستاره بیت‌لحم است؛ موضوعی که در سال ۱۸۹۷ در نشریهٔ مدرسه ثبت شده است. پروفسور دیوید آلبرت جونز از دانشگاه آکسفورد می‌نویسد که در سدهٔ نوزدهم، استفاده از فرشته در بالای درخت کریسمس نیز رایج شد تا نمادِ فرشتگانی باشد که در روایت‌های مربوط به ولادت عیسی ذکر شده‌اند. افزون بر این، در چارچوبِ جشن مسیحیِ کریسمس، درخت کریسمس به‌سببِ همیشه‌سبز بودن، نماد مسیحیِ مسیح به‌شمار می‌آید که زندگی جاودان می‌بخشد؛ و شمع‌ها یا چراغ‌های آن نمایانگرِ «نور جهان» یعنی عیسیِ زاده‌شده در بیت‌لحم هستند. آیین‌ها و متون نیایشیِ مسیحی برای استفادهٔ خانوادگی و عبادت عمومی، به‌منظورِ تبرکِ درخت کریسمس پس از برپا شدن آن، منتشر شده‌اند. برخی درخت کریسمس را نوعی مسیحی‌سازیِ سنت‌ها و آیین‌های پاگانیسم پیرامون انقلاب زمستانی می‌دانند که شامل استفاده از شاخه‌های همیشه‌سبز و اقتباسی از پرستش درخت بوده است؛ بر پایهٔ روایت زندگی‌نامه‌نویس سدهٔ هشتم، اِئِدی اِستِفانوس، سنت بونیفاس (۶۳۴–۷۰۹) که مبلغ مسیحی در آلمان بود، تبر به درخت بلوطِ وقف‌شده به ثور زد و به یک درخت نراد اشاره کرد و گفت که این درخت شایسته‌ترِ حرمت است، زیرا به آسمان اشاره دارد و شکلِ مثلثی آن نمادِ تثلیث است. عبارتِ انگلیسیِ «Christmas tree» نخستین‌بار در سال ۱۸۳۵ ثبت شده است و نشان‌دهندهٔ وام‌گیری از زبان آلمانی است.

حلقهٔ ظهور به طراحی یوهان هاینریش ویشرن. در روز کریسمس، «شمعِ مسیح» که در مرکزِ حلقه قرار دارد، به‌طور سنتی در بسیاری از مراسم کلیسایی روشن می‌شود.

از سدهٔ شانزدهم میلادی، سرخ‌برگه—گیاهی بومیِ مکزیک—با کریسمس پیوند یافته و نمادپردازیِ مسیحیِ ستارهٔ بیت‌لحم را با خود دارد؛ در آن کشور این گیاه در زبان اسپانیایی با نام «گلِ شبِ مقدس» شناخته می‌شود. دیگر گیاهان رایجِ تعطیلات عبارت‌اند از خاس، دارواش، آماریلیس قرمز و کاکتوس‌های تعطیلات. در کنارِ درخت کریسمس، فضای داخلیِ خانه‌ها ممکن است با این گیاهان، به‌همراهِ گل‌آویزها و شاخ‌وبرگِ همیشه‌سبز آذین شود. نمایشِ دهکدهٔ کریسمس نیز در این فصل به سنتی رایج در بسیاری از خانه‌ها تبدیل شده است. نمای بیرونیِ خانه‌ها ممکن است با چراغ‌ها و گاه با پیکره‌های نورانیِ کریسمسی تزئین شود. دارواش در اسطوره‌ها و فولکلور اروپایی (برای نمونه، افسانهٔ بالدر) جایگاهی برجسته دارد. آویختن شاخه‌ای از دارواش در خانه در ایام کریسمس مرسوم است و هر کس زیر آن بایستد ممکن است بوسیده شود.

چراغ‌های کریسمس در ورونا، ایتالیا

دیگر تزئینات سنتی شامل زنگ‌ها، شمع، آب‌نبات عصایی، جوراب‌ها، حلقهٔ گل‌ها و فرشته‌ها است. حلقه‌های گل و شمع‌های قرارگرفته در هر پنجره، جلوه‌ای سنتی از آذین‌بندیِ کریسمس به‌شمار می‌آیند. آرایشِ حلقویِ برگ‌ها—که معمولاً از یک همیشه‌سبز است—حلقه‌های گلِ کریسمس را می‌سازد. شمع‌هایی که در هر پنجره روشن می‌شوند، برای نشان‌دادنِ این باورِ مسیحیان است که عیسی مسیح، نورِ نهاییِ جهان است. در بسیاری از نقاط جهان، چراغ‌های کریسمس و بنرها در امتداد خیابان‌ها آویخته می‌شوند، موسیقی از طریق بلندگوها پخش می‌شود و درخت‌های کریسمس در مکان‌های شاخص نصب می‌گردند. در بسیاری از کشورها رایج است که میدان‌های شهری و مناطق تجاری و خرید، برپایی و نمایش آذین‌بندی‌های کریسمسی را بر عهده بگیرند. رول‌های کاغذِ رنگارنگ با نقش‌مایه‌های سکولار یا مذهبیِ کریسمس برای کادوپیچ‌کردن هدایا تولید می‌شود. در برخی کشورها، به‌طور سنتی تزئینات کریسمس در شب دوازدهم جمع‌آوری می‌شوند.

نمایش مولودی‌خوانی

مقالهٔ اصلی: نمایش مولودی‌خوانی

سن فرانسیس در جرچیو اثر جوتو، ۱۲۹۵

سنتِ صحنهٔ ولادت از ایتالیا سرچشمه می‌گیرد. یکی از کهن‌ترین بازنمایی‌های هنریِ ولادتِ مسیح در مسیحیت اولیه، در یکی از کاتاکومب‌های رومی، یعنی کاتاکومبِ سن والنتینو، یافت شده است. تاریخ این اثر به حدود سال ۳۸۰ میلادی بازمی‌گردد. نمونه‌ای دیگر با تاریخی مشابه، در زیر منبرِ سانت‌آمبروجو، میلان قرار دارد.

در آیین مسیحیِ جشن کریسمس، تماشای نمایش مولودی‌خوانی یکی از کهن‌ترین سنت‌های این ایام به‌شمار می‌آید؛ به‌گونه‌ای که نخستین بازاجرای ولادت عیسی در سال ۱۲۲۳ میلادی در شهر ایتالیاییِ جرچیو برگزار شد. در همان سال، فرانسیس آسیزی صحنه‌ای از ولادت را در فضای بیرونی کلیسای خود در ایتالیا برپا کرد و کودکان با خواندن سرودهای کریسمسی، تولد عیسی را گرامی داشتند.

