نبرد فراض

نبرد فراض
بخشی از حمله اعراب به ایران و جنگ‌های اعراب و بیزانس
تاریخ ژانویه ۶۳۴ میلادی موقعیت فراض، بین النهرین نتایج مورد اختلاف (پیامد هارا بخوانید)
طرف‌های درگیر
امپراتوری بیزانس پادشاهی ساسانی	خلافت راشدین
فرماندهان و رهبران
سرجیوس ارمنی	خالد بن ولید
قوا
۱۵۰۰۰۰	۲۰٬۰۰۰
تلفات و خسارات
نامعلوم (کمی بیشتر)	۱۵۰۰

نبرد فِراض (به عربی: موقعة الفراض) یکی از رشته جنگ‌های صدر اسلام است که بین روم، ایران و عرب‌های مسیحی در یک‌ طرف و عرب‌های مسلمان در طرف دیگر به وقوع پیوسته‌است؛ گفته می‌شود این جنگ در ماه ذیقعده سال ۱۲ هجری قمری برابر با ۶۳۴ میلادی به فرماندهی خالد بن ولید رخ داده‌است. خالد در ماه رمضان به سوی ناحیهٔ شام، عراق و «جزیره» حرکت کرد، رومیان از این تحرک خالد و ورود وی به «الفراض» باخبر و خشمگین شدند، رومی‌ها از همسایگان پارسی خود درخواست کمک نمودند، همچنین عرب‌های مسیحی «تَغلِب»، «ایاد» و «نَمِر» به یاری رومی‌ها شتافتند و در ساحل رود فرات گرد آمدند، قوای روم، پارس و هم‌پیمان‌هایشان از عرب‌ها به خالد پیغام دادند که برای جنگ دو راه پیش رو دارد، یا از رودخانه فرات عبور کند و به سوی آن‌ها برود، یا اجازه دهند لشکریان پارس به سوی آن‌ها بروند، که خالد با ذکر عدم رعایت پیمان های جنگی از طرف پارسیان و رومیان که در جنگ پل نیز اتفاق افتاد به لشکریان دشمن پیغام داد شما از رودخانه عبور کنید در اینجا جنگی خونین مابین قوای روم، سپاهیان ایران و عرب‌های مسیحی که به رومیان کمک می‌کردند از یک طرف و خالد بن ولید از طرف دیگر درگرفت.

در مورد این جنگ طبری می‌نویسد: کشته شدگان پارسیان و رومیان از صد هزار نفر تجاوز کرده‌است، خالد پس از جنگ ۱۵ روز در «فراض» ماند، در ۲۵ ذیقعده به طرف حیره حرکت کرد.

اما «مستر مویر» در کتاب (الخلافه) چاپ ۱۹۴۲ هنگام ذکر نبرد فراض در صفحهٔ ۶۱ عدد کشته شدگان رد می‌کند، و می‌گوید که این شمار عدد قابل تصدیق نیست، گرچه تعداد نیروهای پارسیان و رومیان و عرب‌های مسیحی زیاد بودند، بعضی مورخین عرب نوشته‌اند که پارسیان و رومیان با سپاهی بزرگ با خالد وارد جنگ شدند، اما هیچ‌کدام از آنان عدد افراد این سپاه را ذکر نکرده اند. اما نوشته‌اند که قوای دشمن از ۳ سپاه تشکیل می‌شده‌است: سپاه پارسیان، رومیان و عرب‌های مسیحی؛ لذا گفته‌اند که تعداد کشته شدگان زیاد بوده‌است. بنابراین طبری نوشته‌است که تعداد کشته شدگان از ۱۰۰ هزار نفر تجاوز کرده بوده‌است

پیامد ها

• سر ویلیام میور خاطرنشان کرده است که تلفات سپاه متحد «باید سنگین بوده باشد، چرا که روایات تاریخی آن را در حد رقم افسانه‌ای صد هزار نفر برآورد می‌کنند» آن‌گاه که سربازانِ در حال گریز، مورد تعقیب سواره‌نظام «راشدین» قرار گرفته و از پای درمی‌آمدند.

• به گفتهٔ پیتر کرافورد، هراکلیوس نمی‌توانست پادگانی با آن وسعت در امتداد فرات مستقر کرده باشد که شمار نیروهای مخالف خالد در فیراز، ده برابرِ نیروی عرب باشد؛ و این احتمال وجود دارد که بیزانسی‌ها در آن مقطع، همچنان تهاجم اعراب را صرفاً یک یورش به قلمرو ایران تلقی می‌کردند. به گفتهٔ مایکل مورونی، استاد تاریخ دانشگاه کالیفرنیا (UCLA)، خالد در این نبرد پیروز شد.

• کنستانتینوس تاکیرتاکوگلو، استاد تاریخ بیزانس، معتقد است که نخست، تنها گروهی بسیار اندک از نیروهای ساسانی و متحدانشان در این نبرد شرکت داشتند — که به احتمال زیاد بازماندگانِ شکست‌های پیشین بودند و به پناهگاه امن دژ بیزانسی عقب‌نشینی کرده بودند؛ دژی که خالد به فرمان خلیفه قصد داشت به سوی آن (و سپس به سمت سوریه) پیشروی کند، اما شکست خورد و ناچار شد به‌جای پیمودن مسیری امن در امتداد رودخانه، سفری پرخطر را از دل بیابان در پیش گیرد. با این حال، معاصران عرب این شکست را در قالب پیروزی‌ای افسانه‌ای با صد هزار کشته از صفوف دشمن، وارونه جلوه دادند.

• با وجود روایت‌هایی که از پیروزی بر نیروهای مشترک بیزانس و ساسانی حکایت دارند، پژوهش‌های امروزی در مورد حضور نیروهای ایرانی در این نبرد تردید دارند؛ و اگر هم چنین نیروهایی حضور داشته‌اند، «به احتمال زیاد عناصری نامنظم از ایرانیان و عرب‌های مسیحی بوده‌اند که پس از شکست‌های پیشینِ ایران، به منطقه‌ای تحت حفاظت پادگان بیزانس گریخته بودند.» افزون بر این، روایت این نبرد حاوی نکات مشکوکی است—از جمله آمار تلفات و فقدان اشاره به نام فرماندهان نیروهای متحد—که در نهایت «این گمان را تقویت می‌کند که تاریخ‌نگاری اسلامی کوشیده است تا رویداد دیگری را که از شکوه کمتری برخوردار بوده، پنهان سازد.»چه بسا خالد در واقع در این نبرد شکست خورده باشد.

منابع

• الحموی، یاقوت، ابوعبدالله، (مُعجَم اَلبُلدان) ، دارالکتب العلمیة، بیروت، لبنان، جلد یکم، چاپ سال ۱۹۹۰ میلادی به (عربی).
• شاکر، محمود، (التّاریخ الإسْلامَی) ، المکتب الاسلامی، بیروت، چاپ سال ۱۹۸۵ میلادی به (عربی).
• النجار، عبدالوهاب، (الخلفاء الراشدون) ، المکتب الاسلامی، بیروت، چاپ سال ۲۰۰۲ میلادی به (عربی)
• محمد، رضا، (تاریخ الخلفاء) ، دارالکتب العلمیة، بیروت، لبنان، جلد یکم، چاپ سال ۱۹۷۷ میلادی به (عربی).