بخش ایرندگان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
بخش ایرندگان
بخش ایرندگان
کشور  ایران
استان سیستان و بلوچستان
شهرستان خاش
بخش بخش ایرندگان
نام(های) دیگر ایران دگار
مردم
جمعیت 18000
جغرافیای طبیعی
مساحت 2000
ارتفاع از سطح دریا 1310 متر
اطلاعات شهری
پیش‌شماره تلفنی 05433
وبگاه مجله فرهنگی بیرک


بخش ایرندگان یکی از بخش‌های شهرستان خاش در استان سیستان و بلوچستان ایران است و در جنوب شهرستان خاش قرار دارد.[۱]

تقسیمات کشوری[ویرایش]

جمعیت و وسعت و کوه‌های مهم[ویرایش]

بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت بخش ایرندگان شهرستان خاش در سال ۱۳۸۵ برابر با ۱۲۶۹۵ نفر بوده است اما براساس گفت و شنودها و سرشماری سال ۹۰ جمعیت بخش ایرندگان کم و بیش حدود ۱۵هزار نفر می‌باشد. وسعت این بخش چیزی حدود ۲هزار کیلومتر مربع می‌باشد و کوه بیرک با ارتفاع ۲۷۴۰ متر مهم‌ترین ارتفاع بخش ایرندگان است و بیشترین مساحت منطقه کوه بیرک را بین سه شهرستان خاش مهرستان و سوران به خود اختصاص داده.[۲]


کوه بیرک[ویرایش]

کوه بیرک ایرندگان

کوه بیرک از شرق دشت پی گل شروع (غرب کوه واقع در ایرندگان) و تا شمال غربی شهر مهرستان امتداد دارد، طول تقریبی آن حدود از ۱۲۰ کیلومتر و عرض آن بطور متوسط ۱۰ کیلومتر می‌باشد. طول جنوبی و غربی و شمال غرب آن در بخش ایرندگان شهرستان خاش واقع است که روستاهای گواتامک، سپتوک، منطقه سر کور و روستاهای دهستان کهنو و پستاک و چگرد در جنوب آن و اسپه و زیرکدان و ... در غرب آن و پالیزان (روستای تاریخی و باستانی در دل کوه با میوه‌های سردسیری فراوان) و گوالشتان، بگ، رسول آباد و ... در شمال آن واقع شده‌اند. بلندترین ارتفاع این کوه در منطقه سپتوک ایرندگان با ارتفاع 2740 متر قرار دارد. طول شمال شرقی و شرقی آن در سیب و سوران و طول جنوب شرقی آن در مهرستان قرار دارد. البته بیشتر خوانندگان، نویسندگان و مسئولین محترم این کوه را بنام مهستان می‌شناسند در صورتی که بیشترین مقدار آن در بخش ایرندگان می‌باشد که تنها دلیل آن وجود دکل مخابراتی و صداوسیماست که در شرقی‌ترین ضلع این کوه یعنی در مهرستان واقع است و جاده دسترسی به این دکلها از طریق مهرستان می‌باشد. بیشترین داروهای گیاهی بلوچستان از کوهپایه‌ها و اطراف آن برداشت می‌شود طبق گزارش‌ها محلی نیز حیوانات وحشی زیادی مثل گراز پلنگ ایرانی، خرس (مم)، خرگوش، بز کوهی و پرندگان متعددی در آن حوزه وجود دارد.

با توجه به آب و هوای مطبوع آن و انواع گیاهان و درختچه‌های خوشبو، عسل آن شهرت دارد و همچنین بهترین دامهای محلی را دارا می‌باشد که گوشت دامی آن شبیه بز کوهی نرم و لطیف است. این منطقه دارای آبهای معدنی فراوانی است که برای طب سنتی از آن استفاده می‌گردد.