این آیین هر سال گسترده‌تر شد و مردم از نقاط دوردست برای دیدن بازنماییِ فرانسیس از ولادت عیسی، که به‌تدریج عناصر نمایشی و موسیقایی نیز به آن افزوده شد، سفر می‌کردند. نمایش‌های مولودی‌خوانی سرانجام در سراسر اروپا گسترش یافت و محبوبیت خود را حفظ کرد. مراسم کلیساییِ شب کریسمس و روز کریسمس اغلب شامل این نمایش‌ها می‌شد، و مدارس و تماشاخانه‌ها نیز به اجرای آن‌ها می‌پرداختند. در کشورهایی چون فرانسه، آلمان، مکزیک و اسپانیا، نمایش‌های مولودی‌خوانی اغلب در فضای باز و در خیابان‌ها بازاجرا می‌شوند. در آیین مسیحیِ جشن کریسمس، تماشای نمایش مولودی‌خوانی یکی از کهن‌ترین سنت‌های این ایام به‌شمار می‌آید؛ به‌گونه‌ای که نخستین بازاجرای ولادت عیسی در سال ۱۲۲۳ میلادی در شهر ایتالیاییِ جرچیو برگزار شد. در همان سال، فرانسیس آسیزی صحنه‌ای از ولادت را در فضای بیرونی کلیسای خود در ایتالیا برپا کرد و کودکان با خواندن سرودهای کریسمسی، تولد عیسی را گرامی داشتند.

این آیین هر سال گسترده‌تر شد و مردم از نقاط دوردست برای دیدن بازنماییِ فرانسیس از ولادت عیسی، که به‌تدریج عناصر نمایشی و موسیقایی نیز به آن افزوده شد، سفر می‌کردند. نمایش‌های مولودی‌خوانی سرانجام در سراسر اروپا گسترش یافت و محبوبیت خود را حفظ کرد. مراسم کلیساییِ شب کریسمس و روز کریسمس اغلب شامل این نمایش‌ها می‌شد، و مدارس و تماشاخانه‌ها نیز به اجرای آن‌ها می‌پرداختند. در کشورهایی چون فرانسه، آلمان، مکزیک و اسپانیا، نمایش‌های مولودی‌خوانی اغلب در فضای باز و در خیابان‌ها بازاجرا می‌شوند.

موسیقی و سرودها

مقالهٔ اصلی: موسیقی کریسمس

سرودخوانان کریسمس در جرزی

کهن‌ترین سرودهای باقی‌مانده که به‌طور مشخص برای کریسمس سروده شده‌اند، به سدهٔ چهارم میلادی در رم بازمی‌گردند. سرودهای لاتین، مانند "Veni redemptor gentium" که به‌دست امبروس، اسقف اعظم میلان، نوشته شد، بیان‌هایی سخت‌گیرانه از آموزهٔ الهیاتیِ تجسّد بودند و در تقابل با آریانیسم قرار داشتند. سرود "Corde natus ex Parentis" («زاده‌شده از محبتِ پدر») اثر شاعر اسپانیایی پرودنتیوس (درگذشته ۴۱۳) هنوز هم امروزه در برخی کلیساها خوانده می‌شود.

در سده‌های نهم و دهم میلادی، «سکوئنس» یا «نثرِ» کریسمسی در صومعه‌های شمال اروپا پدید آمد و تحت تأثیر برنارد کلروو به رشته‌ای از بندهای قافیه‌دار تکامل یافت. در سدهٔ دوازدهم، راهب پاریسی آدام سن‌ویکتور شروع به اقتباس موسیقی از ترانه‌های مردمی کرد و بدین‌سان چیزی نزدیک‌تر به سرود کریسمس سنتی را پدیدآورد. سرودهای کریسمسی به زبان انگلیسی در اثری از سال ۱۴۲۶ نوشتهٔ جان آودلی دیده می‌شوند؛ او در این اثر فهرستی از بیست‌وپنج «کارولِ کریسمس» ارائه می‌کند که احتمالاً توسط گروه‌هایی از واسیلرها—که از خانه‌ای به خانهٔ دیگر می‌رفتند—خوانده می‌شدند.

کودکان سرودخوان در بخارست، ۱۸۴۱

سرودهایی که امروزه به‌طور مشخص با نام «کارول» شناخته می‌شوند، در اصل ترانه‌های مردمیِ جمعی بودند که در جشن‌هایی مانند «فصلِ برداشت» و نیز در کریسمس خوانده می‌شدند. تنها در دوره‌های بعد بود که کارول‌ها وارد فضای کلیسا شدند. به‌طور سنتی، بسیاری از کارول‌ها بر الگوهای آکوردیِ قرون وسطی استوار بوده‌اند و همین ویژگی به آن‌ها رنگ‌وبوی موسیقاییِ خاص و متمایزشان را می‌بخشد. برخی از کارول‌ها، مانند ««امروز طنین اندازد"، "شاه نیک وِنسِسلاس"» و "در شادیِ شیرین"، به‌طور مستقیم به قرون وسطی بازمی‌گردند و از کهن‌ترین آثار موسیقایی به‌شمار می‌آیند که هنوز به‌طور منظم اجرا می‌شوند. سرود "Adeste Fideles" («بیایید ای مؤمنان») در شکل کنونیِ خود در میانهٔ سدهٔ هجدهم پدیدار شد.

پس از اصلاحات پروتستانی، محبوبیتِ سرودخوانیِ کریسمسی در مناطق لوتری اروپا افزایش یافت؛ چراکه اصلاح‌گر دینی مارتین لوتر خود به سرودن کارول‌ها پرداخت و استفاده از آن‌ها را در عبادت تشویق کرد، و همچنین پیشگامِ رواجِ سرودخوانیِ کریسمسی در خارج از مَس بود. اصلاح‌گر انگلیسیِ سدهٔ هجدهم، چارلز وسلی، از بنیان‌گذاران متدیسم، به اهمیت موسیقی در عبادت مسیحی واقف بود. افزون بر آهنگ‌گذاری بر بسیاری از مزامیر، او متنِ دست‌کم سه سرود کریسمسی را نوشت. شناخته‌شده‌ترینِ آن‌ها در آغاز با عنوان «بشنو! چگونه سراسر آسمان طنین‌انداز می‌شود» شناخته می‌شد و بعدها به «بشنو! فرشتگان مژده‌گو می‌سرایند» تغییر نام داد.

ترانه‌های فصلیِ کریسمس با ماهیتی غیردینی در اواخر سدهٔ هجدهم پدیدار شدند. ملودیِ ولزیِ «سالن‌ها را بیارایید» به سال ۱۷۹۴ بازمی‌گردد و شعرِ آن در سال ۱۸۶۲ به‌دست موسیقی‌دان اسکاتلندی توماس اولیفنت افزوده شد، و ترانهٔ آمریکاییِ «جینگل بلز» نیز در سال ۱۸۵۷ به ثبت حق تکثیر رسید. از دیگر سرودها و ترانه‌های محبوب می‌توان به «نخستین نوئل»، «خداوند شما را شاد و آرام بدارد، آقایان»، «خاس و عشقه»، «سه کشتی دیدم»، «در میانهٔ زمستانِ سرد»، «شادی بر جهان»، «روزی در شهر شاهانهٔ داوود» و «آنگاه که شبانان گله‌های خود را می‌پاییدند» اشاره کرد..

در سده‌های نوزدهم و بیستم، سرودها و آوازهای کریسمسیِ آفریقایی-آمریکایی که ریشه در سنت سرودهای روحانی داشتند، شهرت و رواج بیشتری یافتند. در سدهٔ بیستم، شمار فزاینده‌ای از ترانه‌های فصلیِ تعطیلات به‌صورت تجاری تولید شد، از جمله گونه‌هایی با تأثیر از جَز و بلوز. افزون بر این، علاقه به موسیقیِ کهن نیز احیا شد؛ از گروه‌هایی که موسیقیِ فولکلور اجرا می‌کردند، مانند گروه «رِوِلز»، تا اجراکنندگان موسیقیِ اوایل قرون وسطی و موسیقی کلاسیک. یکی از فراگیرترین ترانه‌های جشنانه، «کریسمسی شاد برایتان آرزو می‌کنیم» است که ریشهٔ آن به دههٔ ۱۹۳۰ و منطقهٔ وست انگلستان بازمی‌گردد.

