نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور
Iran public libraries foundation ;ogo.jpg
کشور ایران
نوع کتابخانه عمومی
تأسیس ۲۰۰۴
ارجاع به قانون قانون تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی کشور
شعبه‌ها ۳۴۱۵ (شامل ۲۴۰۰ نهادی، ۹۳۱ مشارکتی و ۲۴ مستقل) (در انتهای سال ۱۳۹۶)
مجموعه
حجم کل ذخایر کتاب، نشریه، سی دی، کتاب گویا
تعداد ۴۰۵۴۶۸۱۲ نسخه (۳۳۹۹۱۹۹۰ نهادی و ۶۵۵۴۸۲۲ مشارکتی) (انتهای سال ۱۳۹۶)
دسترسی و استفاده
جمعیت استفاده‌کننده جمعیت خدمت گیر ۱۳ میلیون نفر (تخمین سال ۱۳۹۶)
اعضا ۱۹۷۰۰۰۰ عضو فعال (انتهای سال ۱۳۹۶)
سایر اطلاعات
بودجه ۱٫۵۷۵٫۰۰۰ میلیون ریال (۱۳۹۷)
مدیر علیرضا مختارپور قهرودی (دبیرکل)
کارکنان ۷۳۱۳ (۶۴۰۱ کتابدار)(انتهای سال ۱۳۹۶)
وبگاه http://www.iranpl.ir/

نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور بر اساس قانون تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی مصوب ۱۳۸۲ متولی قانونی اداره کتابخانه‌های عمومی در ایران است.[۱] پیش از تصویب این قانون کتابخانه‌های عمومی کشور تحت عنوان هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اداره می‌شد اما بعد از تصویب این قانون نهاد کتابخانه‌های عمومی به صورت نهاد عمومی غیردولتی و مستقل آغاز به فعالیت کرد.

بر اساس این قانون، غیر از هفت کتابخانه که در تبصره ۲ ماده ۱۱ استثنا شده‌اند، هر کتابخانه‌ای که می‌خواهد به عنوان «کتابخانه عمومی» در ایران فعالیت کند، باید زیر نظر نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور و مطابق با این قانون اداره شود. هفت استثناء این قانون عبارتند از: کتابخانه ملی، کتابخانه آستان قدس رضوی، کتابخانه آستان حضرت معصومه‌ (س)، کتابخانه آستان حضرت عبدالعظیم (ع)، کتابخانه آستان احمدبن موسی (ع) (شاه چراغ شیراز)، کتابخانه آیت‌الله‌العظمی‌مرعشی نجفی و کتابخانه مجلس شورای اسلامی

قانون تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی[ویرایش]

این قانون بعد از تصویب لایحه شماره ۳۶۳۰۲/۲۵۸۸۲ مورخ ۲۸/۷/۱۳۸۱ دولت در مورد تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی در جلسه علنی روز یکشنبه مورخ ۱۷/۱۲/۱۳۸۲ مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ ۲۵/۱۲/۱۳۸۲ به تأیید شورای نگهبان‌رسیده‌است.[۱] بر اساس این قانون تأسیس، ساخت، تجهیز و بازسازی، توسعه، مدیریت، نظارت و سایر امور کتابخانه‌های عمومی در سراسر کشور به موجب این قانون انجام می‌شود.

ترکیب هیئت امناء[ویرایش]

بر اساس ماده ۲ این قانون هیئت امنا کتابخانه با ترکیب زیر شکل می‌گیرد:[۱]

الف- وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی (رئیس هیئت امنا).

ب- رئیس شورای عالی استانها.

ج- معاون ذیربط از سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور.

د- یک عضو از کمیسیون فرهنگی به پیشنهاد آن کمیسیون و تصویب مجلس شورای اسلامی به عنوان ناظر.

ه - رئیس کتابخانه ملی ایران.

و- پنج نفر از صاحبنظران و شخصیتهای علمی فرهنگی کشور که حداقل دو نفر آنان را بانوان تشکیل دهند به پیشنهاد وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و با حکم رئیس‌جمهور برای مدت چهارسال انتخاب می‌شوند که یک نفر از آنان به انتخاب وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان دبیرکل هیئت امنا مسئولیت اداره امور دبیرخانه را به عهده خواهد داشت.

اعضای هیئت امنا[ویرایش]

اعضای هیئت امنای نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور
سال اعضای حقیقی هیئت امناء اعضای حقوقی هیئت امناء
۱۳۸۴–۱۳۸۶ (دوره اول) الف- وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی (رئیس هیئت امنا)؛ احمد مسجدجامعی

ب- رئیس شورای عالی استانها؛ منصور روشنایی

ج- معاون ذیربط از سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور؛ مجتبی صدیقی

د- یک عضو از کمیسیون فرهنگی به پیشنهاد آن کمیسیون و تصویب مجلس شورای اسلامی به عنوان ناظر؛ حجه‌الاسلام و المسلمین رضا آشتیانی عراقی

ه - رئیس کتابخانه ملی ایران؛ سید محمدکاظم موسوی بجنوردی

۱۳۸۶–۱۳۹۰ (دوره دوم)
  • منصور واعظی؛
  • رضا داوری اردکانی؛
  • علی زارعی نجف دری؛
  • محبوبه مباشری؛
  • سیمین دخت وحیدی
الف- وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی (رئیس هیئت امنا)؛ محمدحسین صفار هرندی

ب- رئیس شورای عالی استانها.

ج- معاون ذیربط از سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور.

د- یک عضو از کمیسیون فرهنگی به پیشنهاد آن کمیسیون و تصویب مجلس شورای اسلامی به عنوان ناظر.