از گردشگران، کوهنوردان و غار پیمایان دعوت می‌شود از این منطقه دیدن فرمایند و نیز از مسئو لین محترم هم در خواست می‌شود دربحث گردشگری، ساخت کمپ کوهنوردی، معادن، دامداری، داروهای گیاهی، کشاورزی و ساماندهی عشایر منطقه همتی بیش از گذشته داشته باشند

گردشگری[ویرایش]

کوه بیرک، قلعه ایرندگان، رودخانه ایرندگان، رودخانه کهنوک، رودخانه مرنتاک، غار گواتامک، غار صداکی، تنگهٔ سکن ایرندگان، تنگه دادکان، پالیزان، کوه زریچک، کوه چهار گران،منطقه سنگ نگاره ها و غارهای چهار گران،منطقه بکر و کوهای منیاتوری دشت کوه،چشمه های دکجمال.

قلعه ایرندگان[ویرایش]

قلعه تاریخی ایرندگان
قلعه ایرندگان را به دلیل موقعیت مکانی در کنار رودخانه ایرندگان و درختان سر به فلک کشیده خرما و با داشتن معماری ایرانی-اسلامی  منحصر به فرد، میتوان زیبا ترین قلعه بلوچستان نامید،اما متاسفانه با توجه به تخریب های صورت گرفته شده شکل ظاهری و زیبایی خود را از دست داده است .

بنای اصلی باقی مانده قلعه ایرندگان در قاعده،به صورت مستطیل ۳۶در۲۵متر ،در سه طبقه ساخته شده است .به گونه ای كه هر چه بر ارتفاع آن افزوده می شود از حجم آن كم می شود ودر ظاهر به شكل «مصطبه هرم» در می آیدكه موجب ایستایی بیشتر بنا و جلوگیری از رانش دیوارهای قطور و مرتفع آن می شود. محل ورود قلعه تنها از طریق پلكان شمال شرقی امكان پذیر بوده است و واردشونده ها پس از عبور از درب اصلی قلعه به وسیله معبری به در گاهی در سمت میانی دیواره جنوبی واز آنجا به وسیله یك راهرو تونل به طول ۱۶/۵ متر با شیب نسبتا تند به حیاط مركزی می رسیدند .همچنین برای دسترسی به آ چاهی در حیاط مركزی حفر شده است. قلعه ایرندگان در مجموع ۱۰ اتاق كوچك و بزرگ داشته كه در اطراف حیاط مركزی جای گرفته اند و برای دسترسی به فضاهای حاكم نشین و تابستانی ، راه پله یی مخفی، كم عرض ، با شیب زیاد وجود دارد. از آخرین حکام قلعه ایرندگان میتوان به میر درا، دوست محمدخان میرزهری و برادرانش ،علی بیک خان، میر صاحبداد خان،میرحسین ،میرسبزعلی خان و رحیم خان اشاره کرد. در مورد تاریخ ساخت قلعه به دلیل کم کاری و بی توجهی میراث فرهنگی خاش اطلاعات دقیقی در دسترس نمیباشد ، اما بر اساس اطلاعات محلی سابقه قلعه به دوران صفاریان بر میگردد، و در دوران افشاریه و قاجاریه مرمت و گسترش یافته است، در اطلاعات ثبت شده ی میراث فرهنگی و آثار ملی ایران به طرزی عجیب و غیر باور کردنی ساخت قلعه در دوران قاجاریه معرفی شده، این در صورتیست که کهنسالان ایرندگانی از پدران و پدربزرگان خود نقل میکنند که تاریخ ساخت قلعه را نمیدانسته اند که خود اثبات کننده ی تاریخ قلعه است، لازم است برای مشخص کردن تاریخ دقیق ساخت قلعه از سوی اداره میراث فرهنگی تحقیقات لازم صورت گیرد و شبهات پیش آمده را برطرف سازند [۳]

غار صداکی[ویرایش]