رادیو از دهه‌های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰، از طریق برنامه‌های سرگرمی متنوع، موسیقی کریسمس را پوشش داده است و امروزه نیز ایستگاه‌هایی وجود دارند که از اواخر نوامبر تا ۲۵ دسامبر به‌طور انحصاری موسیقی کریسمس پخش می‌کنند.

فیلم‌های هالیوودی نیز موسیقی‌های تازه‌ای برای کریسمس معرفی کرده‌اند، از جمله «کریسمس سفید» در فیلم مسافرخانهٔ تعطیلات و رودولفِ دماغ‌قرمز.

همچنین سرودهای سنتی کریسمس در فیلم‌های هالیوودی به‌کار رفته‌اند؛ از جمله «بشنو! فرشتگانِ بشارت‌دهنده می‌خوانند» در چه زندگی شگفت‌انگیزی (۱۹۴۶) و «شب خاموش» در داستان کریسمس (فیلم).

خوراک‌های سنتی

همچنین ببینید: فهرست خوراک‌های کریسمس

چیدمان شام کریسمس

پانتونه

یک وعدهٔ خانوادگیِ ویژهٔ کریسمس به‌طور سنتی بخش مهمی از جشن این عید به‌شمار می‌رود و خوراک‌های سروشده بسته به کشورها تفاوت‌های زیادی دارد. در برخی مناطق، برای شب کریسمس غذاهای خاصی تدارک دیده می‌شود؛ برای نمونه در سیسیل، دوازده نوع ماهی سرو می‌شود. در بریتانیا و کشورهایی که از سنت‌های آن تأثیر پذیرفته‌اند، وعدهٔ معمول کریسمس شامل بوقلمون، غاز یا پرنده‌ای بزرگِ دیگر، سسِ گریوی، سیب‌زمینی، سبزیجات، و گاه نان و سیدر است. دسرهای ویژه‌ای نیز آماده می‌شود، از جمله پودینگ کریسمس، مینس پای، کیک میوه و کیک کندهٔ یول.

در لهستان و اسکاندیناوی، ماهی اغلب به‌عنوان غذای اصلیِ سنتی استفاده می‌شود، اما گوشت‌های مقوی‌تری مانند بره نیز به‌طور فزاینده‌ای سرو می‌شود. در سوئد، نوع ویژه‌ای از اسمورگسبورد رایج است که در آن ژامبون، کوفته‌های گوشتی و شاه‌ماهی نقش برجسته‌ای دارند. در آلمان، فرانسه و اتریش، غاز و گوشت خوک ترجیح داده می‌شود. گوشت گاو، ژامبون و مرغ در دستورهای گوناگون در سراسر جهان محبوب‌اند. مالتی‌ها به‌طور سنتی نوشیدنیِ ایمبولیوتا تال-کستان را—که ترکیبی از شکلات و شاه‌بلوط است—پس از مراسم نیمه‌شب و در سراسر فصل کریسمس سرو می‌کنند. اسلوونیایی‌ها نان سنتیِ کریسمسِ پوتیک را تهیه می‌کنند، در فرانسه بوش دو نوئل، در ایتالیا پانتونه، و انواع تارت‌ها و کیک‌های مفصل نیز رواج دارد. پانتونه، نوعی ایتالیایی از نانِ شیرین و کیک میوه، که اصالتاً از میلان ایتالیا است، معمولاً برای کریسمس و سال نو در اروپای غربی، اروپای جنوبی و اروپای جنوب شرقی، و همچنین در آمریکای جنوبی، اریتره، استرالیا و آمریکای شمالی تهیه و مصرف می‌شود.

خوردنِ شیرینی‌ها و شکلات‌ها در سراسر جهان رواج یافته است، و از خوراکی‌های شیرینِ کریسمسی می‌توان به اشتولن آلمانی، کیک یا آب‌نباتِ خمیر بادام، و کیک میوه‌ایِ رامِ جامائیکایی اشاره کرد. از آن‌جا که پرتقال یکی از معدود میوه‌هایی بود که به‌طور سنتی در زمستان در کشورهای شمالی در دسترس قرار داشت، از دیرباز با خوراکی‌های ویژهٔ کریسمس پیوند خورده است. اگ‌ناگ نوشیدنی‌ای شیرین‌شده و لبنیاتی‌پایه است که به‌طور سنتی با شیر، خامه، شکر و تخم‌مرغِ زده‌شده تهیه می‌شود (که به آن بافتی کف‌آلود می‌دهد). الکل‌های تقطیری مانند برندی، رام یا بوربُن اغلب به آن افزوده می‌شوند. نوشیدنیِ نهایی معمولاً با پاشیدنِ اندکی دارچین یا جوزِ هندیِ آسیاب‌شده تزیین می‌شود.

کارت‌ها

مقالهٔ اصلی: کارت کریسمس

کارت کریسمس سال ۱۹۰۷ با تصویر سانتا و چند تن از گوزن‌های او

کارت‌های کریسمس پیام‌های تصویریِ تبریکی هستند که در هفته‌های منتهی به روز کریسمس میان دوستان و اعضای خانواده ردوبدل می‌شوند. عبارت تبریکِ سنتی معمولاً چنین است: «برای شما کریسمسی شاد و سال نوی مبارک آرزو می‌کنیم»؛ عبارتی مشابه آنچه بر نخستین کارت کریسمس تجاری، که در سال ۱۸۴۳ در لندن به‌دست سِر هنری کول تولید شد، نوشته شده بود. با گسترش گرایش‌های نوین به تبادل کارت‌های الکترونیکی، رسم فرستادن کارت کریسمس در میان طیف گسترده‌ای از مردم رواج یافته است.

کارت‌های کریسمس در شمار بسیار زیاد خریداری می‌شوند و معمولاً دارای طراحی‌های هنری و تجاریِ متناسب با این فصل هستند. محتوای طراحی می‌تواند مستقیماً به روایت کریسمس مربوط باشد، مانند تصویرگری‌های ولادت عیسی، یا نمادهای مسیحی همچون ستارهٔ بیت‌لحم، یا کبوتر سفید که می‌تواند هم نمایانگر روح‌القدس و هم نماد صلح بر زمین باشد. برخی دیگر از کارت‌های کریسمس ماهیتی سکولار دارند و می‌توانند سنت‌های کریسمسی، شخصیت‌هایی چون بابا نوئل، اشیایی که مستقیماً با کریسمس پیوند دارند، مانند شمع، خاس و گوی‌های تزیینی، یا مجموعه‌ای از تصاویر مرتبط با این فصل، از جمله فعالیت‌های موسم کریسمس، مناظر برفی و حیات‌وحشِ زمستانِ شمالی را به تصویر بکشند.