ه - رئیس کتابخانه ملی ایران؛ علی اکبر اشعری

۱۳۹۰–۱۳۹۲ (دوره سوم)
  • منصور واعظی؛
  • رضا داوری اردکانی؛
  • علی زارعی نجف دری؛
  • محبوبه مباشری؛
  • سیمین دخت وحیدی
الف- وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی (رئیس هیئت امنا)؛ محمدحسین صفار هرندی و سید محمد حسینی

ب- رئیس شورای عالی استانها؛ مهدی چمران

ج- معاون ذیربط از سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور؛ رحیم مبینی

د- یک عضو از کمیسیون فرهنگی به پیشنهاد آن کمیسیون و تصویب مجلس شورای اسلامی به عنوان ناظر؛ داوود منظور

ه - رئیس کتابخانه ملی ایران؛ اسحاق صلاحی کجور

۱۳۹۲–۱۳۹۶ (دوره چهارم)
  • علیرضا مختارپور قهرودی (جایگزین محمدحسین ملک احمدی)؛
  • سید عباس صالحی شریعتی؛
  • حجت الاسلام والمسلمین سید علی حسینی؛
  • فریده عصاره؛
  • مهردخت وزیرپور کشمیری
الف- وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی (رئیس هیئت امنا)؛ علی جنتی و سید عباس صالحی

ب- رئیس شورای عالی استانها.

ج- معاون ذیربط از سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور.

د- یک عضو از کمیسیون فرهنگی به پیشنهاد آن کمیسیون و تصویب مجلس شورای اسلامی به عنوان ناظر.

ه - رئیس کتابخانه ملی ایران؛ رضا صالحی امیری

۱۳۹۶- تاکنون (دوره پنجم) الف- وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی (رئیس هیئت امنا)؛ سید عباس صالحی

ب- رئیس شورای عالی استانها؛ مرتضی الویری

ج- معاون ذیربط از سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور؛ هادي جعفرنژاد

د- یک عضو از کمیسیون فرهنگی به پیشنهاد آن کمیسیون و تصویب مجلس شورای اسلامی به عنوان ناظر؛ طیبه سیاوشی شاه‌عنایتی

ه - رئیس کتابخانه ملی ایران؛ اشرف بروجردی

منابع مالی[ویرایش]

بر اساس ماده 5 قانون، منابع مالی اداره امور کتابخانه‌ها به شرح ذیل است:

الف- كمك‌هاي دولت در بودجه ساليانه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي؛

ب- درآمدهاي حاصله موضوع ماده (6) اين قانون؛

ج- هدايا و كمك‌هاي مردمي سازمان‌ها، مؤسسات و نهادهاي عمومي غيردولتي و بخش خصوصي و مجامع بين‌المللي؛

د- موقوفات؛

ﻫ - درآمدهاي اختصاصي انجمن‌ها و كتابخانه‌هاي عمومي از محل انجام فعاليت‌هاي فرهنگي آموزشي مرتبط و دريافت حق عضويت.

ماده 6- شهرداري‌ها مكلفند همه ساله حداقل نيم درصد (0.5%) از درآمدهاي خود را به منظور اداره امور كتابخانه‌ها در اختيار انجمن‌هاي كتابخانه‌هاي عمومي شهر مربوطه قرار دهند.

الف) روند کمک‌های دولت[ویرایش]

یکی از منابع مهم اداره کتابخانه‌های عمومی کشور که بخش عمده آن صرف حقوق و دستمزد کتابدارها و تجهیز کتابخانه‌های عمومی می‌شود، کمک‌های دولت در قالب قانون برنامه سالانه است که از طرف دولت به مجلس ارائه می‌شود. این منابع مالی عموماً به «فصل ۵» شناخته می‌شوند. منابع فصل ۵ منابع پایداری نیستند و به دلیل اینکه کمک تلقی می‌شوند، در اولویت دولت‌ها نیستند. مقدار بودجه نهاد در این قالب برای سال‌های مختلف به شرح جدول زیر است:

روند بودجه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور از کمک‌های دولت
سال مبلغ (میلیون ریال) رشد (درصد)
۱۳۸۹ ۵۲۶٫۹۱۳
۱۳۹۰ ۶۹۴٫۴۴۵ ۳۱٫۸
۱۳۹۱ ۹۲۱٫۰۷۵ ۳۲٫۶
۱۳۹۲ ۹۶۰٫۶۱۴ ۴٫۳
۱۳۹۳ ۱٫۰۲۳٫۹۱۴ ۶٫۶
۱۳۹۴ ۱٫۱۹۷٫۶۴۱ ۱۷٫۰
۱۳۹۵ ۱٫۳۸۴٫۲۳۸ ۱۵٫۶
۱۳۹۶ ۱٫۴۷۵٫۴۱۴ ۶٫۶
۱۳۹۷ ۱٫۵۷۵٫۰۰۰ ۶٫۷

در لایحهٔ بودجهٔ ۱۳۹۵، بخشی از این بودجه به کتابخانه‌های ایران اختصاص یافت اما در این میان سهم کتابخانه ملی تقریباً دو برابر سال گذشته‌اش شد اما در مقابل، بودجه دیگر مراکز مانند نهاد کتابخانه‌های عمومی اندک تغییری، داشته‌است، بودجه کتابخانه ملی که در سال گذشتهٔ آن «۵۰ میلیارد تومان» در نظر گرفته‌شده بود، در این سال به میزان ۹۴ میلیارد و ۴۰۰ میلیون تومان افزایش‌یافته‌است، بنابراین این بودجه تقریباً شاهد افزایش دو برابری رقم بودجه برای این سازمان بو ده است. این در حالی است که نهاد کتابخانه‌های عمومی در سال‌های گذشته همواره خواستار افزایش بودجه خود بوده‌است و نوبخت رئیس سازمان برنامه‌وبودجه، در مراسم تقدیر از کتابداران نهاد کتابخانه‌های عمومی، قول افزایش بودجه را داده بود، اما این بودجه تنها ۱۰ درصد نسبت به سال گذشته افزایش داشت. در لایحه بودجه سال ۱۳۹۵ برای کتابخانه مجلس ۱۶ میلیارد و ۵۸۱ میلیون تومان در نظر گرفته شد، همچنین بر اساس گزارش مربوطه، برای کتابخانه آیت‌الله مرعشی که در سال گذشته شش میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان بودجه تصویب‌شده بود، نیز با افزایش، شش میلیارد و ۵۰۸ میلیون تومان در نظر گرفته‌شده‌است.[۲]