غار صداکی ایرندگان

غار «صداکی» از جاذبه‌های بکر و منحصر بفرد واقع در ارتفاع حدود هزارو۵۰۰ متری کوه بیرک محدودهٔ ایرندگان است. این غار در ۵۵کیلومتری خاش و در بخش ایرندگان، بالا دست روستای پستاک قرار دارد. از ویژگی‌های منحصربفرد این غار، وجود سه چاهک و یک دهنه چشمه آب است که زمینه حیات را برای جانورانی از قبیل پلنگ ایرانی، خفاش دم موشی و انواع خزندگان از قبیل سوسمارها فراهم ساخته است. دهنه این غار دو متر و طول آن ۴۰۰ متر است که دارای دو تالار بزرگ با ظرفیت هر یک به تعداد هزار نفر است. این غار دارای ارتفاع ۵ تا ۲۰ متر و همچنین سه دالان به طور تقریبی هر یک بیش از ۱۰۰ متر است که به دلیل صعب العبور بودن، جایگاه بسیار مناسبی برای خفاشان و سایر جانداران به شمار می‌رود. همچنین در مورد سنگ نوشته و تصاویر روی سنگ‌ها و دیواره‌های این غار باید دانست که طبق بررسی‌های روی سنگ‌ها و دیواره‌های این غار، نوشته‌هایی حک شده است که تحقیقات روی آنها در حال انجام است. سقف و کف این غار دارای آویزه‌های نمکی و قندیل‌های زیبایی است که توجه هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کند. غار صداکی به دلیل قابلیت‌های گردشگری، دیرینه شناسی، باستان‌شناسی و زمین‌شناسی و همچنین زیست‌محیطی، از اهمیت خاصی برخوردار است و باید روی هر یک از این شاخصه‌ها مطالعات و بررسی‌های دقیق انجام گیرد. بخش ایرندگان شهرستان خاش از قابلیت‌ها و پتانسیل‌های بسیاری از جمله فرهنگی و تاریخی و گردشگری برخوردارهست که ناشناخته و نیازمند تحقیق و کاوش هستند

غار گواتامک[ویرایش]

غار گوتامک

این غار در۱۲۰ کیلومتری جنوب شهر خاش و در بخش ایرندگان و از نظر مختصات جغرافیایی در «‌ ۲۷° ۳۱۰۳۹; ۵۸٫۴» ‌ شمالی و «‌۶۱° ۲۰۰۳۹; ۳٫۳» ‌ شرقی در ارتفاع ۱۷۱۲ متری واقع شده است. دهانه ورودی این غار به قطر حدود یک متر است. پس از ورود به داخل غار، وارد دالانی به عرض ۵/۱ و ارتفاع ۳ متر می‌شویم که هر چه جلوتر برویم عرض و ارتفاع بیشتر می‌شود تا جایی که در اواسط مسیر ارتفاع به حدود ۱۰ تا ۱۲ متر و عرض ۳۰ تا ۳۵ متر می‌رسد. انتهای این غار حدود ۱۰۰ متری به غاری کم عرض ولی طولانی در دل کوهستان ختم می‌شود. خلاصه این که جدا از رودخانهٔ زیبای ایرندگان و کوهستان باشکوه «بیرگ»، غار بسیار جالبی است که ارزش دیدن را دارد.

صنایع دستی[ویرایش]

پرورش ابریشم در ایرندگان[ویرایش]

زمانی نه چندان دور منطقه ایرندگان مرکز توتستان ، پرورش کرم ابریشم واز مراکز پارچه بافی جنوب شرق ایران بوده که آثاری از کارگاه های ان هنوز در روستاهای دادکان,ده قلعه پروم,هشیک,جنگلک,....باقی است در زمان قدیم گلیم بافی , جلک ریسی. شیکن بافی , چادربافی (پلاس یا سیاه چادر ) , گوال دوزی , نخ ریسی از پشم و موی گوسفند , خورجین دوزی در ایرندگان رواج داشته.