تمبرهای یادبود

شماری از کشورها در موسم کریسمس اقدام به انتشار تمبرهای یادبود می‌کنند. مشتریان خدمات پستی اغلب از این تمبرها برای ارسال کارت کریسمس استفاده می‌کنند و این تمبرها در میان تمبرشناسان نیز محبوب‌اند. این تمبرها، برخلاف تمبرهای خیریهٔ کریسمس، تمبرهای عادی پستی هستند و در تمام طول سال اعتبار پستی دارند. معمولاً این تمبرها زمانی میان اوایل اکتبر تا اوایل دسامبر به فروش گذاشته می‌شوند و در شمار زیادی به چاپ می‌رسند.

مُهرهای کریسمس

مهرهای کریسمس نخستین بار با هدف گردآوری کمک مالی برای مبارزه با سل و افزایش آگاهی دربارهٔ آن منتشر شدند. نخستین مهر کریسمس در سال ۱۹۰۴ در دانمارک منتشر شد، و از آن زمان کشورهای دیگر نیز مهرهای کریسمسِ خود را منتشر کرده‌اند.

هدیه‌دادن

مقالهٔ اصلی: هدیه کریسمس

هدایای کریسمس زیر درخت کریسمس

دادوستدِ هدیه یکی از جنبه‌های اصلیِ جشنِ مدرنِ کریسمس است و این دوره را به سودآورترین زمانِ سال برای خرده‌فروشان و کسب‌وکارها در سراسر جهان تبدیل می‌کند. در کریسمس، مردم بر پایهٔ سنتِ مسیحیِ مرتبط با نیکلاس قدیس به یکدیگر هدیه می‌دهند، و نیز با الهام از هدایای طلا، کُندر و مُر که از سوی مغان به نوزاد عیسی تقدیم شد. رسمِ هدیه‌دادن در آیینِ رومیِ ساترنالیا ممکن است بر آدابِ مسیحی اثر گذاشته باشد، اما از سوی دیگر «دگمِ هسته‌ایِ مسیحیِ تجسّد، با این حال، بخشیدن و گرفتنِ هدیه را به‌طور استوار به‌عنوان اصلِ ساختاریِ آن رویدادِ تکرارشونده اما یگانه تثبیت کرد»، زیرا مغانِ کتابِ مقدس «همراه با همهٔ همنوعانشان، هدیهٔ خدا را از رهگذرِ مشارکتِ تازهٔ انسان در حیاتِ الهی دریافت کردند». بااین‌حال، توماس جی. تَلی بر این باور است که امپراتورِ روم اورلیان جشنِ جایگزین را در ۲۵ دسامبر برقرار کرد تا با رشدِ شتابانِ کلیسای مسیحی رقابت کند، کلیسایی که پیش‌تر نیز کریسمس را در همین تاریخ برگزار می‌کرد.

شخصیت‌های هدیه‌آور

چندین شخصیت با کریسمس و رسمِ فصلیِ هدیه‌دادن پیوند دارند. از جملهٔ این‌ها می‌توان به پدر کریسمس که با نام بابا نوئل نیز شناخته می‌شود (برگرفته از نام هلندیِ نیکلاس قدیس)، پِره نوئل و بابا نوئل، نیکلاس قدیس یا سنترکلاس، کریتس‌کیند، کریس کرینگل، یولوپوکی، تومته، بابو ناتاله، بازیل قیصریه، و دد مورز اشاره کرد. تومتهٔ اسکاندیناویایی (که نیسه نیز نامیده می‌شود) گاه به‌جای بابا نوئل به‌صورت یک نوم تصویر می‌شود.

نیکلاس قدیس که در هلند با نام Sinterklaas شناخته می‌شود، از دید بسیاری، بابا نوئلِ اصلی به‌شمار می‌آید.

شناخته‌شده‌ترینِ این شخصیت‌ها در روزگار کنونی، بابا نوئلِ سرخ‌پوش است که خاستگاه‌های گوناگونی دارد. نام «Santa Claus» در انگلیسی را می‌توان به واژهٔ هلندی Sinterklaas («نیکلاس قدیس») بازگرداند. نیکلاس، اسقفِ یونانیِ سدهٔ چهارمِ میلادیِ شهر میرا بود. او افزون بر دیگر خصایلِ قدیسانه‌اش، به مراقبت از کودکان، بخشندگی، و هدیه‌دادن شهرت داشت. روز جشن او، ششم دسامبر، در بسیاری از کشورها با رسمِ هدیه‌دادن گرامی داشته می‌شد.

نیکلاسِ قدیس به‌طور سنتی با جامهٔ اسقفی، همراه با یارانی، ظاهر می‌شد و پیش از آنکه تصمیم بگیرد کودکان سزاوارِ هدیه هستند یا نه، دربارهٔ رفتار آنان در سالِ گذشته پرس‌وجو می‌کرد. تا سدهٔ سیزدهم، نیکلاسِ قدیس در هلند چهره‌ای شناخته‌شده بود و رسمِ هدیه‌دادن به نام او به دیگر بخش‌های اروپای مرکزی و جنوبی گسترش یافت. در جریان اصلاحات پروتستانی در سده‌های شانزدهم و هفدهمِ اروپا، بسیاری از پروتستان‌ها هدیه‌آور را به «کودکِ مسیح» یا Christkindl تغییر دادند که در انگلیسی به‌صورت «Kris Kringle» دگرگون شد، و زمانِ هدیه‌دادن نیز از ششم دسامبر به شبِ کریسمس تغییر یافت.

بااین‌حال، تصویرِ مردمی و امروزیِ بابا نوئل در ایالات متحده، و به‌ویژه در نیویورک، شکل گرفت. این دگرگونی با یاریِ چهره‌های اثرگذاری چون واشینگتن اروینگ و کارتونیستِ آلمانی-آمریکایی، توماس نست (۱۸۴۰–۱۹۰۲)، انجام شد. پس از جنگ انقلاب آمریکا، برخی از ساکنانِ شهرِ نیویورک به‌دنبال نمادهایی از گذشتهٔ غیرانگلیسیِ شهر بودند. نیویورک در آغاز به‌عنوان شهرِ مستعمره‌ایِ هلندیِ نیو آمستردام بنیان نهاده شده بود و سنتِ هلندیِ Sinterklaas در قالبِ نیکلاسِ قدیس بازآفرینی شد.

در سنتِ رایجِ کنونی در چندین کشورِ آمریکای لاتین، چنین باور دارند که بابا نوئل اسباب‌بازی‌ها را می‌سازد، اما سپس آن‌ها را به کودکِ عیسی می‌سپارد، و این اوست که در عمل هدیه‌ها را به خانه‌های کودکان می‌رساند؛ سازشی میان باورهای سنتیِ دینی و شمایل‌نگاریِ بابا نوئل که از ایالات متحده وارد شده است.