ب) نیم درصد شهرداری‌ها[ویرایش]

منبع دوم تأمین هزینه کتابخانه‌های عمومی ماده ۶ قانون تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی است که حداقل نیم درصد از درآمد شهرداری‌ها را شامل می‌شود. ماده ۶ این قانون صراحتاً شهرداری‌ها را مکلف کرده‌است که حداقل نیم درصد از درآمد خود را به منظور اداره امور کتابخانه‌ها در اختیار انجمن‌های کتابخانه‌های عمومی شهر مربوطه قرار دهند.[۱] با این حال سال‌های متمادی پس از تصویب قانون شهرداری‌ها از این موضوع سرباز می‌زدند یا اینکه با مبالغی بسیار اندک، با مدیران کتابخانه‌های عمومی کنار می‌آمدند. همان‌طور که در این قانون تصریح شده‌است این منابع مالی باید در اختیار انجمن کتابخانه عمومی شهر قرار گیرد. اما در سال ۱۳۹۱ این منابع در حساب ستاد نهاد کتابخانه‌های عمومی تجمیع شد که بر اساس اعلام مجلس غیرقانونی تشخیص داده شد[۳] مجموعه‌ای از چالش‌های اینچنین باعث شد که تبصره‌ای به شرح ذیل در تاریخ ۱۱ آذر ۱۳۹۳ توسط مجلس به ماده ۶ قانون اضافه شود: «تبصره- در صورت امتناع هر یک از شهرداریها از تأدیه نیم درصد (۵/۰٪) مذکور، وزارت امور اقتصادی و دارایی (خزانه‌داری کل کشور) مکلف است بر اساس فهرست اعلامی از طرف دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مبالغ مربوطه را از سر جمع اعتبارات مربوط به درآمد شهرداریها (سازمان شهرداری‌ها و دهیاریهای کشور) یا درآمد موضوع مواد(۳۸) و (۳۹) قانون مالیات بر ارزش افزوده از سهم همان شهر کسر و نسبت به پرداخت آن در وجه کتابخانه‌های عمومی همان شهر اقدام نماید.[۴]»

ساختار سازماني نهاد كتابخانه هاي عمومي كشور[ویرایش]

بر اساس قانون، دبيرخانه هيات امناي نهاد كتابخانه‌هاي عمومي كشور زير نظر هيات امنا فعاليت مي‌كند. دبيرخانه هيات امنا متشكل از سه معاونت و چند اداره كل مستقل و ادارات كل استاني است.

1- حوزه دبيركل

1-1- دفتر دبيركل

2-1- دفتر ارزيابي عملكرد، بازرسي و پاسخ گويي به شكايات

3-1- اداره‌كل روابط عمومي و امور بين الملل

1-3-1- اداره تبليغات و اطلاع‌رساني

2-3-1- اداره ارتباطات و امور رسانه‌ها

3-3-1- اداره تشريفات و مناسبت‌ها

4-1- اداره‌كل حراست

1-4-1- اداره حفاظت كاركنان و تعيين صلاحيت

2-4-1- اداره حفاظت اسناد و مدارك

3-4-1- اداره حفاظت فيزيكي

5-1- هسته گزينش

6-1- اداره‌كل امور عمراني

1-6-1- اداره برنامه‌ريزي و GIS

2-6-1- اداره طراحي

3-6-1- اداره نظارت

7-1- اداره‌كل امور مجلس و استان‌ها

1-7-1- اداره امور مجلس

2-7-1- اداره امور استان‌ها

2- معاونت برنامه‌ريزي، پژوهش و فناوري اطلاعات

1-2- دفتر برنامه‌ريزي

1-1-2- گروه آمار و اطلاعات

2-1-2- گروه برنامه‌ريزي

3-1-2- گروه تدوين استانداردها

2-2- دفتر پژوهش و آموزش

1-2-2- گروه پژوهش

2-2-2- گروه انتشارات و ارتباطات علمي

3-2-2- اداره آموزش كاركنان

3-2- دفتر فناوري اطلاعات

1-3-2- گروه نرم‌افزار

2-3-2-گروه تحليل و توسعه سیستم‌ها

3-3-2- گروه سخت‌افزار، شبكه و زير ساخت ها

3- معاونت توسعه كتابخانه‌ها و ترويج كتابخواني

1-3- اداره‌كل توسعه كتابخانه‌ها و مشاركت ها

1-1-3- اداره امور كتابخانه‌ها و فهرست نويسي

2-1-3- اداره نظارت و ارزيابي كتابخانه‌ها

3-1-3- اداره امور انجمن‌ها و مشاركت ها

2-3- اداره‌كل تامين منابع كتابخانه‌ها

1-2-3- اداره بررسي، ارزيابي و تأمين منابع

2-2-3- اداره نگهداري و توزيع منابع

3-3- اداره‌كل ترويج كتابخواني و امور فرهنگي

1-3-3-اداره ترويج كتابخواني

2-3-3- اداره کانون‌های فرهنگي و مخاطبين

4- معاونت اداري و مالي

مدير اجرائي صندوق هاي قرض الحسنه و همياري

1-4- اداره‌كل منابع انساني و امور پشتيباني

1-1-4- اداره استخدام و برنامه‌ريزي منابع انساني

2-1-4- اداره امور كاركنان

3-1-4- اداره انتصابات و طبقه بندي مشاغل

4-1-4- اداره كارپردازي و انبارداري

5-1-4- اداره امور عمومي

6-1-4- اداره امور رفاهي

7-1-4- اداره اسناد و دبيرخانه مركزي

2-4- اداره‌كل امورمالي و ذيحسابي (خزانه داري)

