یارانه

نموداری که اثر مالیات و یارانه بر قیمت را نشان می‌دهد

یارانه یا سوبسید، شکلی از کمک مالی است که به یک تجارت یا بخش اقتصادی پرداخت می‌شود. بیش‌تر یارانه‌ها توسط دولت برای تولیدکنندگان یا توزیع‌کنندگان در یک صنعت، برای جلوگیری از رکود آن صنعت یا جلوگیری از افزایش قیمت تولیدات آن و یا برای ترغیب به استخدام نیروی کار بیش‌تر اعطا می‌شوند. مثال‌های آن یارانه‌هایی است که برای حمایت از صادرات، یا به‌منظور پایین نگه‌داشتن هزینهٔ زندگی برای برخی خوردنی‌ها، و یا برای افزایش تولید مزارع و رسیدن به خودکفایی در تولید غذا پرداخت می‌شوند.

یارانه‌ها می‌توانند با رقابتی ساختن مصنوعی کالاها و خدمات داخلی در مقابل واردات، به‌عنوان شکلی از حمایت‌گرایی یا محدودیت تجاری باشند. همچنین یارانه‌ها می‌توانند در بازارها خلل ایجاد کنند و هزینه‌های اقتصادی بزرگی را تحمیل کنند.

تاریخچه

آدام اسمیت از مخالفان جدی دخالت دولت در فعالیت‌های اقتصادی بود. تا پیش از جنگ‌های جهانی دیدگاه او بر اقتصاد غرب حاکم بود تا اینکه با بروز جنگ و ظاهرشدن تورم همراه با رکود شدید اقتصادی، دیدگاه‌های اقتصادی کسانی چون کینیز، که به دولت به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل تنظیم‌کننده و تعدیل‌کنندهٔ فعالیت‌های اقتصادی می‌نگریست، قدرت گرفت.

با به‌کارگیری این سیاست و بهبود در اقتصاد غرب، رفته‌رفته کنترل بخش سیاست‌گذاری مالی و پولی و ادارهٔ بخش عمومی اقتصاد به دولت واگذار شد و از همان دوران که همزمان با جنگ جهانی دوم بود، پرداخت یارانه به شکل امروزی شکل گرفت. حتی در دوران پس از جنگ هم که کشورها به اقتصاد روی آورده بودند و جنگ در قالب جنگ سرد ادامه داشت، با رشد و توسعهٔ اقتصادی، ناچار به پشتیبانی گسترده از تولید و تجارت محصولاتشان بودند که تا امروز نیز ادامه داشته‌است.

در ایران

در ایران جهت‌گیری‌های حمایتی دولت از بخش کشاورزی از دوران صفویان آغاز شد و بعدها در دوران قاجار سیاست‌هایی برای توسعهٔ زراعت همچون دادن بذر و مساعده به مستاجر اتخاذ شد. ولی دخالت مستقیم دولت در عرضه و تقاضا (تولید) در دوران رضا شاه پهلوی و از سال ۱۳۱۱ با تصویب قانونی برای بنیان‌گذاردن سیلو در تهران به‌منظور رویارویی با کمبودهای احتمالی آغاز گشت. در سال ۱۳۱۵ که با بارندگی‌ها، در عرضهٔ گندم افزایش چشم‌گیری به وجود آمده بود، با پیشی گرفتن عرضه بر تقاضا، قیمت‌ها کاهش یافت و در همان سال دولت برای حمایت از کشاورزان گندم را با قیمت بالاتر خرید. تا سال ۱۳۲۱ هدف دولت از دخالت در بازار غلات، حمایت از کشاورزان و تهیه و ذخیرهٔ گندم و ارائهٔ نان ارزان برای اقشار کم‌درآمد شهری بود.

نخستین نظام سهمیه‌بندی با یارانه در ایران، در زمان جنگ جهانی صورت گرفت که یارانه‌هایی برای گوشت و گندم پرداخت می‌شد، هرچند که میزانش چندان چشم‌گیر نبود. به‌طوری‌که کل یارانهٔ پرداختی دولت تا سال ۱۳۵۱ (پایان برنامهٔ پنجم)، ۱۶۶۸ میلیون ریال بود که این میزان تنها نزدیک به ۴٫۱ درصد یارانه در سال ۱۳۵۴ بود. تا پیش از انقلاب ایران، در مرداد ۱۳۵۳، دولت صندوقی به نام صندوق حمایت از مصرف‌کننده را تاسیس کرد و در سال ۱۳۵۶ سازمان حمایت از تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان را تاسیس کرد که کلیهٔ وظایف صندوق بر عهدهٔ این سازمان نهاده شد.

پس از انقلاب ایران، به دلیل محدودیت‌های اقتصادی ناشی از جنگ و تحریم، امر قیمت‌گذاری به شکلی گسترده از ۱۳۶۰ توسط سازمان حمایت از مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان اجرا شد. تا پیش از ۱۳۶۸ سیاست تثبیت اقتصادی دنبال می‌شد و به نوعی همه یارانه دریافت می‌کردند و در هیچ مرحله‌ای پرداخت یارانه قطع نشد. اما در سال‌های پس از آن رفته‌رفته سیاست تعدیل اقتصادی جایگزین آن گشت و پرداخت یارانه هدفمندتر شد و در نیمه دوم سال ۱۳۸۹ طرح هدفمندی یارانه‌ها اجرا گردید که طبق آن یارانه‌ها از تزریق مستقیم به بازار و صنایع به پرداخت نقدی تغییر شکل داد.

طبقه‌بندی

یارانه‌ها را می‌توان به شکل‌های مختلفی طبقه‌بندی کرد:

• بر پایهٔ هدف دولت از پرداخت: یارانه اقتصادی، یارانه اجتماعی، یارانه سیاسی، یارانه توسعه‌ای.
• بر پایهٔ حساب‌های ملی: یارانه مستقیم، یارانه غیرمستقیم.
• بر پایهٔ بازتاب هزینه‌های ان در حساب‌های ملی: یارانه پنهان، یارانه آشکار.
• بر پایهٔ موضوع مورد کمک شامل: شکر، روغن، بذر، گندم، کود، سم و غیره.
• بر پایهٔ مرحله‌ای که کالا یا خدمات مشمول دریافت آن می‌گردد: یارانه تولیدی، یارانه مصرفی، یارانه توزیعی، یارانه صادراتی، یارانه وارداتی، یارانه خدماتی.