Christkind، مونیخ، آلمان

در تیرول جنوبیِ ایتالیا، اتریش، جمهوری چک، جنوب آلمان، مجارستان، لیختن‌اشتاین، اسلواکی و سوئیس، این Christkind است (که در زبان چکی Ježíšek، در مجاری Jézuska و در اسلواکی Ježiško نامیده می‌شود) که هدیه‌ها را می‌آورد. کودکان یونانی هدیه‌های خود را در شبِ سال نو، یعنی شبِ پیش از جشنِ آیینیِ بازیل قیصریه، دریافت می‌کنند. نیکلاسِ قدیسِ آلمانی (St. Nikolaus) با Weihnachtsmann (نسخهٔ آلمانیِ بابا نوئل / پدر کریسمس) یکسان نیست. نیکلاسِ قدیس لباسِ اسقفی بر تن دارد و همچنان در ششم دسامبر هدیه‌های کوچکی (معمولاً شیرینی، آجیل و میوه) می‌آورد و همراهِ کنِشت روپره‌شت ظاهر می‌شود. با آنکه بسیاری از والدین در سراسر جهان به‌طور معمول فرزندان خود را با بابا نوئل و دیگر هدیه‌آوران آشنا می‌کنند، برخی این شیوه را کنار گذاشته‌اند، زیرا آن را نوعی فریبِ پدرسالارانه می‌دانند.

در لهستان، چندین چهرهٔ هدیه‌آور وجود دارد که بسته به منطقه و حتی خانواده‌ها متفاوت است. نیکلاسِ قدیس (Święty Mikołaj) در مناطق مرکزی و شمال‌شرقی غالب است، «ستاره‌مرد» (Gwiazdor) بیشترین رواج را در لهستان بزرگ دارد، کودکِ عیسی (Dzieciątko) ویژهٔ سیلزی علیا است، و «ستارهٔ کوچک» (Gwiazdka) و «فرشتهٔ کوچک» (Aniołek) در جنوب و جنوب‌شرقی رایج‌اند. «پدربزرگ یخ» (Dziadek Mróz) در برخی مناطقِ شرق لهستان کمتر پذیرفته شده است. شایان توجه است که در سراسر لهستان، نیکلاسِ قدیس در روزِ سنت نیکلای، یعنی ششم دسامبر، هدیه‌آور است.

ورزش

کریسمس در قرون وسطی جشنی عمومی بود که با خوش‌گذرانی‌های سالانه، از جمله فعالیت‌های ورزشی، همراه می‌شد. هنگامی که پیوریتن‌ها در دسامبر ۱۶۴۷ کریسمس را در انگلستان ممنوع کردند، جمعیت برای نشان‌دادن بی‌نظمیِ جشنانه، توپ‌های فوتبال را به خیابان آوردند. این سنت در اورکنی همچنان ادامه دارد.

در سطح اول پیشین فوتبال انگلستان، مسابقه‌های رفت‌وبرگشتِ روز کریسمس و روز باکسینگ اغلب برگزار می‌شد و با فراهم‌کردن تنها فرصت بسیاری از کارگران برای تماشای بازی، جمعیت‌های زیادی را به ورزشگاه‌ها می‌کشاند. قهرمانان باشگاه فوتبال پرستون نورث اند در روز کریسمس ۱۸۸۹ به مصاف باشگاه فوتبال استون ویلا رفتند. آخرین مسابقه‌ای که در ۲۵ دسامبر برگزار شد، در ۱۹۶۵ در انگلستان بود که طی آن بلکپول با نتیجهٔ ۴–۲ بلکبرن روورز را شکست داد.

یکی از به‌یادماندنی‌ترین تصاویرِ آتش‌بس کریسمس در جریان جنگ جهانی اول، بازی‌های فوتبالی است که در روز کریسمس ۱۹۱۴ میان دو سویِ درگیر برگزار شد.

اسکاندیناوی و کشورهای نوردیک

نگه‌دارندهٔ برقیِ شمع ظهور

در اسکاندیناوی — دانمارک، نروژ، سوئد — که لوتریانیسم مذهب غالب است، کریسمس (یول) در ۲۴ دسامبر جشن گرفته می‌شود. در سوئد، رسم است که شرکت‌ها حدود یک هفته پیش از کریسمس برای کارکنان خود ناهار بوفهٔ کریسمسی (یول‌بورد یا یول‌لانش) برگزار کنند. برای پیشگیری از مسمومیت غذایی در فصل تعطیلات، روزنامه‌های سوئدی هر سال گزارش‌ها و آزمایش‌های آزمایشگاهی منتشر می‌کنند و به مردم هشدار می‌دهند که برای جلوگیری از فاسد شدن، گوشت‌های سرد، مایونز و دیگر خوراکی‌های فسادپذیر را در دمای اتاق رها نکنند. کریسمس در سوئد زمانی برای لذت‌بردن از خوراک‌های جشنانه است، و ژامبون بریان‌شده معمولاً بخش اصلی سفره به‌شمار می‌آید. با این حال، روز دقیقِ صرف این غذا در مناطق مختلف متفاوت است و هر ناحیه سنت‌های خاص خود را دارد. یکی دیگر از رسم‌های جاافتاده در سوئد، تماشای یک برنامهٔ ویژهٔ تلویزیونی دیزنی دقیقاً ساعت ۳ بعدازظهرِ ۲۴ دسامبر است.

در نروژ، ضیافت کریسمس در ۲۴ دسامبر برگزار می‌شود و هر منطقه خوراک‌های ویژهٔ خود را برای شام کریسمس دارد. پس از صرف غذا، «یوله‌نیسن» (که «یوله» به معنای کریسمس و «نیسن» به الفی اسطوره‌ای در فولکلور نروژی اشاره دارد) برای کودکانی که خوش‌رفتار بوده‌اند هدیه می‌آورد. پس از گردهمایی آرام خانوادگی در ۲۵ دسامبر، جشن بزرگ دیگری در روز باکسینگ دی، ۲۶ دسامبر، برگزار می‌شود که در آن کودکان خانه‌به‌خانه به دیدار همسایگان می‌روند و خوراکی دریافت می‌کنند.

انتخاب تاریخ

یک موزائیک مربوط به حدود سال ۳۰۰ میلادی در آرامگاه یولی‌ها، که ظاهراً یک آرامگاه مسیحی در گورستان واتیکان است. بیشتر پژوهشگران بر این باورند که این تصویر، عیسی را در هیئت خدای خورشید سول / هلیوس نشان می‌دهد.

نظریه‌ها

چندین نظریه دربارهٔ این‌که چرا ۲۵ دسامبر به‌عنوان تاریخ کریسمس انتخاب شده است وجود دارد. بااین‌حال، به‌گفتهٔ سوزان رول، استاد الهیات، تاریخ‌نگاران آیینی توافق دارند که این انتخاب به‌نحوی با «خورشید، انقلاب زمستانی و محبوبیت پرستش خورشید در اواخر امپراتوری روم» پیوند داشته است. در سنت رومی، ۲۵ دسامبر به‌عنوان انقلاب زمستانی و ۲۵ مارس به‌عنوان اعتدال بهاری در نظر گرفته می‌شد، تاریخ‌هایی که با وجود جابه‌جایی تقویم ژولیانی، اهمیت خود را حفظ کردند. نویسندگان یونانی‌-رومی در سده‌های دوم و سوم میلادی، ۲۵ دسامبر را روز تولد خورشید می‌نامیدند. کلیسای آغازین، عیسی را با خورشید پیوند می‌داد و از او به‌عنوان «خورشید حقیقی» یا «خورشید عدالت» یاد می‌کرد. در اوایل سدهٔ پنجم، آگوستین و ماکسیموسِ تورین موعظه کردند که شایسته است تولد مسیح در انقلاب زمستانی جشن گرفته شود، زیرا این زمان نقطه‌ای است که از آن پس، ساعات روشنایی روز رو به افزایش می‌گذارد. به‌کارگیری تصویرپردازی خورشیدی برای مسیح، بخشی از نمادپردازی کیهان‌شناختی گسترده‌تر در اواخر دوران باستان دانسته می‌شود و لزوماً به‌معنای وام‌گیری مستقیم آیینی نیست.