1-2-4- اداره اعتبارات و تعهدات

2-2-4- اداره دريافت و پرداخت

3-2-4- اداره دفترداري و تنظيم حسابها

4-2-4- اداره رسيدگي و تطبيق اسناد و حسابها

5-2-4- اداره اموال و دارائی‌ها

6-2-4- اداره نظارت بر درآمدها

3-4- دفتر امور حقوقي

1-3-4- گروه امور حقوقي

2-3-4- گروه امور املاك و مستغلات

4-4- دفتر بودجه، تشكيلات و بهبود مديريت

1-4-4-گروه بودجه عمومي

2-4-4-گروه بودجه اختصاصي

3-4-4- گروه تشكيلات و بهبود مديريت

دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور[ویرایش]

قبل از تغییر ساختار نهاد کتابخانه‌های عمومی این سازمان به نام دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور شناخته می‌شد و زیر نظر وزارت ارشاد فعالیت می‌کرد. رؤسای دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی به قرار زیر بوده‌اند:

روسای دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور
نام و نام خانوادگی تاریخ شروع تاریخ پایان
محمدابراهیم انصاری لاری ۱۳۷۰ ۱۳۷۵
مهدی معین‌فر ۱۳۷۵ ۱۳۸۱
محمد حسین ملک احمدی ۱۳۸۱ ۱۳۸۴

در سال ۱۳۸۴ با تغییر ساختار نهاد، محمد حسین ملک احمدی به عنوان اولین دبیرکل آغاز به فعالیت کرد.

دبیرکل‌های نهاد[ویرایش]

دبیرکل‌های نهاد کتابخانه عمومی کشور
نام و نام خانوادگی تاریخ شروع تاریخ پایان وزیر منصوب‌کننده
محمد حسین ملک احمدی ۱۳۸۴ ۱۳۸۶ احمد مسجدجامعی
منصور واعظی ۱۶ مرداد ۱۳۸۶ ۱۳۹۲ محمدحسین صفار هرندی و سید محمد حسینی
محمد حسین ملک احمدی ۲۰ بهمن ۱۳۹۲ ۱۳۹۳ علی جنتی
علیرضا مختارپور ۵ خرداد ۱۳۹۳ تاکنون علی جنتی و سید عباس صالحی

انواع كتابخانه‌هاي عمومي زير نظر نهاد[ویرایش]

سه نوع كتابخانه زير نظر نهاد كتابخانه‌هاي عمومي فعاليت مي‌كنند: 1- كتابخانه‌هاي نهادي، 2- كتابخانه‌هاي مشاركتي، 3- كتابخانه‌هاي مستقل

تعييرات تعداد و زيربناي كتابخانه‌هاي نهادي مطابق با جدول زير است:

تعداد كتابخانه‌هاي عمومي نهادي و زيربناي آنها
سال تعداد كتابخانه تعداد كتابخانه‌هاي افزوده شده زيربنا (مترمربع) ميزان افزايش زيربنا ميانگين زيربنا
1386 1633 731434 448
1387 1706 73 778060 46626 456
1388 1805 99 792023 113963 494
1389 1924 119 913286 21263 475
1390 1985 61 941610 28324 474
1391 2044 59 960578 18968 470
1392 2163 119 1008923 48345 466
1393 2244 81 1028575 19652 458
1394 2331 87 1044018 15443 448
1395 2392 61 1068245 24227 447
1396 2467 75 1093184 24939 443

دستورالعمل‌های اداره کتابخانه‌های عمومی[ویرایش]

بر اساس ماده 3 قانون تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی، یکی از وظایف و اختیارات نهاد تدوین و تصویب دستورالعمل‌های مورد نیاز برای اداره کتابخانه‌های عمومی است. بر این اساس مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها تهیه و به کتابخانه‌های عمومی ابلاغ شده‌است که به شرح ذیل است [۱] [۵]:

  • دستورالعمل نامگذاری
  • دستورالعمل درجه بندی
  • دستورالعمل توزیع نیروی انسانی
  • دستورالعمل عضویت
  • دستورالعمل آماده سازی منابع اطلاعاتی
  • دستورالعمل فهرست‌نویسی و رده بندی منابع اطلاعاتی
  • دستورالعمل برگه آرایی
  • دستورالعمل رف خوانی و وجین
  • دستورالعمل امانت منابع کتابخانه ای
  • دستورالعمل بخش نشریات
  • دستورالعمل نحوه اداره بخش مرجع
  • دستورالعمل نحوه اداره و گسترش بخش نابینایان و کم بینایان
  • دستورالعمل نحوه اداره و گسترش بخش کودکان و نوجوانان
  • دستورالعمل نحوه اداره و گسترش بخش نسخ خطی
  • دستورالعمل مبادله و اهدای منابع اطلاعاتی
  • دستورالعمل نحوه اداره بخش دیداری و شنیداری
  • دستورالعمل نحوه اداره دفاتر اینترنت و استفاده از وسایل الکترونیکی
  • دستورالعمل کتابخانه‌های عمومی شبانه روزی

برنامه ریزی و سیاست‌گذاری[ویرایش]

یکی از وظایف نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، تدوین برنامه‌ها کوتاه مدت، بلند مدت و راهبردی و نیز تدیون سیاست‌های فعالیت‌های کتابخانه‌های عمومی و سایر ارکان نهاد است. بر این اساس تاکنون اسناد عمده زیر در حوزه برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری تدوین و ابلاغ شده‌است:

  • سند چشم انداز نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در افق 1404 ؛ سال 1388
  • «سیاست‌ها و شاخص‌های برنامه‌ای سال 1395، سال خواندن»
  • اولويت‌ها و اقدام‌هاي محوري نهاد كتابخانه‌هاي عمومي كشور، سال 1397
  • مجموعه استانداردهای کتابخانه‌های عمومی (سالهای مختلف)

