جنگ آمودریا

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
جنگ آمودریا
بخشی از حمله اعراب به ایران
تاریخ ۶۵۱
مکان آمودریا، ترکمنستان.
نتیجه پیروزی خلفای راشدین و شکست ارتش ساسانیان
تغییرات
قلمرو
خراسان ضمیمه حکومت خلفای راشدین شد و حکومت ساسانیان به پایان رسید.
طرفین درگیر
ساسانیان
گوک‌ترک‌ها
حکومت خلفای راشدین
فرماندهان و رهبران
یزدگرد سوم
خان فرغانه
احنف بن قیس
قوا
نامعلوم نامعلوم
تلفات
نامعلوم ولی سنگین (ساسانی) نامعلوم (مسلمانان)

جنگ آمودریا (به عربی: جیحون به یونانی، اکسوس)، رود آمودریا از کوه‌های پامیر سرچشمه گرفته و حدود ۱۱۲۶ کیلومتر از آن در قسمت مرزهای شمالی افغانستان با تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان جاری است. قسمت‌هایی از آن قابل کشتیرانی است. در سواحل آن بندر شیرخان و بندر حیرتان قرار گرفته، که کالاهای صادراتی یا وارداتی افغانستان به کشورهای آسیای میانه از این طریق مبادله می‌شود.

در کرانه شرقی خراسان بزرگ (که امروزه به خراسان ایران و شمال افغانستان تقسیم شده) دو رود بزرگ جاری بود که گاه به نام‌های سیحون و جیحون خوانده می‌شوند و سرزمین‌های آن سوی آنها را فرارود یا ورارود و به اصطلاح عربی ماوراءالنهر می‌خوانند. امروزه این دو رود به نام آمودریا و سیردریا خوانده می‌شوند. آمودریا در واقع نام قدیمی این رود است.

مسلمانان بعد از یورش به فارس (ایران)، رو به سوی «بلاد ماوراءالنهر» آوردند، مسلمانان از دوران خلافت عثمان در صدد فتح بلاد ماوراءالنهر برآمده بوده أند، فرماندهان مسلمانان چندبار به این مناطق لشکرهایی گسیل داشته بوده أند، و آخر آن‌ها مهلب بن ابی صفره بوده‌است. این حملات واین عملیات استقرار ثابت ودایم نداشته بوده‌است، و تمام جنگ‌های این فرماندهان جنبهٔ اکتشافی و نقطهٔ ضعف و معرفت احوال مناطق فرا رود بوده‌است. اما مرحلهٔ نهایی و فتح مناطق ما وراء النهر هنگامی بوده‌است که قتیبة بن مسلم الباهلی در سال ۸۵ هجری قمری به فرماندار خراسان گماشته شده‌است، و به فرماندهی سپاه مسلمین نیز بر گزیده شده‌است. «قتیبة بن مسلم» لشکری آراست و در تحت سرکردگی خود رهسپار بلاد ما وراء النهر شد. نقشهٔ «قتیبة بن مسلم» در فتح «بلاد ماوراءالنهر» به چهار مرحله تقسیم‌بندی شده بوده‌است و مدت ۱۰ سال به طول انجامیده‌اید، ابتدائاًً از سال ۸۶ تا سال ۹۶ هجری قمری.

  • مرحلهٔ اول: مابین سالهای (۸۶ _ ۸۷) قتیبه «اقلیم طخارستان» که در کرانهٔ آمودریا واقع بود فتح نمود. «طخارستان» از زمان خلالت عثمان توسط احنف بن قیس فتح شده بود، ولی گویا مسلمین از آن دوران استقرار کامل نداشته بوده أند، بعد از فتح کامل و افتادن طخارستان بدست قتیبه، و ثابت قدم شدن وی در کرانهٔ «رود جیحون»، قتیبه از هیبت خاصی برخوردارشد، چنان‌که هر یک از پادشاهان آن ناحیه خواستار صلح با قتیبه شدند.
  • مرحلهٔ دوم: فتح اقلیم بخاری بود، در سال‌ها (۸۷ _۹۰) بعد از چند نبرد پی در پی سر انجام در نبردی خونین مسلمانان فاتح شدند. جنگهای مسلمانان در این مناطق در تابستان رخ می‌داده‌است، چونکه سرمای بلاد ما وراء النهر برای اعراب طاقت فرسا بود، اما صبر نمودند و کوشیدند و در نهایت پیروز شدند.
  • مرحلهٔ سوم: هنگامی بود که تمام حوضچهٔ رود جیحون یا آمودریا بدست مسلمانان تصرف شد.
  • مرحلهٔ چهارم: پس از چند عملیات موفق و پی در پی سر انجام «قتیبة بن مسلم الباهلی» تا حدود چین راه یافت.

منابع[ویرایش]

  • الحموی، یاقوت، ابوعبدالله، (مُعجَم اَلبُلدان) ، دارالکتب العلمیة، بیروت، لبنان، جلد یکم، چاپ سال ۱۹۹۰ میلادی به (عربی).
  • شاکر، محمود، (التّاریخ الإسْلامَی) ، المکتب الاسلامی، بیروت، چاپ سال ۱۹۸۵ میلادی به (عربی).
  • النجار، عبدالوهاب، (الخلفاء الراشدون) ، المکتب الاسلامی، بیروت، چاپ سال ۲۰۰۲ میلادی به (عربی)
  • محمد، رضا، (تاریخ الخلفاء) ، دارالکتب العلمیة، بیروت، لبنان، جلد یکم، چاپ سال ۱۹۷۷ میلادی به (عربی).

جستارهای وابسته[ویرایش]