نظریهٔ «تاریخ ادیان» یا «نظریهٔ جایگزینی» بر این باور است که کلیسا روز ۲۵ دسامبر را به‌عنوان زادروز مسیح (dies Natalis Christi) برگزید تا جشن انقلاب زمستانی رومی یعنی dies Natalis Solis Invicti، زادروز خدای سول اینویکتوس («خورشید شکست‌ناپذیر») را تصاحب و مسیحی‌سازی کند. این جشن از سال ۲۷۴ میلادی در این تاریخ برگزار می‌شد، یعنی پیش از کهن‌ترین شواهد مربوط به برگزاری کریسمس در ۲۵ دسامبر. گری فورسایت، استاد تاریخ، می‌گوید که Natalis Solis Invicti پس از «دورهٔ هفت‌روزهٔ ساترنالیا (۱۷ تا ۲۳ دسامبر) برگزار می‌شد؛ شادترین فصل تعطیلات روم از زمان جمهوری، که با مهمانی‌ها، ضیافت‌ها و تبادل هدایا شناخته می‌شد». رول می‌نویسد که «ماهیت دقیق این رابطه» میان کریسمس و Natalis Solis Invicti هنوز «بر پایهٔ متون موجود به‌طور قطعی اثبات نشده است».

در مقابل، «نظریهٔ محاسبه» مطرح می‌کند که این تاریخ از گاه‌نگاری مسیحی پدید آمده، نه از تلاشی برای جایگزین‌کردن یک جشن پاگانی. این نظریه نخستین‌بار توسط لویی دوشن پیشنهاد شد. برخی مسیحیان اولیه، مرگ عیسی را در روز پیش از پسح، یعنی چهاردهم نیسان، گرامی می‌داشتند. چند منبع از سدهٔ سوم میلادی این روز را با اعتدال بهاری در ۲۵ مارس مرتبط می‌دانند. دوشن حدس زد که مسیحیان آغازین باور داشتند عیسی در همان روزی که درگذشت، باردار شده است؛ بنابراین، با احتساب نه ماه، تاریخ بارداری ۲۵ مارس و تولد ۲۵ دسامبر به‌دست می‌آید. بااین‌حال، او خود اذعان داشت که چنین باوری در هیچ متن مسیحیِ اولیه‌ای به‌صراحت یافت نمی‌شود. کهن‌ترین گواه دربارهٔ زادروز ۲۵ دسامبر برای مسیح، ممکن است هم‌زمان با نخستین شواهد روشن از جشن ۲۵ دسامبرِ سول اینویکتوس یا حتی پیش از آن باشد.

تاریخ بر پایهٔ گاه‌شماری ژولینی

برخی حوزه‌های قضاییِ کلیسای ارتدکس شرقی، از جمله کلیساهای روسیه، گرجستان، مقدونیهٔ شمالی، مونته‌نگرو، صربستان و اورشلیم، اعیاد را بر پایهٔ گاه‌شماری ژولینیِ قدیمی برگزار می‌کنند. از کریسمس ۱۸۹۹ تا کریسمس ۲۰۹۹، میان گاه‌شماری ژولینی و گاه‌شماری میلادیِ امروزی اختلافی ۱۳روزه وجود دارد. در نتیجه، ۲۵ دسامبر در گاه‌شماری ژولینی در حال حاضر با ۷ ژانویه در تقویمی که بیشتر دولت‌ها و مردم در زندگی روزمره به‌کار می‌برند، منطبق است؛ بنابراین، ارتدکس‌های یادشده روز ۲۵ دسامبر (و در نتیجه کریسمس) را در روزی برگزار می‌کنند که در سطح بین‌المللی ۷ ژانویه به‌شمار می‌آید.

بااین‌حال، پس از شورای قسطنطنیه در سال ۱۹۲۳، دیگر ارتدکس‌ها، از جمله وابستگان به حوزه‌های قسطنطنیه، بلغارستان، یونان، رومانی، انطاکیه، اسکندریه، آلبانی، قبرس، فنلاند و کلیسای ارتدکس در آمریکا، و نیز برخی دیگر، به استفاده از گاه‌شماری ژولینیِ اصلاح‌شده روی آوردند که در حال حاضر دقیقاً با گاه‌شماری میلادی منطبق است. ازاین‌رو، این ارتدکس‌ها ۲۵ دسامبر (و در نتیجه کریسمس) را در همان روزی برگزار می‌کنند که در سطح بین‌المللی ۲۵ دسامبر به‌شمار می‌آید.

کلیسای حواری ارمنی همچنان به سنت کهنِ مسیحیتِ شرقی پایبند است و تولد مسیح را نه به‌عنوان عیدی جداگانه، بلکه در همان روزِ جشنِ غسل تعمید او (تئوفانی) برگزار می‌کند که ۶ ژانویه است. این روز در ارمنستان تعطیل رسمی است و در همان روزی برگزار می‌شود که در سطح بین‌المللی ۶ ژانویه به‌شمار می‌آید، زیرا کلیسای ارمنی در ارمنستان از سال ۱۹۲۳ از گاه‌شماری میلادی استفاده می‌کند. بااین‌حال، پاتریارک‌نشین ارمنی اورشلیم—که جمعیتی کوچک‌تر دارد—سنت دیرینهٔ ارمنیِ برگزاری تولد مسیح در همان روزِ تئوفانی (۶ ژانویه) را حفظ کرده است، اما برای تعیین این تاریخ از گاه‌شماری ژولینی استفاده می‌کند. در نتیجه، این کلیسا «کریسمس» (که دقیق‌تر آن است که تئوفانی نامیده شود) را در روزی برگزار می‌کند که در گاه‌شماری میلادیِ رایج در بیشتر جهان، ۱۹ ژانویه محسوب می‌شود.

در پی تهاجم روسیه به خاک اوکراین در سال ۲۰۲۲، اوکراین به‌طور رسمی تاریخ کریسمس را از ۷ ژانویه به ۲۵ دسامبر تغییر داد تا فاصلهٔ خود را از کلیسای ارتدکس روسی—که از این تهاجم حمایت کرده بود—افزایش دهد. این اقدام پس از آن صورت گرفت که کلیسای ارتدکس اوکراین به‌طور رسمی گاه‌شماری ژولینیِ اصلاح‌شده را برای اعیاد و مناسبت‌های ثابت پذیرفت.

جدول تاریخ‌ها

چهار تاریخ متفاوت وجود دارد که گروه‌های مختلف مسیحی برای بزرگداشت تولد مسیح از آن‌ها استفاده می‌کنند که در جدول زیر آمده است.