سند چشم انداز نهاد کتابخانه های عمومی کشور در افق 1404[ویرایش]

بر اساس چشم‌انداز نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور که در سال ۱۳۸۸ تدوین شده‌است، نهاد خود را موظف می‌داند در چهار شاخص کتابخانه‌ای در زمره ۱۵ کشور برتر جهان قرار گیرد. این چهار شاخص عبارتند از: سرانه امانت، سرانه عضو، سرانه فضا و سرانه منابع.[۶]

همچنین این نهاد در بیانیه چشم‌انداز خود این اهداف و ویژگی‌ها را برا خود قائل شده‌است:

  • ارتقاء دهندهٔ آگاهی عمومی از طریق دسترسی سریع، آسان و عادلانهٔ یکایک ایرانیان و فارسی زبانان به منابع اطلاعاتی مورد نیاز با توجه به اقتضائات سنی، فرهنگی، جغرافیایی و جسمی؛
  • در خدمت آموزش مادام العمر افراد جامعه از طریق تعامل با نهادهای آموزشی و تسهیل در چرخهٔ دانش با تأمین منابع اطلاعاتی؛
  • مرکزی برای یادگیری، رشد مهارت و نیز ارتقاء تعاملات فکری و علمی در راستای تولید علم؛
  • جذاب، هدایت‌کنندهٔ اوقات فراغت و توسعه دهندهٔ فرهنگ مطالعه و کتابخوانی با هدف جذب فراگیر مخاطب به ویژه کودکان، نوجوانان و جوانان؛
  • تقویت‌کنندهٔ مولفه‌های هویت ملی ایرانیان حافظ و انتقال دهندهٔ ارزش‌های دینی و فرهنگی در برابر از خود بیگانگی فرهنگی و گسست نسل‌ها.
  • پژوهش محور، نوآور و خلاق و بهره‌مند از مشارکت نخبگان و فرزانگان و رشد دهنده روحیه خلاقیت و نوآوری در جامعه؛
  • حامی و ارتقاء دهنده منزلت اجتماعی کتابداران؛
  • مشاور امین با بهره‌مندی از کتابداران متخصص و متعهد؛
  • دارای ساختاری انعطاف‌پذیر و چابک در تعامل با مساجد و خیرین و بهره‌مند از همکاری نهادها و سازمان‌های دولتی، مردمی و مذهبی؛
  • برخوردار از نظام‌های همکاری و تبادل بین کتابخانه‌ای در سطوح ملی، منطقه‌ای و جهانی؛
  • پیشرو در بهره‌گیری از فناوری‌های نوین اطلاعاتی با ایجاد کتابخانه‌های ترکیبی از طریق دیجیتال سازی اثر بخش خدمات و منابع.[۷]

«سیاست‌ها و شاخص‌های برنامه‌ای سال 1395، سال خواندن»[ویرایش]

یکی از کارویژهای کتابخانه‌های عمومی توریج خواندن است. نهاد کتابخانه‌های عمومی در سال 1395 تصمیم گرفت این کارویژه را در نسبت با سایر ماموریت‌های خود در اولویت قرار دهد. [۲] بر این اساس سند سیاست‌ها و شاخص‌های برنامه ای سال 1395 تدوین شد. این سند بر مبنای توجه وپژه به خواندن لذت بخش تدوین شد و اصول کلی زیر بر آن حاکم بود[۸]:

  1. اصل ترویج و تبلیغ تجربه مثبت خواندن با تمرکز بر لذت خواندن و نشان دادن سودمنديهاي خواندن؛
  2. اصل تبدیل کتابخانه عمومی به پاتوقی براي خواندن و ارائه خدمات مبتنی بر محوریت فضاي کتابخانه؛
  3. طراحی، اقدام و ارتقاي فعالیتهاي ترویجی و تبلیغی حول موضوع خواندن با محوریت قراردادن اولویتهاي محلی؛
  4. اصل معرفی سبک زندگی مطالعه محور؛
  5. اصل فعالسازي اعضا موجود؛

در این سند سیاست‌های زیر محور فعالیت‌های نهاد قرار گرفته‌است[۸]:

  • بهبود کیفیت فیزیکی کتابخانه‌ها نسبت به توسعه صرف فیزیکی و افزایش متراژ، در اولویت قرار دارد؛
  • اولویت کلنگزنی، تأسیس و احداث کتابخانه جدید به این ترتیب است: 1 .شهرها و روستاهاي فاقد باشد. 1 کتابخانه، 2 .شهرهایی که ظرفیت فعال آنها بیش از 50 درصد ظرفیت اسمی باشد.
  • محل اصلی اجراي فعالیتهاي فرهنگی، برنامه‌هاي ترویجی و خدمات، «کتابخانه‌ها و محیط محصور در شعاع خدماتی کتابخانه‌ها» است.
  • مخاطب اصلی فعالیتها، برنامه‌ها و خدمات در کلیه سطوح نهاد، در درجه اول اعضا و در درجه دوم ساکنان شعاع خدماتی کتابخانه‌ها هستند
  • برنامه‌ها باید به گونهاي تنظیم شوند که منجر به افزایش توان خدماتدهی کتابداران به اعضا شود. این سیاست یکی از محورهاي اصلی ارزیابی عملکرد و تشویق کتابداران خواهد بود و یکی از شاخصهاي اصلی نظام رتبهبندي کتابداران خواهد بود.
  • افزایش تنوع خدمات کتابخانه‌ای به منظور بالابردن جذابیت کتابخانه و نگهداری و فعال‌سازی اعضاء جذب شده؛
  • در گزینش منابع نیاز و خواست کاربران و لذتبخش بودن محتواي منابع نسبت به سایر مولفهها در اولویت قرار دارد
  • کلیه پژوهشها و آموزشها در نهاد ناظر بر اصول کلی فعالیتهاي نهاد در سال 1395باید باشد
  • کلیه برنامههاي فرهنگی، خدمات جنبی و تبلیغاتی در نهاد باید ناظر بر اصول کلی حاکم بر فعالیتهاي نهاد در سال 1395 باشد که مطابق با دستورالعملهاي اداره کل فرهنگی است و آزادي عمل، خلاقیت و نوآوري، و اختیار در اقدام براي استانها و شهرستانها اصل ضروري در اجراي این سیاست است.
  • افزایش همکاريها و مشارکت گروههاي مردمی، افراد داوطلب و خیرین در کلیه فعالیتهاي کتابخانهاي اعم از توسعه و تجهیز یا ارائه خدمات یکی از سیاستهاي سال جاري است [۳].