  • مهمترین صنایع دستی بخش ایرندگان عبارتند از :
سوزن دوزی

سوزن دوزی ایرندگان[ویرایش]

تقریبا می توان گفت حرف اول صنایه دستی و میراث فرهنگی شهرستان خاش را بخش ایرندگان می زند . سوزن دوزی ایرندگان شهرت جهانی دارد و وجود اساتیدی بزرگ همچون زرخاتون عظیمی ،مهناز جمالزهی ایرندگان و شهناز خلیلی و دیگر هنرمندان نامی ایرندگان را به قطب اصلی سوزن دوزی در کل بلوچستان تبدیل کرده و خاستگاه طرح های زیاد و مهمی چون پرکار بلوچی از این منطقه می باشد .وجود مهر های اصالت بین المللی یونسکو و ملی دلیلی بر اثبات این ادعاست.

پوشش گیاهی[ویرایش]

ایرندگان به سبب موقعیت در مرز سرحد و مکران و دارا بودن شرایط سرد سیری و گرمسیری دارای پوشش گیاهی بسیار غنی می باشد و متنوع ترین دارو های گیاهی بلوچستان در کوه پایه های ایرندگان برداشت می شود.

درخت جک[ویرایش]

وجود کوهستان های مرتفع و همچنین سلسه کوه های بیرک ،سیه بند و زردان در بخش ایرندگان موجب شکل گیری رودخانه ی بزرگ ایرندگان شده که این رودخانه و منطقه ایرندگان دارای شرایط و پتانسیل ها و زیست محیطی منحصر به فرد میباشد، از جمله موارد منحصر به فرد ایرندگان میتوان به تنوع آب و هوایی بالا ی این منطقه اشاره کرد. وجود گونه های گیاهی سردسیری و گرمسیری متنوع شرایط ایده آلی برای وجود انواع گیاهان فراهم کرده است. مهمترین گونه های درختی ایرندگان شامل انواع درختان سردسیری و گرم سیری ، بنه ، داز ،گز، بادام کوهی ، کنار و پدگ و…است و وجود درختانی نظیر”شیشم” یا جَک حاكي از غنای ژنتيکی گیاهی این منطقه از شهرستان خاش است. جَک یا شيشم درختي است بزرگ، خزان كننده و بومي كشورهاي پاكستان نپال هند بوتان و افغانستان است دركشور ايران نيز داراي رويشگاه هاي طبيعي محدود با سطح اندك دراستان هاي هرمزگان، خوزستان سيستان و بلوچستان وكرمان مي باشد. نام این درخت در فارسی شیشم است كه در ایرندگان بلوچستان آن را جک ، در جیرفت و هرمزگان آن را جک، در آبادان سیسو می گویند . در استان سيستان و بلوچستان در حاشیه رودخانه و کنار زمین های کشاورزی ایرندگان به صورت طبیعی روییده و به وفور دیده میشود و برای مردم ایرندگان مورد احترام می باشد.این درختان در استان علاوه بر ایرندگان در تنگه سرحه نیکشهر نیز وجود دارند. درخت جَک جزء درختان صنعتي بسيار مهم به شمار مي رود. چوب سخت و محكم آن براي خراطي بسيار مناسب که رنگ و جلا را به خوبي پذيرفته و درخشان مي گردد. به راحتي به صورت ورقه قابل جدا شدن است، به همين جهت در روكش سازي ازآن استفاده مي شود. برگ هاي درختان جک به عنوان علوفه براي تغذيه دام ها مورد استفاده است. این درخت از انواع درختان نادر در ایران است و در برخی مناطق ممنوع القطع میباشد.


پانویس[ویرایش]

  1. اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳ خ.
  2. «سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادی‌ها بر حسب سواد»(فارسی)‎. مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۲. 
  3. قلعه ایرندگان، قلعه ایرندگان عمدا مورد تخریب قرار گرفته است.

جستارهای وابسته[ویرایش]