کلیسا یا شاخه	گاه‌شماری	تاریخ	تاریخ میلادی	توضیح
پاتریارک‌نشین ارمنی اورشلیم	گاه‌شماری ژولینی	۶ ژانویه	۱۹ ژانویه	تطابق میان ۶ ژانویهٔ ژولینی و ۱۹ ژانویهٔ میلادی تا سال ۲۱۰۰ برقرار است؛ در قرن بعد اختلاف یک روز بیشتر خواهد شد.
کلیسای حواری ارمنی، کلیسای انجیلی ارمنی	گاه‌شماری میلادی	۶ ژانویه	۶ ژانویه
حوزه‌های قضایی کلیسای ارتدکس شرقی، از جمله قسطنطنیه، بلغارستان، اوکراین (تعطیل رسمی دولتی، برای ارتدکس و کاتولیک یونانی)، یونان، رومانی، مولداوی (متروپولیس بسارابیا)، انطاکیه، اسکندریه، آلبانی، قبرس، فنلاند و کلیسای ارتدکس در آمریکا. همچنین کلیسای باستانی مشرق، کلیسای ارتدکس سریانی و کلیسای ارتدکس هند.	گاه‌شماری ژولینیِ اصلاح‌شده	۲۵ دسامبر	۲۵ دسامبر	گاه‌شماری ژولینیِ اصلاح‌شده در شورای قسطنطنیهٔ ۱۹۲۳ پذیرفته شد. با وجود پیروی کلیسای باستانی مشرق از گاه‌شماری ژولینی، این کلیسا در سال ۲۰۱۰ تصمیم گرفت کریسمس را بر اساس تاریخ میلادی جشن بگیرد.
دیگر کلیساهای ارتدکس شرقی: روسیه، گرجستان، کلیسای ارتدکس اوکراین (پاتریارک‌نشین مسکو)، مقدونیهٔ شمالی، بلاروس، مولداوی (متروپولیس کیشیناو و سراسر مولداوی)، مونته‌نگرو، صربستان و اورشلیم. همچنین برخی کاتولیک‌های آیین بیزانسی و لوتری‌های آیین بیزانسی.	گاه‌شماری ژولینی	۲۵ دسامبر	۷ ژانویه	تطابق میان ۲۵ دسامبر ژولینی و ۷ ژانویهٔ میلادیِ سال بعد تا سال ۲۱۰۰ برقرار است؛ از ۲۱۰۱ تا ۲۱۹۹ اختلاف یک روز بیشتر خواهد شد.
کلیسای ارتدکس قبطی	گاه‌شماری قبطی	۲۹ یا ۲۸ Koiak (۲۵ دسامبر)	۷ ژانویه	پس از افزودن روز کبیسهٔ قبطی در ماهی که در گاه‌شماری ژولینی اوت (و در میلادی سپتامبر) است، کریسمس در روز ۲۸ کویاک برگزار می‌شود تا فاصلهٔ دقیق نه ماهِ ۳۰روزه و پنج روزِ بارداری کودک حفظ شود.
کلیسای ارتدکس توحیدی اتیوپی (تنها تاریخ)، کلیسای ارتدکس توحیدی اریتره (تنها تاریخ) و کلیساهای انجیلی اتیوپیایی–اریتره‌ای پِنتای (تاریخ اصلی)	گاه‌شماری اتیوپیایی	۲۹ یا ۲۸ تاهساس (۲۵ دسامبر)	۷ ژانویه	پس از افزودن روز کبیسه در گاه‌شماری اتیوپی و اریتره در ماهی که در ژولینی اوت (و در میلادی سپتامبر) است، کریسمس (که «لیدِت» یا «گِنا» نیز نامیده می‌شود) در روز ۲۸ تاهساس برگزار می‌شود تا فاصلهٔ دقیق نه ماهِ ۳۰روزه و پنج روزِ بارداری کودک حفظ شود. بیشتر پروتستان‌ها (P'ent'ay/انجیلی‌ها) در دیاسپورا این امکان را دارند که برای اعیاد مذهبی میان گاه‌شماری اتیوپیایی (۲۹ تاهساس / ۷ ژانویه) یا گاه‌شماری میلادی (۲۵ دسامبر) یکی را انتخاب کنند؛ این گزینه معمولاً زمانی به‌کار می‌رود که جشن شرقی متناظر، در دنیای غرب تعطیل رسمی نباشد (و در نتیجه بسیاری از پروتستان‌های مهاجر هر دو روز را جشن می‌گیرند).
بیشتر کلیساهای مسیحی غربی، بیشتر کلیسای کاتولیک شرقی و تقویم‌های مدنی؛ همچنین کلیسای آشوری مشرق.	گاه‌شماری میلادی	۲۵ دسامبر	۲۵ دسامبر	کلیسای آشوری مشرق در سال ۱۹۶۴ گاه‌شماری میلادی را پذیرفت.

اقتصاد

کریسمس معمولاً در بسیاری از کشورهای جهان اوج فصل فروش برای خرده‌فروشان است؛ زیرا در این دوره، با خرید هدیه، تزئینات و ملزومات جشن، میزان فروش به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد. در ایالات متحده، «فصل خرید کریسمس» گاه از اوایل ماه اکتبر آغاز می‌شود. در کانادا، بازرگانان پیش از هالووین (۳۱ اکتبر) تبلیغات خود را آغاز می‌کنند و پس از روز یادبود، در ۱۱ نوامبر، بازاریابی را تشدید می‌کنند. در بریتانیا و ایرلند، فصل خرید کریسمس از اواسط نوامبر شروع می‌شود، تقریباً هم‌زمان با روشن‌شدن چراغ‌های کریسمس در خیابان‌های اصلی خرید.

نخستین غار بابانوئل، مفهومی که توسط کارآفرین خرده‌فروشی، دیوید لوئیس ابداع شد، در سال ۱۸۷۹ در فروشگاه بزرگ لویس در لیورپولِ انگلستان افتتاح شد. در ایالات متحده محاسبه شده است که حدود یک‌چهارم کل هزینه‌های شخصی در طول فصل خرید کریسمس و تعطیلات انجام می‌شود.

آمارهای ادارهٔ سرشماری ایالات متحدهٔ آمریکا نشان می‌دهد که هزینه‌کرد در فروشگاه‌های زنجیره‌ای در سراسر کشور از ۲۰٫۸ میلیارد دلار در نوامبر ۲۰۰۴ به ۳۱٫۹ میلیارد دلار در دسامبر ۲۰۰۴ افزایش یافت؛ یعنی رشدی معادل ۵۴ درصد. در بخش‌های دیگر، افزایش هزینه‌کرد پیش از کریسمس حتی بیشتر بود؛ به‌طوری‌که جهش خرید نوامبر تا دسامبر در کتاب‌فروشی‌ها ۱۰۰ درصد و در فروشگاه‌های جواهرات ۱۷۰ درصد گزارش شد. در همان سال، اشتغال در فروشگاه‌های خرده‌فروشی آمریکا در دو ماه منتهی به کریسمس از ۱٫۶ میلیون نفر به ۱٫۸ میلیون نفر افزایش یافت.

صنایعی که کاملاً به کریسمس وابسته‌اند شامل کارت کریسمس‌ها هستند، که سالانه ۱٫۹ میلیارد عدد از آن‌ها در ایالات متحده ارسال می‌شود، و همچنین درختان زندهٔ کریسمس، که در سال ۲۰۰۲ حدود ۲۰٫۸ میلیون اصله از آن‌ها در آمریکا قطع شد. در بریتانیا، در سال ۲۰۱۰ پیش‌بینی می‌شد که تا سقف ۸ میلیارد پوند در کریسمس به‌صورت آنلاین هزینه شود، که تقریباً یک‌چهارم کل فروش خرده‌فروشی جشنانه را تشکیل می‌داد.