اولويت‌ها و اقدام‌هاي محوري نهاد كتابخانه‌هاي عمومي كشور[ویرایش]

این سند در سال 1397 بدون محدودیت زمانی تدوین شده‌است و ابلاغ سند جایگزین معتبر است. اساس این سند توجه به ظرفیت‌های اجتماعی کتابخانه‌های عمومی است [۴].

این سند شامل 6 سیاست است که با عنوان «اولویت» مشخص شده اند[۹]:

اولويت 1.           توسعه عادلانه «خدمت كتابخانه عمومي» و افزايش دسترسي به كتابخانه عمومي

اولويت 2.           اصلاح و توسعه زيرساخت‌ها و فرايندها به‌منظور افزايش بهره‌وري در نهاد

اولويت 3.           افزايش كارآمدي و منزلت اجتماعي منابع انساني نهاد كتابخانه‌هاي عمومي

اولويت 4.           كاربرمحوركردن خدمات، برنامه‌ها و منابع كتابخانه‌هاي عمومي

اولويت 5.           توسعه آموزش كاربران با محور قرار دادن مسائل اجتماعيِ ملي و محلي

اولويت 6.           ارائه تصويري اجتماعي از جايگاه كتابخانه عمومي

ذیل هر اولویت چند اقدام محوری مرتبط با آن اولویت ذکر شده‌است که در مجموع شامل 24 اقدام محوری را شامل می‌شود[۹].

مجموعه استانداردهای کتابخانه‌های عمومی[ویرایش]

گروه استاندارد نهاد كتابخانه‌هاي عمومي كشور در 02/02/1392 تأسيس شد تا با تدوين و پیاده‌سازی استانداردهاي ملي و نهادي ياري‌رسان كتابخانه‌هاي عمومي كشور باشد. اهم وظایف این گروه عبارتند از: 1) رصد، دسترس‌پذیری و حمایت از فعالیت‌های مرتبط با استاندارد در حوزۀ کتابخانه‌های عمومی، 2) تولید متون استاندارد برای کتابخانه‌های عمومی و 3) استانداردسازي خدمات كتابخانه‌هاي عمومی. در راستای مأموریت نخست، اقداماتی از جمله کتابشناسی استاندارد و پایگاه استاندارد (به نشانی nppl.ir/standards) و در راستای مأموریت دوم، اقداماتی از جمله تدوین، تألیف و ترجمۀ استانداردها، دستورالعمل‌ها و تعاریف استاندارد انجام شده‌است. در ادامه به مهمترین فعالیت‌های صورت گرفته مرتبط با دو مأموریت مذکور اشاره می‌شود.

الف) استانداردهاي تدوين شده

  • استاندارهای پایه 1: تعریف کتابخانه عمومی/ اداره استاندارد نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، 1397.
  • خدمات کتابخانه عمومی برای نابینایان و کم‌بینایان/ اداره استاندارد نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، 1396.
  • تراکنش امانت‌های بین‌کتابخانه‌ای/ تهران: سازمان ملی استاندارد ایران، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور 1396. [شماره استاندارد ملی: 21872]
  • شرایط کیفی و آمارهاي پايه برای ساختمان کتابخانه‌ها - فضا، عملکرد و طراحی / تهران: سازمان ملی استاندارد ایران، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.  [شماره استاندارد ملی: 22150]
  • استاندارد خدمات و تجهیزات فناوري اطلاعات/ اداره استاندارد نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور. تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، 1394.

ج) استانداردهاي منتشر شده در قالب كتاب

  • رهنمودهای ایفلا: مدیریت منابع اهدایی به کتابخانه‌ها/ ترجمه: محسن سلک. تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مؤسسه انتشارات کتاب نشر، 1396.
  • رهنمودهای ایفلا: خدمات كتابخانه عمومي براي نوزادان، كودكان و نوجوانان/ ترجمه: حیدر مختاری. تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مؤسسه انتشارات کتاب نشر، 1396.
  • خدمات كتابخانه‌هاي عمومي براي نابينايان و كم بينايان/ . تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مؤسسه انتشارات کتاب نشر، 1395. [در3  قالبِ چاپی، درشت‌خط و بریل]
  • استانداردها و رهنمودها كتابخانه‌هاي عمومي استراليا/ شری کوئین و ایان مک‌کالوم؛ ترجمه: سعید اسدی. تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مؤسسه انتشارات کتاب نشر، 1394.
  • رهنمودهاي ايفلا براي كتابخانه‌هاي سيار/ ترجمه: فاطمه نبوی؛ ویراستار: رحمت‌الله فتاحی. تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مؤسسه انتشارات کتاب نشر، 1394.
  • شاخص‌های عملکرد کتابخانه‌ها/ موسسه استاندارد بریتانیا؛ ترجمه: علی‌حسین قاسمی. تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، مؤسسه انتشارات کتاب نشر، 1392.

ب) استانداردهاي ترجمه و منتشر شده در وب سايت

  • استانداردهای ایالت‌های آمریکا [۵]/ مدیریت ترجمه و ویراستاری: حسین مختاری‌معمار. تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، 1396.
  • استانداردهای کشورهای مختلف [۶]/ رجمه و ویراستاری: شیما مرادی. تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، 1396.
  • استانداردهای ایفلا [۷]/ ترجمه و ویراستاری: حسین مختاری‌معمار. تهران: نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، 1396.

انتشارات نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور[ویرایش]

نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، دو نوع محصول تخصصی را منتشر می‌کند:

  1. کتاب‌های تخصصی در حوزه کتابخانه‌های عمومی
  2. فصلنامه تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی (پیام کتابخانه سابق)

کتابهای تخصصی در حوزه کتابخانه‌های عمومی[ویرایش]

فهرست کتابهای منتشر شده در نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور به شرح زیر است:

  • توسعه نظام‌ها و خدمات کتابخانه‌های عمومی (۱۳۷۱) اچ‌سی کمبل؛ ترجمه: علی شکویی
  • کتابخانه‌های آموزشگاهی: راهنمایی برای معلم- کتابدار (۱۳۷۵) کالین‌ری؛ ترجمه: مهرداد نیکنام، نیره امامی
  • شیوه‌های مطالعه (۱۳۷۷) رالف. استیگر؛ ترجمه: علی شکوئی، مهرداد نیکنام
  • صحافی آسان (۱۳۷۷) ریبر هولت، ا دراستراپ؛ ترجمه: مهرداد نیکنام
  • زندگی و سرنوشت کتابخانهٔ باستانی اسکندریه (۱۳۷۸) مصطفی العبادی؛ ترجمه: علی شکویی، مهرداد نیکنام
  • استانداردهای ملی خدمات کتابخانه‌ای برای نابینایان (۱۳۷۹) شیرین تعاونی (خالقی)
  • اطلاع‌رسانی به معلولان و پیشنهاد شبکه اطلاع‌رسانی برای معلولان کشور (۱۳۸۰) تاج‌الملوک ارجمند
  • کتابداری و اطلاع‌رسانی و فلسفهٔ علم (؟) جمعی از مترجمان
  • خلاقیت و نوآوری در کتابخانه‌های عمومی (۱۳۸۸) مجموعه مقاله از نویسندگان مختلف
  • کتابخانه‌های عمومی کشور؛ تنگناها، توانمندی‌ها، راهکارها (۱۳۸۸) مجموعه مقاله از نویسندگان مختلف
  • سیری فلسفی در سپهر اطلاعات (۱۳۸۸) محمد خندان
  • فلسفه اطلاعات (۱۳۸۸) محمد خندان
  • آیین نگارش علمی (چاپ ششم ۱۳۹۱) عباس حری
  • مدیریت کتابخانه و نظام اطلاع‌رسانی (۱۳۸۸) موهیندر سینق/ ترجمهٔ غلامرضا فدایی
  • مرجع‌شناسی عمومی لاتین (چاپی- اینترنتی) (۱۳۸۸) بابک پرتو؛ رحیم علیجانی
  • آینده کتابخانه‌های عمومی در هلند: چشم‌انداز ده سال آینده (۱۳۸۹) فرانک هویسمنز؛ کارلین هیلبرینک/ ترجمهٔ امین زارع
  • سیاهه‌وارسی از ملاحظات طراحی ساختمان کتابخانه (۱۳۸۹) ویلیام سنوالد/ ترجمهٔ علیرضا رستمی‌گومه؛ مهدی شقاقی
  • تبیین مؤلفه‌های چشم‌انداز نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در افق ایران ۱۴۰۴ (۱۳۸۹) جمعی از مؤلفان
  • وب پنهان (۱۳۸۹) مورین هنینجر/ ترجمهٔ زاهد بیگدلی
  • مقالات کتابخانه‌های عمومی: ایفلا ۲۰۰۹ (۱۳۸۹) ایفلا/ جمعی از مترجمان
  • مقدمه‌ای بر هویت کتابداری و اطلاع‌رسانی (۱۳۸۹) غلامرضا فدایی
  • کتابخانه‌های عمومی و مدارس (۱۳۹۰) ناتالی ریف زیارنیک/ ترجمهٔ مهرداد نیکنام
  • مقالات کتابخانه‌های عمومی: ایفلا ۲۰۱۰ (۱۳۹۰) ایفلا/ جمعی از مترجمان
  • تأملات نظری در کتابداری و اطلاع‌رسانی (۱۳۹۱) محمد خندان (گردآوری)
  • مروری بر اطلاعات و اطلاع‌رسانی (۱۳۹۱) عباس حری
  • مقالات کتابخانه‌های عمومی: ایفلا ۲۰۱۱ (۱۳۹۱) ایفلا/ جمعی از مترجمان
  • شاخص‌های ارزیابی عملکرد ایزو ۱۱۶۲۰ (۱۳۹۲) ایزو/ ترجمهٔ علی‌حسین قاسمی
  • کتابخانه‌های عمومی و خدمات اینترنتی (۱۳۹۲) چارلز مک‌لور و پائول ایگر/ ترجمهٔ مریم آذرگون و مهناز جعفری
  • کتابخانه‌های عمومی و عدالت اجتماعی (۱۳۹۲) جان پیتمن؛ جان وینسنت/ ترجمهٔ علی‌حسین قاسمی
  • شاداب‌سازی محیط کتابخانه‌های عمومی (۱۳۹۲) ابراهیم افشار؛ نگار فاضلی
  • مدل‌های مدیریت و تصمیم‌گیری در کتابخانه‌های عمومی (۱۳۹۲) رابرت هیز/ ترجمهٔ علی‌اکبر خاصه
  • رهنمودهای ایفلا برای کتابخانه‌های سیار (۱۳۹۳) ایفلا/ ترجمهٔ فاطمه نبوی
  • معرفت‌سنجی (۱۳۹۳) نیکلاس رشر/ ترجمهٔ مرتضی بحرانی
  • مقدمه‌ای بر هویت علم اطلاعات و دانش‌شناسی (۱۳۹۴) غلامرضا فدایی
  • سیاست‌های ملی کتابخانه‌های عمومی (۱۳۹۴) جان هلینگ/گروه مترجمان
  • استانداردها و رهنمودهای کتابخانه‌های عمومی استرالیا (۱۳۹۴) شری کوئین و ایان مک‌کالوم/ ترجمهٔ سعید اسدی
  • فناوری‌های کتابخانه‌ای و ارائه خدمات به کاربران (۱۳۹۵) آنتونی چو و تیم باکنال/ترجمهٔ بهروز رسولی و مجید نبوی
  • تأملات دربارهٔ برنامهٔ درسی آموزش علوم کتابخانه و اطلاعات در اروپا (۱۳۹۵) لایف کایبرگ و لایف لورینگ/ ترجمهٔ محمد حسن‌زاده، مهتاب تیموری و محبوبه کوچه‌فاره
  • نظریهٔ انتقادی برای علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی (۱۳۹۵) گلوریا جی. لکی، لیزا ام. گیون و جان ئی. بوشمن
  • بسترهای اطلاعات دیجیتال (۱۳۹۵) لوک تردینیک
  • استاندارد خدمات کتابخانه عمومی برای نابینایان و کم‌بینایان (۱۳۹۵) کارگروه استاندارد نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور
  • چگونه مرور کتاب بنویسیم؟: مرورنویسی برای مشاورهٔ خوانندگان (۱۳۹۶) برد هوپر/ ترجمهٔ علیرضا شفیعی‌نصب
  • اعترافات یک کتابخوان معمولی (۱۳۹۶) آنه فدیمن/ ترجمهٔ محمد معماریان
  • رهنمودهای ایفلا: خدمات کتابخانه عمومی برای کودکان و نوجوانان (۱۳۹۶) ایفلا /ترجمه: حیدر مختاری
  • نقش اجتماعی کتابخانه‌ها: راهکارها و راهبردهای کاهش نابربری در دسترسی به دانش (۱۳۹۶) فابریس شامبون. ترجمه دکتر محمدرضا مجیدی، دکتر زهرا مجیدی
  • پنج گام برنامه‌ریزی و ارزشیابی برآمدمحور کتابخانه‌های عمومی (۱۳۹۶) ملیسا گراس، سیندی مدیاویلا، ویرجینیا ای. والتر/ ترجمه: نسیم قیاسی
  • لذت خواندن در عصر حواس‌پرتی (۱۳۹۶) آلن جیکوبز / ترجمه علی امیری
  • قدرت خواندن: از سقراط تا توئیتر (۱۳۹۶) فرانک فوردی/ ترجمه محمد معماریان