در بیشتر کشورهای غربی، روز کریسمس کمترین فعالیت روز سال از نظر کسب‌وکار و تجارت است؛ تقریباً همهٔ فعالیت‌های خرده‌فروشی، تجاری و نهادی تعطیل می‌شوند و تقریباً همهٔ صنایع فعالیت خود را متوقف می‌کنند (بیش از هر روز دیگری در سال)، چه قانون چنین الزامی داشته باشد چه نه. در انگلستان و ولز، قانون روز کریسمس (۲۰۰۴) همهٔ فروشگاه‌های بزرگ را از فعالیت در روز کریسمس منع می‌کند. قانون مشابهی نیز در سال ۲۰۰۷ در اسکاتلند تصویب شد. استودیوی فیلم‌سازی در فصل تعطیلات بسیاری از فیلم‌های پرهزینه را اکران می‌کنند، از جمله فیلم‌های کریسمسی، آثار فانتزی یا درام‌های پرزرق‌وبرق با ارزش تولید بالا، به این امید که شانس نامزدی برای جوایز اسکار را به حداکثر برسانند.

بر اساس تحلیل یکی از اقتصاددانان، با وجود افزایش کلی هزینه‌کرد، کریسمس از دیدگاه اقتصاد خرد متعارف نوعی رفاه ازدست‌رفته به‌شمار می‌آید، که ناشی از اثر هدیه‌دادن است. این زیان به‌صورت تفاوت میان مبلغی که هدیه‌دهنده برای کالا پرداخت کرده و مبلغی که دریافت‌کنندهٔ هدیه حاضر بوده برای همان کالا بپردازد محاسبه می‌شود. برآورد شده است که تنها در سال ۲۰۰۱، کریسمس در ایالات متحده به زیانی معادل ۴ میلیارد دلار انجامیده است. به‌دلیل عوامل پیچیدهٔ دخیل، این تحلیل گاه برای بحث دربارهٔ کاستی‌های احتمالی نظریهٔ کنونی اقتصاد خرد به‌کار می‌رود. از دیگر مصادیق زیان رفاهی می‌توان به اثرات کریسمس بر محیط زیست و این واقعیت اشاره کرد که هدیه‌های مادی اغلب به‌عنوان فیل سفید تلقی می‌شوند، زیرا هزینهٔ نگهداری و فضای ذخیره‌سازی تحمیل می‌کنند و به شلوغی و انباشت وسایل می‌انجامند.

• 
  تزئینات کریسمس در فروشگاه بزرگ گالریز لافایت در پاریس، فرانسه. فصل کریسمس شلوغ‌ترین دورهٔ تجاری برای خرده‌فروشان است.
• 
  بازار کریسمس در فرانکفورت، آلمان
• 
  هر سال (به‌ویژه در سال ۲۰۰۰) حجم پول در بانک‌های ایالات متحده برای خریدهای کریسمس افزایش می‌یابد.

ممنوعیت

شماره‌ای از سال ۱۹۳۱ مجلهٔ شوروی Bezbozhnik، منتشرشده توسط اتحادیه بی‌خدایان مبارز، که کشیشی مسیحیِ ارتدکس را نشان می‌دهد که از بردن یک درخت به خانه برای جشن موسم میلاد منع می‌شود؛ جشنی که تحت آموزهٔ مارکسیستی–لنینیستیِ بی‌خدایی حکومتی ممنوع شده بود

کریسمس از سوی منابع گوناگون، چه مسیحی و چه غیرمسیحی، موضوع مناقشه و حمله بوده است. از نظر تاریخی، این جشن در دورهٔ برتری پیوریتن‌ها در جمهوری انگلستان (۱۶۴۷–۱۶۶۰) و نیز در مستعمرات نیو انگلند ممنوع شد؛ جایی که پیوریتن‌ها در سال ۱۶۵۹ جشن گرفتن کریسمس را با این استدلال که نامی از آن در کتاب مقدس نیامده و بنابراین ناقض اصل تنظیمی عبادت است، غیرقانونی اعلام کردند.

مجلس پادشاهی اسکاتلند که تحت سیطرهٔ پرسبیترینیسم بود، میان سال‌های ۱۶۳۷ تا ۱۶۹۰ مجموعه‌ای از قوانین را برای ممنوعیت برگزاری کریسمس تصویب کرد؛ روز کریسمس تا سال ۱۸۷۱ به عنوان تعطیل رسمی در اسکاتلند شناخته نشد.

امروزه نیز برخی فرقه‌های محافظه‌کار اصلاح‌شده، مانندکلیسای پرسبیترین آزاد اسکاتلند و کلیسای پرسبیترین اصلاح‌شدهٔ آمریکای شمالی، بر پایهٔ اصل تنظیمی عبادت و آنچه منشأ غیرکتاب‌مقدسی کریسمس می‌دانند، برگزاری این جشن را رد می‌کنند. جشن گرفتن کریسمس در میان شاهدان یهوه ممنوع است، زیرا هیئت حاکمهٔ آنان بر این باور است که کریسمس ریشه‌ای پاگانی دارد و مبنایی در کتاب مقدس ندارد.

برگزاری کریسمس همچنین در دولت‌های مبتنی بر بی‌خدایی حکومتی مانند اتحاد جماهیر شوروی ممنوع بوده است و در سال ۲۰۱۵ نیز در کشورهای عمدتاً مسلمانِ سومالی، تاجیکستان و برونئی اعمال شد.

با گسترش جهانی آیین‌های کریسمس، حتی فراتر از چارچوب‌های سنتی فرهنگ مسیحی، شماری از کشورهای با اکثریت مسلمان آغاز به ممنوع کردن برگزاری کریسمس کردند و مدعی شدند که این جشن اسلام را تضعیف می‌کند.

در دسامبر ۲۰۱۸، شورای وزیران عراق قانون تعطیلات ملی را اصلاح کرد تا روز کریسمس (۲۵ دسامبر) به‌عنوان یک تعطیلی رسمی سراسری تعیین شود که به‌جای آنکه تنها توسط اقلیت مسیحی کشور برگزار شود، همهٔ عراقی‌ها آن را گرامی بدارند.

در سال ۲۰۲۳، جشن‌های عمومی کریسمس در بیت‌لحم، شهری که با زادروز عیسی پیوند خورده است، لغو شد. رهبران فلسطینیِ وابسته به فرقه‌های گوناگون مسیحی، در تصمیمی یک‌صدا، جنگ جاری اسرائیل–غزه را دلیل لغو این مراسم اعلام کردند.

دولت جمهوری خلق چین به‌طور رسمی از بی‌خدایی حکومتی حمایت می‌کند و برای تحقق این هدف، کارزارهای ضد دینی را به اجرا گذاشته است.

در دسامبر ۲۰۱۸، مقام‌ها پیش از موسم میلاد به کلیساهای مسیحی یورش بردند و آن‌ها را به تعطیلی واداشتند؛ درخت‌های کریسمس و پیکره‌های بابا نوئل نیز به‌اجبار جمع‌آوری شدند.