فصلنامه تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی (پیام کتابخانه سابق)[ویرایش]

این فصلنامه از سال ۱۳۷۰ هجری شمسی با نام پیام کتابخانه از سوی دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور آغاز به فعالیت کرد؛ و تا سال ۱۳۸۳ به صورت مرتب منتشر می‌شد. از سال ۱۳۸۳ نشر آن متوقف و در سال ۱۳۸۷ با مدیریت اداره‌کل پژوهش نهاد کتابخانه‌های عمومی مجدداً منتشر شد. این فصلنامه در سال ۱۳۸۸ با اخذ درجهٔ علمی-پژوهشی از وزارت علوم، تحقیقات و فن‌آوری با نام فصلنامهٔ «تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی» به فعالیت خود در این عرصه ادامه داد.[۱۰] سردبیرهای این نشریه عبارتند از:

سردبیران فصلنامه تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی (پیام کتابخانه سابق)
نام و نام خانوادگی تاریخ شروع تاریخ پایان
مریم موسوی ۱۳۷۰ ۱۳۷۱
عباس حری ۱۳۷۱ ۱۳۷۶
علی مزینانی ۱۳۷۶ ۱۳۸۲
غلامرضا غفاری ۱۳۸۲ ۱۳۸۳
توقف نشر ۱۳۸۳ ۱۳۸۷
غلامرضا فدایی عراقی ۱۳۸۷ تاکنون

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ مجلس شورای اسلامی ایران (1382) قانون تأسیس و نحوه اداره کتابخانه‌های عمومی
  2. پور، محمد هرندی. «بودجه‌هایی که فقط قولش به نهاد می‌رسد». Lisna. ۲۰۱۶-۰۴-۰۲. بازبینی‌شده در ۲۰۱۶-۰۴-۰۲. 
  3. لاریجانی یک مصوبه دیگر دولت احمدی‌نژاد را مغایر قانون اعلام کرد: http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13920811000461
  4. http://www.icana.ir/Fa/News/267728/موافقت-مجلس-با-واریز-نیم-درصد-از-درآمد-شهرداری‌ها-به-حساب-نهاد-کتابخانه‌های-عمومی-هر-شهر.
  5. نهاد کتابخانه های عمومی کشور. مجموعه دستورالعمل‌های اداره کتابخانه‌های عمومی کشور. تهران: نهاد کتابخانه های عمومی کشور، 1390. شابک ‎۶- ۰- ۹۲۸۶۷ - ۶۰۰ - ۹. 
  6. چشم‌انداز نهاد کتابخانه‌های عمومی در افق 1404 (1388) نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور.
  7. http://zanjan.iranpl.ir/Portal/Home/Default.aspx?CategoryID=fbfd1a07-4e59-4b22-85f7-7f6758923135
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ نهاد کتابخانه های عمومی کشور. سند سیاست ها و شاخص هاي برنامه اي سال 1395 :سال خواندن. 1395. 
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ نهاد کتابخانه ها یعمومی کشور. اولويت‌ها و اقدام‌هاي محوري نهاد كتابخانه‌هاي عمومي كشور. 1397. 
  10. http://www.publij.ir

http://www.iranpl.ir/Portal/Home/

پیوند به بیرون[ویرایش]